Có lẽ, cái khó của người nghệ sĩ không nằm ở kỹ thuật hay chất liệu, mà ở chính việc dám dấn thân và đối diện với những thử thách. Đó cũng là tinh thần của Bùi Chát, một nghệ sĩ luôn bước đi và liên tục “ứng biến” với chính mình.

Chân dung nghệ sĩ Bùi Chát. Nguồn: Bài viết Bùi Chát đang trôi được đăng tải trên Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam.

Người nghệ sĩ và sự “lạ đời”

Sinh năm 1979, lớn lên ở Hố Nai, tốt nghiệp cử nhân văn chương và luật, nghệ sĩ Bùi Quang Viễn chọn cho mình một nghệ danh Bùi Chát. Trước khi được biết đến với tư cách một họa sĩ, anh từng là một “dị nhân” trong thi ca với bảy tập thơ đầy nghịch ngược, gây chấn động không gian văn chương đương đại.

Với anh, thơ là cách khẳng định bản ngã, là một hành động phản kháng những giới hạn. Trong tập Chúng ta đang trôi đi đâu?, anh từng viết:

“Tôi đến và tiếp tục
Chống lại tôi
Như đã từng chống lại tôi
Của ý nghĩa
Của các biểu tượng”

Nhưng cái “chống lại” ấy không dừng ở thơ. Một ngày, anh rẽ ngang sang hội họa, xem tranh như một ngôn ngữ khác để nối dài tư duy chữ nghĩa. Trong chuyên mục “Những suy nghĩ trở lại” của tập thơ ấy, anh ghi chú ở số 53: “Làm thơ là làm ngôn ngữ. Làm hội họa tôi chọn làm màu”, nghe vừa hóm hỉnh, vừa nghiêm túc.

Các tác phẩm trong Triển lãm Tranh cùng khổ Chín lăm mét ba (2023). Nguồn: Album tên Tranh cùng khổ được đăng tải trên Facebook cá nhân của Bùi Chát.

Nhận thấy mình “làm màu” phải làm cho đúng chất, từ năm 2019, Bùi Chát chuyên tâm vào hội họa, sáng tạo nên phương pháp riêng mang tên Hội họa Tình huống (Situation Painting). Đây là một phương pháp tự do, không dựa trên bất kỳ ý tưởng hay bản phác thảo nào từ trước. Anh coi việc vẽ là một cuộc trình diễn nội tâm, và mỗi tác phẩm là "dấu vết" của những cảm xúc bộc phát trong khoảnh khắc đó. Tinh thần này gần với triết lý Hiện sinh của Jean-Paul Sartre, nơi con người tìm thấy sự tự do tuyệt đối trong từng hành động và sự dấn thân vào những tình huống. Với anh, hội họa chính là việc bản thân phải xử lý và đưa giải pháp cho những điều không lường trước. 

“Hội họa Tình huống không bao giờ bận tâm việc vẽ cái gì hoặc vẽ như thế nào, Hội họa Tình huống chỉ giải quyết vấn đề: thế nào là vẽ?”

Điểm gặp gỡ giữa Bùi Chát và triết học Hiện sinh nằm ở chỗ: cả hai đều xem hành động sáng tạo như một sự khẳng định tồn tại. Sartre cho rằng con người là “hữu thể bị ném vào đời”, và mỗi quyết định, mỗi cử chỉ đều là một sự lựa chọn tự do. Khi anh đứng trước tấm toan trắng, anh cũng trong tình thế “bị ném” vào một tình huống không đoán định trước, buộc phải lựa chọn và phản ứng. Tranh của anh vì thế mang dấu vết của sự hiện diện tức thì, không phải sản phẩm đã định trước. Ở đây, màu sắc và đường nét trở thành chứng nhân cho sự hiện hữu, giống như cách văn bản hiện sinh luôn hướng về kinh nghiệm sống động, chưa được khái niệm hóa.

Một góc của Triển lãm Bước xuống cầu thang và tìm (2023). Nguồn: Album tên Bước xuống cầu thang được đăng tải trên Facebook cá nhân của Bùi Chát.

Dịch giả Hà Vũ Trọng từng nhận xét: Khác với nhiều nhà thơ hay nhà văn chỉ “mượn” hội họa để minh họa ý tưởng, Bùi Chát thực sự nghiêm túc nghiên cứu và dấn thân. Việc anh dịch Về cái tinh thần trong nghệ thuật của Kandinsky (Domino, 2019), cuốn sách được coi như “kinh thánh” của hội họa trừu tượng, cho thấy sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nền tảng tư tưởng. Từ đó, anh lựa chọn con đường Nghệ thuật Phi hình thể (Art Informel). Đây là một phong cách nghệ thuật chú trọng vào sự biểu cảm tự nhiên của chất liệu và cử chỉ, hoàn toàn từ chối các hình thể hay hình khối quen thuộc. Nó đề cao tính bất ngờ và dấu vết của hành động, cho phép họa sĩ thể hiện cảm xúc một cách trực diện nhất thông qua màu sắc và đường nét mà không bị ràng buộc bởi bất cứ hình thức cụ thể nào.

Nếu hội họa trừu tượng thường tìm cách thoát ly hình ảnh và hiện thực, thì nghệ thuật Phi hình thể anh theo đuổi lại nhấn mạnh tính tùy hứng và quá trình. Nó không chỉ là “không hình” (a-form), mà còn là một sự khước từ mọi cấu trúc đã thành nếp. Vì vậy, khi đặt Bùi Chát bên cạnh những nghệ sĩ trừu tượng như Kandinsky hay Malevich, ta nhận ra điểm riêng: họ thường khởi đi từ một hệ thống triết học, còn anh lại chọn xuất phát từ sự ứng biến. Sự khác biệt này khiến tác phẩm của anh gần hơn với tinh thần tự do và bất định của Hiện sinh, thay vì hướng đến một vũ trụ ký hiệu khép kín.

“Mỗi lần tôi vẽ xong một mảng màu hay một nét, nó lại nảy sinh thêm một tình huống khác để mình phải xử lý. Cứ thế, dần dần bức tranh hiện lên, cụ thể hơn, bất ngờ hơn. Tôi gọi đó là hội họa tình huống, vì nó luôn biến đổi theo từng khoảnh khắc, và cách mình đối diện với nó cũng không bao giờ lặp lại.”

Tạng người dành cho “Trừu tượng”

Việc đến với hội họa, đặc biệt là trường phái Trừu tượng, với Bùi Chát, không phải do một sự lựa chọn lý trí mà như biểu hiện tự nhiên của một “tạng người”.

“Tôi nghĩ không hẳn là mình chọn, mà nó là một cái gì, nó thuộc về cái tạng người, một cái kết cấu về cơ thể bên trong cái tinh thần ấy.”

Một góc sự kiện Xổ tranh đón Tết (2025). Nguồn: Facebook cá nhân của Bùi Chát.

Vượt qua cái mác “lạ đời, khó hiểu” của Trừu tượng, cách nhìn nhận ấy giúp anh hấp thụ từ nhiều bậc thầy để hình thành phong cách riêng, tổng hợp mà không vay mượn. Nếu Malevich xây dựng lý thuyết tối giản qua hình học, thì Bùi Chát phóng khoáng hơn, theo đuổi sự ngẫu hứng cảm xúc. Nếu Pierre Soulages cả đời trung thành với màu đen và ánh sáng, thì Bùi Chát lại không ngừng biến đổi, để màu sắc được phóng túng trên toan và cả những chất liệu “lạ đời” khác.

Với anh, hội họa như một công đoạn ứng biến linh hoạt, không bắt nguồn từ lý thuyết mà từ chính tình huống đặt ra. Anh tự đưa ra những định nghĩa thú vị riêng của mình:

“Hội hoạ Tình huống không bắt đầu và kết thúc bằng các ý tưởng, mà chỉ bắt đầu và kết thúc bằng các tình huống và cách ứng xử với tình huống.” 

Năm 2022, triết lý này được thử thách trong chính thực tại, khi anh tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên mang tên “Ứng tác/Improvisation”. Triển lãm diễn ra trong không gian một quán cà phê, không giấy phép. Sự việc gây tranh luận dữ dội về việc tranh bị thu giữ, khả năng tiêu hủy, biến toàn bộ sự kiện thành một “tình huống nghệ thuật” có thật trên con đường anh theo đuổi.

Những tên tuổi lớn trong giới nghệ thuật như ông Nguyễn Quang Thiều, họa sĩ Lương Xuân Đoàn – Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam – cùng nhiều đồng nghiệp khác đã lên tiếng ủng hộ, đồng tình với việc giữ lại và không tiêu hủy 29 bức tranh Trừu tượng tâm huyết của Bùi Chát. Những tiếng nói ấy như một bàn tay chìa ra giữa biến cố, giúp anh không chỉ vực dậy tinh thần mà còn củng cố niềm tin rằng con đường sáng tạo của mình có giá trị.

“Nghệ thuật có thể không cần đến ý nghĩa, nhưng nghệ thuật cần tình huống. Tình huống là ý nghĩa cơ bản nhất của nghệ thuật.” 

Không gian trưng bày Triển lãm Ứng tác (Improvisation 2022). Nguồn: Bài viết Họa sĩ Bùi Chát bị xử phạt vì triển lãm không phép, chủ động tự tiêu hủy tranh được đăng tải trên trang Vietnam Net.

Câu chuyện ấy không chỉ dừng lại ở một vụ việc hành chính, mà mở rộng thành một nỗ lực đi tìm tiếng nói cho quyền tự do sáng tạo. Sự kiện ấy cũng trở thành một sự kiểm nghiệm cho lý tưởng của anh bằng đời sống. Và thay vì lùi bước, anh chọn tiếp tục: trong thời gian ngắn sau đó, nhiều triển lãm mới ra đời, như một lời tri ân dành cho công chúng và chính tác phẩm của mình.

Đằng sau tất cả, dễ nhận ra nguồn cảm hứng của anh không đến từ hào quang hay thị trường, mà từ việc thúc đẩy bản thân đứng trước toan trống, chấp nhận sự bất định và bắt đầu “phiêu” với khoảnh khắc. Khi đó, một thôi thúc khiến anh quệt những vệt màu đầu tiên, và cứ thế, mảng này dẫn dắt mảng kia.

“Hứng thú duy nhất của tôi chính là: Làm sao để đẩy mình đến trước mặt toan, và cầm cọ lên vẽ.”

Bùi Chát phóng khoáng như thế. Với anh, nghệ thuật không phải là đích đến, mà là sự ứng biến với mọi điều xảy đến. Vậy, những tình huống ấy là gì và anh đã hiện diện để ứng biến ra sao? (Còn tiếp)