Đến thăm xưởng vẽ anh vài tháng trước đã thấy tranh chen nhau, vậy là hiểu Bùi Chát lại rục rịch cho những điều sắp tới. Và nói là làm, Bùi Chát cùng người em - người bạn thân thiết từ những ngày đầu, nhà thơ Lê Văn Đồng, cùng đơn vị 22 Gallery, đã mang đến triển lãm lần thứ 13 mang tên “Cụ Tượng” đến với không gian của TAA Gallery.
Góc trưng bày tranh khổ lớn tại triển lãm. Nguồn: Art Photographer Trà Trương.
“Cụ Tượng” một cái tên
Thoạt nghe cái tên, cứ tưởng anh chuyển hẳn sang vẽ chân dung trừu tượng một cụ nào đó, đã bí ẩn là cảm hứng cho anh suốt khoảng thời gian qua. Ấy vậy mà, vào không gian mới biết, 42 tác phẩm sơn dầu trừu tượng đủ kích thước, được sắp đặt theo từng giai đoạn, vẫn là tranh trừu tượng của một cá tính rất Bùi Chát. Nhận ra thắc mắc của người xem về cái tên triển lãm lần này, anh cười và giải thích.
“Tôi gọi nó là Cụ Tượng vì tôi không trừu tượng hóa hiện thực, mà hiện thực hóa cái trừu tượng có sẵn trong mình, lôi nó ra thành màu, thành nét, một cách rất trực tiếp. Tình cờ chữ ‘cụ tượng’ trong ngôn ngữ học cũng nghĩa là không qua trung gian, hợp quá nên tôi mượn luôn. Thành ra tranh tôi trông trừu tượng, nhưng với tôi nó… cụ tượng.”
Buổi khai mạc cũng có sự góp mặt của hai “nhà thơ” và nhà báo - nghiên cứu nghệ thuật Lý Đợi cùng Lê Văn Đồng, người đồng hành lâu năm, bổ sung những câu chuyện lịch sử thú vị cho cái tên “Cụ Tượng” này.
Từ trái sang phải: Nghệ sĩ Bùi Chát - 22 Gallery Founder Trần Uyên - Nhà thơ Lê Văn Đồng - Nhà nghiên cứu nghệ thuật Lý Đợi trong buổi khai mạc. Nguồn: Art Photographer Trà Trương.
“Cái chữ ‘cụ tượng’ là một nỗ lực chế chữ của những người làm thơ như tôi và Bùi Chát.” Lý Đợi chia sẻ. Anh nhắc lại rằng khoảng 90 năm trước, Hàn Mặc Tử là người đầu tiên đề xuất chữ này khi tiếp xúc với Symbolism. Khi đó, các dịch giả và giới lý luận Việt Nam chọn dịch Symbolism là “tượng trưng” hoặc “biểu tượng”, nhưng Hàn Mặc Tử muốn tìm một từ thoát khỏi sự cứng nhắc của khái niệm, nên mới “chế” ra chữ “cụ tượng” để nhấn mạnh tính chất của hình ảnh và cảm giác, chứ không phải sự đại diện. Lý Đợi xem việc đặt lại thuật ngữ này trong triển lãm của Bùi Chát là “một hành vi phản tư, phản biện lại những ý niệm du nhập vào Việt Nam từ thời Pháp thuộc, rất mang tính tiền phong mà cố thi sĩ Hàn Mặc Tử đã làm được”, theo đó, cũng thấy tinh thần không tiếp nhận thụ động các lý thuyết ngoại lai mà biến chúng thành ngôn ngữ riêng mà các nghệ sĩ Việt Nam đã và đang thực hành.
Người đồng hành với Bùi Chát từ triển lãm đầu tiên, nhà thơ Lê Văn Đồng bổ sung một góc nhìn khác. Theo anh, Hàn Mặc Tử tạo ra chữ “cụ tượng” để “diễn tả tính cách của màu sắc chứ không đại diện màu sắc”. Trong bối cảnh trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương mới hoạt động khoảng 10 năm, nhiều họa sĩ vẫn vẽ đúng hình, đúng dáng, nên các nhà thơ tiên phong tiếp nhận lý thuyết hội họa trừu tượng. Điều này đặc biệt phù hợp với cách Bùi Chát xem tranh là trạng thái được vật chất hóa. Khi anh chọn tên triển lãm là “Cụ tượng”, đó không phải hành động hồi cố về thơ ca tiền chiến, mà là cách đưa chữ ấy về đúng bản chất để cảm xúc hiện hình.
“Chúng tôi hy vọng mọi người xem tác phẩm của Bùi Chát sẽ thấy tính cách màu sắc của anh, chứ không phải chỉ màu sắc cụ thể.”
Tác phẩm đã được nhà sưu tập chọn trong đêm khai mạc. Nguồn: Artonis.
Màu sắc của Bùi Chát
Từ tinh thần “Hội họa Tình huống” vốn gắn với lối thực hành của mình, “Cụ Tượng” là dấu mốc kỷ niệm giúp Bùi Chát nhìn lại hành trình đã qua một cách trực tiếp, không phác thảo, không chuẩn bị. Nếu hội họa tình huống đặt trọng tâm vào phản ứng, thì “Cụ Tượng” lại hướng đến sự chuyển hóa. Các tác phẩm từ 2019 đến 2024 trải dài trong không gian triển lãm thành nhiều khu vực, tranh đi theo niên biểu, từ những mảng màu đặc quánh đối thoại với các đoạn màu loãng như nước, những tấm toan thô dài chưa kịp cố định phần đuôi nằm kề bên những bức đã được chăm chút nhiều tháng, và có cả những bức khổ lớn, màu dịu nhẹ hơn, đâu đó là những bóng hình tựa đầu vào vai nhau, mà anh vô tình nhận ra, rồi quệt màu lên toan một cách tự nhiên.
Màu sắc cho những bức tranh mới, theo anh, đã được anh tiếp nhận một tinh thần từ Piet Mondrian. Những vùng màu được tiết lập, đường chia vừa đủ, không quá rạch ròi nhưng tạo cảm giác trật tự đang hình thành trong hỗn độn. Dĩ nhiên, anh không đi theo chủ nghĩa Tân Tạo Hình và cũng không tuyệt đối hóa đường thẳng hay màu nguyên, anh cho chúng cấu trúc hơn, vẫn là những vệt màu khi chắc tay, khi loan, và ẩn hiện một điều gì đó cụ thể như những cái ôm, hoa bung nở, và cả những điều thú vị chờ người xem tự nhìn thấy.
Một góc trưng bày tác phẩm tại TAA Gallery. Nguồn: Artonis.
Người xem có thể đến để xem tranh, nhưng cũng là dịp nhìn một quá trình, cách một họa sĩ tự định nghĩa lại ngôn ngữ của mình khi cảm xúc và kỹ thuật cùng chạm đến một điểm chín. Các tác phẩm được sắp xếp cũng “thẳng thắn ý tứ”, triển lãm không ép người xem vào bất kỳ lược đồ giải thích nào.
Chính Bùi Chát khi được hỏi dụng ý cho việc chọn bức tranh cụ thể để đưa vào poster, anh cũng thừa nhận bức tranh ấy không phải đặc biệt hơn các bức khác, chỉ “dễ thiết kế hơn”. Bùi Chát là vậy đó, anh không phân hạng, không đề xuất tác phẩm trung tâm. Mỗi bức đều có đời sống riêng, như những mảnh hỗn độn đã kịp nén lại thành hình, chờ người yêu tranh, kiếm sự đồng điệu.
Thông tin triển lãm
Không theo tuyến tính chủ đề, phòng tranh được bố trí thành nhiều “đảo”, mỗi đảo phản chiếu một giai đoạn tâm lý và kỹ thuật. Vẫn đó một tinh thần rất “hội họa tình huống”: không sửa soạn, không dàn dựng, không làm đẹp lại.
Triển lãm mở cửa tự do đón công chúng yêu nghệ thuật từ ngày 14.11.2025 đến hết ngày 20.11.2025 tại không gian thú vị của TAA Gallery số 29 đường 103 - TML, Phường Cát Lái, TP.HCM.
