Còn chơi, hay rời cuộc; hiện diện, hay tan biến, đâu mới là giá trị của nghệ thuật? Câu hỏi ấy, có lẽ vừa vặn là ý niệm mà Bùi Chát gửi gắm trong 29 tác phẩm treo tại không gian trong suốt của Con Art Gallery.
Một góc không gian trưng bày của Triển lãm tại Con Art Gallery. Nguồn: Artonis
Tài tình ba chữ “Bảy Tám Năm”
Triển lãm diễn ra vào dịp cận Tết, nhằm 17 tháng Chạp, và theo chia sẻ của Bùi Chát, cái tên Bảy Tám Năm mang nhiều tầng nghĩa, cần được bóc tách dần.
“Hồi nhỏ tụi tôi hay chơi bài ngầu mỗi dịp Tết. Mỗi ván phải lựa ba lá sao cho tổng là bội số của mười, như 7 - 8 - 5 cộng lại là 20 thì gọi là có ngầu. Có ngầu thì được bày bài và chơi tiếp, không thì phải bỏ ván.”
Từ luật chơi ấy, Bùi Chát đặt cho mình một câu hỏi khác: với tranh và với nghệ thuật, thế nào mới là “có ngầu”? Nghệ thuật, cũng như một canh bạc dài hơi, nơi người nghệ sĩ tự quyết định mình còn dám ở lại bàn chơi hay không. Thành công hay thất bại chỉ lộ diện khi ván bài kết thúc, trong khi nghệ thuật, về bản chất, hiếm khi cho biết đâu là hồi kết của nó.
Nghệ sĩ Bùi Chát tại buổi khai mạc Triển lãm. Nguồn: Artonis.
Nhưng Bảy Tám Năm không dừng lại ở minh họa trò chơi. Con số ấy còn trực tiếp chỉ đến tuổi thọ của tác phẩm. Trong dự án này, Bùi Chát kết hợp với một nhà nghiên cứu hóa học để tạo ra một loại dung môi đặc biệt. Khi pha vào màu vẽ, dung môi khiến các lớp sơn phai dần theo thời gian. Theo tính toán, sau khoảng bảy đến tám năm, toàn bộ màu sắc sẽ biến mất, để lại tấm toan trắng. Tác phẩm không bị phá hủy từ bên ngoài, cũng không bị can thiệp hay thay thế; nó được lập trình để tự tan rã.
Như giám tuyển Lý Đợi nhận định: “Với Bùi Chát, đây không phải là một mánh lới kỹ thuật, mà là một lập luận thẩm mỹ được phát biểu bằng vật liệu: tranh không cần sống mãi để được xem là nghệ thuật. Việc chúng tan rã không làm giảm giá trị, mà mở ra một phẩm tính khác - phẩm tính của thời hạn.”
Chỉ với ba chữ Bảy Tám Năm, lối chơi chữ quen thuộc trong thơ, cùng ý niệm về sự hiện hữu và biến mất, được Bùi Chát đưa sang hội họa một cách nhất quán. Ở đó, nghệ thuật không còn là thứ cần được bảo quản vô hạn, mà là một trải nghiệm được sống trọn trong thời gian hữu hạn của chính nó.
Cược một ván bài nghệ thuật
Trong nghệ thuật đương đại, việc thách thức tính bền vững của tác phẩm không phải điều mới. Tuy nhiên, mỗi nghệ sĩ lại lựa chọn một điểm đặt khác nhau cho câu hỏi về sự hữu hạn.
Với Comedian (2019) của Maurizio Cattelan, hình ảnh trái chuối thật dán băng keo lên tường thường được xem như biểu tượng của nghệ thuật hữu hạn. Vật thể rõ ràng có thời hạn: chuối sẽ thối, băng keo sẽ rơi. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, chính khả năng thay thế vô hạn của vật liệu lại đảm bảo cho tính “bất tử” của tác phẩm. Khi một trái chuối hỏng, một trái khác được thay thế, và Comedian tiếp tục tồn tại như một ý niệm có thể tái hiện không giới hạn. Ở đây, luật chơi của thị trường và chứng chỉ sở hữu trở thành phần cốt lõi giữ cho tác phẩm sống tiếp.
Trong khi đó, với dự án Chúa, Phật và Trò chơi xếp hình, Bùi Thanh Tâm đặt ra một thách thức khác: liệu người xem có dám tin để tác phẩm hiện diện? Thông qua việc kết hợp khoa học và hội họa, tác phẩm chỉ thực sự tồn tại trong khoảnh khắc người xem chấp nhận luật chơi nhận thức ấy, nhìn vào tấm toan gần như trắng để tin vào sự hiện hữu và giá trị của nghệ thuật.
Một số tác phẩm mới trong loạt Bảy Tám Năm. Nguồn: Artonis.
Bảy Tám Năm của Bùi Chát tiếp tục đi một bước nữa. Anh không hỏi người xem có tin để tác phẩm xuất hiện hay không, mà hỏi: liệu ta có dám tin vào giá trị của nghệ thuật khi biết chắc nó sẽ biến mất? Không có sự thay thế như Cattelan, không có sự tái hiện lặp đi lặp lại của Pop Art như Bùi Thanh Tâm. Khi màu sắc phai đi, tác phẩm không còn khả năng phục hồi, không còn đối tượng để bám víu. Thứ còn lại chỉ là tấm toan trắng, khung châssis và ký ức của người đã từng đứng trước nó.
Ở đây, cái hữu hạn không phải là hiệu ứng, mà là đích đến. Bùi Chát đặt người xem vào một tình huống thách thức: nếu nghệ thuật quay trở về trạng thái vô nghĩa của vật liệu, liệu giá trị thẩm mỹ có hoàn toàn biến mất, hay nó đã kịp dịch chuyển sang một dạng tồn tại khác, tồn tại trong trải nghiệm, trong ký ức, trong sự nhận thức về “giá trị hiện hữu” của nghệ thuật?
Câu hỏi ấy không đòi câu trả lời tức thì. Nó chỉ yêu cầu một sự can đảm: dám ở lại bàn chơi, ngay cả khi biết trước rằng ván bài này không có người thắng.
Thông tin Triển lãm
Triển lãm Bảy Tám Năm của nghệ sĩ Bùi Chát diễn ra tại không gian trong suốt của Con Art Gallery, một địa điểm vừa vặn để kéo dài câu hỏi về sự hiện diện và tan biến của tác phẩm sang đời sống xung quanh.
Con Art Gallery là không gian mới khánh thành tại khu Đảo Kim Cương. Tên gọi “Con Art” bắt nguồn từ chữ “Cồn”, cách gọi cũ của khu vực này trong ký ức đô thị Sài Gòn, khi chuyển sang tiếng Anh đã vô tình tạo nên một nghĩa mới: continue và contemporary. Với chủ gallery, đó cũng là một lời hứa: tiếp nối sự hiện diện của nghệ sĩ và tác phẩm, đồng thời mở ra một không gian cho nghệ thuật đương đại được sống cùng thời gian, thay vì bị đóng khung trong tính lưu trữ.
Không gian và tác phẩm nhìn từ bên ngoài vào. Nguồn: Artonis.
Triển lãm diễn ra từ 04/02 đến 28/02/2026 tại Con Art Gallery, Đảo Kim Cương, phường Bình Trưng, TP.HCM. Mở cửa tự do cho công chúng yêu nghệ thuật từ 09:00 đến 21:00 mỗi ngày. Và biết đâu, trong quãng bảy đến tám năm tiếp theo, khi màu sắc trên toan dần rút lui, mỗi người xem sẽ tự tìm thấy câu trả lời của riêng mình cho câu hỏi mà triển lãm để ngỏ: điều gì còn lại, khi không còn gì để nhìn?
