Có những tình cảm dù chỉ nhất thời mà cũng phải quằn quại thật lâu ta mới quên được, huống gì như họa sĩ Phan Vũ Tuấn, cả một tuổi thơ dài kề vai cùng lũy tre làng, tíu tít cùng đám gà quê, yêu thương đến từng đọt măng, xác lá chỉ để chúng cứ phai dần khỏi những gì tai nghe mắt thấy… Làm sao quên được tình quê đó?
Chúng tôi có dịp được trò chuyện cùng họa sĩ Phan Vũ Tuấn để nghe anh kể về những tâm tư dành cho quê hương mà anh đặt vào sáng tác của mình.
Chân dung họa sĩ Tuấn bụi tre. Nguồn: Sắc Việt Art.
Xin chào họa sĩ Phan Vũ Tuấn! Cảm ơn anh đã dành thời gian trò chuyện.
Trong làng hội họa, anh còn được biết đến với biệt danh “Tuấn Bụi Tre” bởi anh có đến gần trăm sáng tác xoay quanh hình ảnh cây tre. Từ đâu anh lại có niềm yêu thích và say mê với đề tài tre đến vậy?
Nó cũng là một cái duyên tình cờ. Nơi xuất thân của Tuấn, từ thời ông bà, cha mẹ cho đến thời của Tuấn đều gắn liền với hình ảnh những con đường làng xanh rợp bóng tre, từ mùa Đông cho đến mùa Hạ, từ buổi trưa đến buổi tối. Một lần Tuấn về thăm quê đúng dịp quê hương của mình đang bước vào xây dựng nông thôn mới. Trong chuyến đó, Tuấn rất ngạc nhiên vì những hình ảnh quen thuộc không còn, thay vào đó là những hàng rào bê tông hóa.
Tuấn mới nảy một lòng trắc ẩn. Trong tương lai gần và thậm chí xa hơn, khi mình sống trong một thời đại văn minh, hiện đại thì hầu như những tòa nhà rồi bê tông sẽ thay chỗ hình tượng rặng tre làng xanh mát. Tuấn bắt đầu vẽ những bức đầu tiên. Tuấn khai thác hình tượng những gốc tre bị máy xúc múc lên, phơi khô trần trụi. Dần về sau, Tuấn mở rộng ra những góc nhìn cận cảnh hay bao quát hơn. Đến hiện tại thì Tuấn cũng đã có 5 - 6 năm theo đuổi hình tượng cây tre.
Sở dĩ Tuấn khai thác nó nhiều là vì Tuấn tự đặt cho mình một câu hỏi: cái gì là thứ gắn liền với tuổi thơ, với đời sống Tuấn, thậm chí Tuấn đã có rất nhiều kỷ niệm từ tuổi thơ có nó? Rồi Tuấn cũng muốn truyền tải một cái gì đó rất quê hương, rất tuổi thơ và rất Việt Nam trong sáng tác của mình. Nó có thể là những góc nhìn gợi ra ký ức buồn, những đêm trăng, những cảm giác về thời tiết Xuân Hạ Thu Đông. Tuấn muốn truyền tải những gì rất đỗi quê hương, rất đỗi thân thuộc. Thông qua những bộ tranh đó, Tuấn cũng muốn chạm đến những khán giả, người yêu hội họa để họ tìm lại về nguồn cội, quê hương, đất nước.
Phan Vũ Tuấn, Đồng chiều, màu nước, 2022. Nguồn: Mỹ thuật Bụi.
Tại sao giữa những trào lưu sáng tác mới, anh lại chọn cho mình một phong cách khá kinh điển là phong cách hiện thực với chất liệu là màu nước?
Hồi trước mình cũng theo đuổi rất nhiều chất liệu: từ sơn dầu đến sơn mài đến lụa; tất cả chất liệu mình đều va chạm. Nhưng từ lúc bắt đầu trải nghiệm màu nước, mình đã cảm thấy chất liệu này phù hợp và khá hay. Đến lúc tốt nghiệp mình lại làm sơn dầu, nhưng ra trường vẫn chọn màu nước. Nó nhẹ nhàng, nó truyền tải được phong cách và đề tài của mình: những gì xuất thân từ đời sống, từ quê hương, từ nơi mình sinh ra và trong những trải nghiệm sống, những va chạm, những chuyến lang thang về làng quê, những chuyến đi Bắc - Trung - Nam. Đến hiện tại sau 7 - 8 năm theo đuổi, mình vẫn trung thành với một chất liệu, một phong cách và muốn đẩy sâu, khám phá nó trên chặng đường dài hơn.
Quá trình đào sâu đó hẳn cũng đưa đến nhiều thay đổi trong cách anh tiếp cận và khai thác từ hiện thực xung quanh bản thân. Những chuyển biến đó đã khơi mở ra sao qua các sáng tác và triển lãm của anh?
Triển lãm vào năm 2017 là triển lãm đầu tiên của mình và đánh dấu những sáng tác mang tính cá nhân nhiều nhất. Đó là triển lãm "Chuyện chưa kể”. Mình bày loạt tác phẩm trong series sự sống và chết chóc, gồm 10 tác phẩm kích thước nhỏ làm cùng với một người bạn. Những sáng tác đó mang lòng trắc ẩn về vấn đề môi trường, về thiên tai, ranh giới giữa sự sống và chết chóc. Đó cũng là bước đệm mở ra sự nhìn nhận về vấn đề môi trường, về thiên nhiên, con người, động vật trong những sáng tác sau này của mình.
Sau triển lãm đó, mình có series tranh tiếp theo là "Chuyện muôn loài". Mình lấy cảm hứng từ đời sống của thiên nhiên, của môi trường, những cái gì đó rất bình dị. Những hình ảnh, hình tượng mình đưa vào trong các sáng tác có thể là con chó, con gà, đàn cò, đàn trâu, những con vật rất gần gũi với vùng đất nông thôn xuất thân của mình.
Sau đề tài đó thì mình có một góc nhìn về cây cối. Nhưng series đó mình lại không vẽ cây cối xanh tốt. Mình vẽ những cây chuối, cây bắp, cây tre đã chết. Những cái cây đã chết đi nhưng chúng vẫn giữ lại một nét đặc trưng trong vòng luân hồi: có thể là màu xanh đang độ phát triển, có thể là màu vàng úa khi lụi tàn. Mình muốn làm điều đó sống dậy trong tác phẩm. Khi một sự sống mất đi thì sẽ có sự tiếp nối, một vòng luân hồi.
Phan Vũ Tuấn, Bóng hoàng hôn, màu nước, 2024. Nguồn: Sắc Việt Art.
Có phải vì trăn trở nhiều với cảnh vật thiên nhiên mà càng về sau, đề tài và tác phẩm của anh càng vắng hình bóng con người?
Cũng có những giai đoạn về trước mình tập trung khai thác đề tài con người. Nhưng càng về sau, hầu như con đường sáng tác của mình đều là về quê hương, cụ thể là về thiên nhiên, cây cối và động vật nhiều hơn. Mình muốn nhìn qua một lăng kính ngả về tĩnh. Nó làm cho cảm quan của người nhìn thiên về trạng thái thiền, an nhiên vì không có yếu tố động. Cho nên mình mượn hình tượng của động vật và cây cối làm chủ đạo trong tranh của mình.
Phan Vũ Tuần, tác phẩm trong serie tranh "Chuyện muôn loài". Nguồn: Mỹ thuật Bụi.
Giữa một xã hội đang công nghiệp hóa và đô thị hóa với tốc độ chóng mặt, anh có nghĩ rằng việc muốn quay về với hình ảnh đang dần lu mờ của thiên nhiên sẽ khiến mình bị đẩy lùi, hoặc bị giam vào những ký ức sẽ không bao giờ quay trở lại được?
Vấn đề này mình cũng đã tự đặt câu hỏi cho mình ở trong sáng tác. Mình đang ở trong một cái đời sống thay đổi từng ngày, từng năm. Quê hương của Tuấn đã thay đổi rất rõ rệt trong những lần về thăm. Trong thời đại bê tông hóa quá nhanh chóng như thế này, mình cũng đang sống trong cái môi trường đó, mình cũng phải thích nghi thôi.
Nhưng cá nhân mình cũng có rất nhiều nỗi niềm về giai đoạn tuổi thơ. Đời sống của mình đã gắn liền với quê hương. Mình muốn dùng hội họa của mình để truyền tải một góc nhìn. Mình không muốn chạy theo những cái quá nhộn nhịp, quá xô bồ của hiện tại. Có những người tìm đến hội họa của mình chính vì cái đồng cảm đó. Có những người xa quê lâu năm, hoặc những người đã định cư ở nước ngoài, số lần họ về quê càng ngày càng ít đi và thậm chí là không về nữa, họ đã cảm nhận được cái đời sống ở trong những tác phẩm của mình. Họ tìm lại được cái gì đó về quê hương, về ký ức, nó hoài niệm, hoài cổ. Chính vì cái đó mà Tuấn tự tin càng ngày sẽ càng có nhiều lăng kính trắc ẩn về những vấn đề này.
Xin cảm ơn họa sĩ Phan Vũ Tuấn đã dành thời gian trò chuyện!
