Nếu nhìn vào hơn 500 tác phẩm đã được bán ra chỉ trong vài năm gần đây, nhiều người sẽ nghĩ Nguyễn Ngọc Liêm là một họa sĩ "thuận lợi". Nhưng phía sau những bức tranh tối giản ấy là 10 năm học tập, những giai đoạn không bán nổi một bức tranh và cả những hoài nghi về con đường mình đã chọn.
Nhân dịp diễn ra triển lãm “Cỏ đưa trong gió”, Nguyễn Ngọc Liêm đã dành thời gian chia sẻ với Artonis về hành trình làm nghề, những quan niệm hội họa mà anh luôn theo đuổi, cũng như góc nhìn về thế hệ họa sĩ trẻ và thị trường mỹ thuật Việt Nam hôm nay.
Nguyễn Ngọc Liêm, Lựu sau mưa chiều, 2024. Tác phẩm thuộc triển lãm “Cỏ đưa trong gió”. Nguồn: Tạp chí điện tử Ngày nay.
Xin chào họa sĩ Nguyễn Ngọc Liêm. Xin chúc mừng anh với triển lãm “Cỏ đưa trong gió” đang diễn ra rất thành công. Cảm ơn anh đã dành ngày cuối đầy bận rộn của triển lãm cho buổi nói chuyện này. Theo được biết, triển lãm “Cỏ đưa trong gió” cũng như nhiều triển lãm trước, dù bằng chất liệu sơn dầu, sơn mài hay acrylic, anh đều nhất quán một phong cách vẽ tối giản, lọc sắc đến tinh xảo, tinh gọn. Xin anh chia sẻ thêm vì sao anh lại chọn phong cách này?
Cách vẽ của mình chịu ảnh hưởng bởi những ngôn ngữ học thuật. Quá trình mình làm việc trong thời kỳ còn là sinh viên, từ Trường Cao đẳng đến Trường Đại học, đồng thời kết hợp với cơ địa, thuộc tính và cả tính cách của mình, nên mọi thứ diễn ra một cách tự nhiên thôi, chứ không phải là mình chọn hay không chọn gì cả.
Ví dụ như mình làm một mảng màu cho một khóm cây hay cả một rừng cây, thì nó chỉ làm cho mình dễ chịu khi đạt được những yếu tố mà mình muốn thể hiện. Nó phải được gạn lọc, phải lược bỏ bớt những gì mà mình cho là không cần thiết.
Được biết anh có 3 năm học Cao đẳng Mỹ thuật, 5 năm học hệ cử nhân chính quy và hai năm tu dưỡng sức lực tại xưởng vẽ. Như vậy, một thập kỷ chỉ dành cho việc luyện tập cọ đã giúp anh nhìn ra được những điểm cốt yếu nào của hội họa?
Chắc chắn là về sự ngay thẳng, về sự trực diện và trung thực. Mình nhận thấy là bất kỳ nghệ sĩ nào, dù ít hay nhiều, cũng đều cần có những yếu tố đó. Trung thực ở đây không phải là mình vẽ hiện thực thì mới là trung thực, mà là trung thực với chính bản thân mình, trung thực với lý tưởng của mình, trung thực với những suy tư, với mục tiêu mà mình đuổi theo.
Với mình, trung thực hay không thì chỉ có mình biết. Đôi khi mọi người có thể nhìn thấy một bức tranh hay một chi tiết nào đó đã tốt rồi, đã đẹp rồi. Nhưng mình mới là người dành nhiều thời gian nhất để mày mò với công việc của mình, nên chỉ có mình mới thấy chỗ đó đã thực sự ổn hay chưa. Cái "ổn hay chưa" đó chỉ có mình biết thôi. Đó chính là sự trung thực, và cũng là một trong những điều cực kỳ quan trọng.
Để phải trình bày được một ý đồ, một ý tưởng nào đó trên một bức tranh, hoặc xuyên suốt cả sự nghiệp của mình, cần phải đề cao và nhấn mạnh vào sự trung thực đó.
Không gian triển lãm “Là tĩnh lặng” (2022) của họa sĩ Nguyễn Ngọc Liêm. Nguồn: Men’s Folio.
Vậy theo anh, một sinh viên giỏi có thể trở thành một họa sĩ tài năng hay không?
Một sinh viên giỏi thì có thể tạo ra một bài vẽ tốt, nhưng họa sĩ không chỉ dừng lại ở mức một bài vẽ tốt. Khi bước chân ra khỏi trường thì có ti tỉ những vấn đề khác nữa: về kiếm sống, về những sự lựa chọn trong công việc, hay những sự lựa chọn trên con đường đi của mình.
Ví dụ như việc lựa chọn chất liệu đối với một họa sĩ. Bất kỳ ai cũng phải đắn đo rất lâu chỉ để trả lời được câu hỏi: Tại sao mình lại chọn vẽ sơn dầu mà không vẽ lụa, hoặc không vẽ sơn mài? Có rất nhiều vấn đề đặt ra cho một người khi bước chân ra khỏi ngôi trường hàn lâm. Có thể ở trường bạn đó là một sinh viên giỏi, vẽ rất tốt, nhưng khi bước chân ra khỏi trường thì còn rất nhiều vấn đề bạn phải đối diện và giải quyết.
Vì vậy, một sinh viên giỏi có trở thành một họa sĩ giỏi hay không thì còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố. Nó không chỉ dừng lại ở vấn đề chuyên môn. Tuy nhiên, chuyên môn vẫn là một nền tảng tốt. Nếu là một sinh viên có kỹ năng tốt thì con đường đi sẽ bớt chông gai hơn. Trong quá trình làm tác phẩm cũng sẽ bớt đi những khó khăn khi mình đã có một nền tảng kỹ năng tốt từ trong trường.
Vậy theo anh giữa vẽ đúng, vẽ đẹp và vẽ hay khác nhau như thế nào?
Theo mình, vẽ đúng với vẽ đẹp thì không liên quan đến nhau lắm. Đúng là một chuyện, còn đẹp là chuyện khác. Có những bức tranh, những chi tiết không đúng nhưng lại đẹp; hoặc đúng nhưng lại không đẹp.
Chữ "hay" thì mông lung quá, mình cũng không rõ như thế nào là hay nữa. Mình nghĩ nó thuộc về thị hiếu của từng người. Ví dụ bạn thấy bức tranh đó hay, nhưng mình thì thấy nó không hay. Cái đó rất khó nói. Cái hay có lẽ thuộc về cảm quan cá nhân nhiều hơn.
Được biết anh đã vẽ và bán được khoảng hơn 500 bức tranh trong vài năm sáng tác chuyên nghiệp của anh. Con số này là con số không hề nhỏ. Xin anh chia sẻ bí quyết nào để giúp anh vẽ sung sức và đều như vậy?
Có lẽ là nỗi buồn. Nỗi buồn chính là năng lượng của mình. Trong quãng đường đi của mình có những giai đoạn rất buồn. Thời điểm đó mình chật vật trong việc bán tranh, cũng không có công việc gì. Mình nghĩ đó là giai đoạn buồn nhất.
Mình đã mất 10 năm để đi học, để mày mò, nhưng đổi lại thì không thể có được bất kỳ một công việc nào. Ngay cả những điều cần thiết, tối thiểu nhất để sinh sống, như trả tiền nhà, tiền điện, tiền nước hay cơm ăn, áo mặc hằng ngày, mình cũng không đủ khả năng để chi trả cho chính bản thân mình, chưa nói gì đến những điều cao xa hơn. Lúc đối diện lại với quãng đường 10 năm mình đã đi qua, mình thấy đó thật sự là một trong những thời điểm buồn bã nhất. Năng lượng nỗi buồn của giai đoạn đó chắc đến tận bây giờ vẫn chưa cạn.
Còn bây giờ, mình bắt đầu bán được tác phẩm, được mọi người biết tới nhiều hơn, nên nó lại tạo ra một nguồn năng lượng tích cực hơn. Mình nghĩ nguồn năng lượng này cũng quan trọng không kém những nguồn năng lượng khác. Khi bán được tranh, trước hết mình có năng lực về kinh tế. Sau đó, mình có được sự đồng cảm và động viên rất lớn từ công chúng. Mình nghĩ bất kỳ nghệ sĩ nào cũng cần nguồn năng lượng đến từ việc những giá trị của mình được khán giả hay công chúng đón nhận. Nó sẽ tiếp tục tái tạo và bồi đắp cho nghệ thuật của mình.
Không gian sáng tác của họa sĩ Nguyễn Ngọc Liêm. Nguồn: CafeF – Trang thông tin điện tử tổng hợp.
Được biết, hiện nay anh đã chuyển về một homestay trên Lâm Hà, Lâm Đồng sau ngần ấy năm gắn bó với Sài Gòn, tại sao anh lại chọn sự xê dịch từ chốn đô thị xa hoa và náo nhiệt bậc nhất Việt Nam để đến một miền quê yên tĩnh như vậy? Việc xê dịch này có ảnh hưởng đến việc cầm cọ của anh hay không?
Lý do mà mình xê dịch thực ra cũng không có gì cao siêu hay to tát cả. Thuộc tính của mình phù hợp với không gian và khí hậu của vùng cao, đó là một. Thứ hai là có một ngôi nhà trên cao nguyên là ước mơ và dự định của mình từ rất lâu rồi. Từ hồi còn là sinh viên, mình đã muốn có một không gian riêng để làm việc và vẽ. Đó vừa là studio của mình, vừa là chỗ để nghỉ ngơi. Đến khi có cơ hội thì mình thực hiện ước mơ đó.
Với bản thân mình, mình không bị ảnh hưởng bởi những yếu tố ngoại vi. Ở đâu mình cũng có thể vẽ được. Bất kỳ không gian nào cũng đều có thể được khai thác để trở thành nguyên liệu cho mình. Ví dụ như series “Cỏ đưa trong gió”, gần như toàn bộ khung cảnh, cây cối và đồ vật trong suốt quãng thời gian mình ở Lâm Hà đều trở thành chất liệu cho tác phẩm. Việc xê dịch thậm chí còn tốt hơn vì đã đem lại cho mình rất nhiều nguồn cảm hứng mới.
Vậy thì từ góc độ cá nhân, anh thấy thế hệ họa sĩ trẻ của anh có gì giống và khác so với các thế hệ họa sĩ đàn anh trước đây?
Mình nghĩ hoạ sĩ nào cũng cầm cọ vẽ, và đều xuất phát từ một môi trường chính quy hoặc một môi trường học tập nào đó. Dù ít hay nhiều thì cũng phải có sự học tập và rèn luyện rồi mới thành nghề. Điểm giống có lẽ là cùng làm việc và cùng có xuất phát điểm từ chuyên môn.
Còn điểm khác có rất nhiều. Khác nhất, mình nghĩ là ở vấn đề Internet và mạng xã hội. Thế hệ các đàn anh trước thì không có Facebook, không có website, không có Internet. Rõ ràng mọi thứ chậm hơn rất nhiều so với bây giờ. Bây giờ mình ngồi đây vẫn có thể tương tác với một nhà sưu tập ở Mỹ chẳng hạn. Tranh của mình được lan tỏa nhanh hơn rất nhiều so với thời chưa có Internet, công chúng trong nước và quốc tế có thể biết đến mình rất dễ dàng.
Mình nghĩ đây là một lợi thế của thời đại bây giờ, nhưng đồng thời cũng là một khó khăn. Khi thông tin lan tỏa nhanh và rộng như vậy, đồng nghĩa với việc lượng thông tin cũng rất lớn và dễ bị bão hòa. Ai cũng có thể lan tỏa tác phẩm của mình, nên sự cạnh tranh cũng khốc liệt không kém thời các thế hệ đàn anh. Mình nghĩ đó là điểm khác biệt lớn nhất.
Hai tác phẩm thuộc triển lãm “Sắc - Ý thu” (2025) của họa sĩ Nguyễn Ngọc Liêm. Nguồn: LUXUO.
Vậy thì anh có thể chia sẻ thêm đôi chút quan điểm của anh về sáng tạo?
Mình nghĩ sáng tạo là một hoạt động thuần túy của tư duy, của não bộ, và nó bắt buộc phải tạo ra một thứ mới mẻ, một thứ chưa từng có. Gần như điều đó là rất khó khăn. Khó khăn ở chỗ tạo ra một thứ chưa từng có.
Còn với bản thân mình, mặc dù tranh mình bán được với số lượng nhất định, nhưng mình vẫn nghĩ là mình chưa đạt tới tầm gọi là sáng tạo đâu. Mình vẫn là tiếp nối, kế thừa và cách tân lại thôi. Mình vẫn chưa thấy là mình tạo ra được một thứ gì đó mà chưa từng có.
Một lần nữa anh nhìn nhận thị trường nghệ thuật Việt Nam hiện nay như thế nào và anh có kỳ vọng gì ở thị trường này trong tương lai gần không?
Với thị trường mỹ thuật Việt Nam, mình quan sát những năm gần đây, chuyện mua bán tranh sôi động hơn. Đó là một trong những tín hiệu rất vui đối với anh chị em nghệ sĩ. Khoảng 10 năm trước, để bán được một bức tranh là rất khó. Còn bây giờ thì đã khởi sắc hơn rồi. Đó là một trong những tín hiệu tích cực của thị trường. Nghệ sĩ trẻ, ví dụ như mình, cũng được nhiều người đón nhận hơn.
Mình kỳ vọng tranh của mình sẽ được công chúng đón nhận hơn. Đồng thời, mình hy vọng việc định giá tranh cũng được nâng lên, không chỉ ở trong nước mà còn trên các sàn quốc tế. Hy vọng trong tương lai, thị trường sẽ mở rộng hơn, vươn tầm ra thế giới và không còn chỉ gói gọn trong phạm vi trong nước nữa. Nếu làm được như vậy thì thị trường sẽ hấp dẫn hơn rất nhiều.
Xin cảm ơn anh về những chia sẻ và chúc triển lãm “Cỏ đưa trong gió” thành công!