Trong cuộc trò chuyện với họa sĩ Đào Minh Tri, ông đã xúc động chia sẻ về hành trình từ những năm tháng học tại Trường Mỹ thuật đến thời gian học tập ở Pháp, những chuyển biến trong ngôn ngữ tạo hình và quan niệm sáng tác được ông theo đuổi suốt nhiều thập niên. Từ hình tượng cá trong tranh đến vai trò của giáo dục và phê bình nghệ thuật, những câu chuyện của ông gợi mở nhiều suy ngẫm về tự do sáng tạo và sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam.
Xin chào họa sĩ Đào Minh Tri! Cảm ơn ông đã đồng ý tham gia buổi phỏng vấn hôm nay.
Cơ duyên nào đưa ông đến với hội họa và giúp ông được tuyển vào hệ bảy năm của Trường Mỹ thuật?
Hồi đi học phổ thông, tôi học toán kém lắm. Mẹ tôi thấy vậy mới bảo: “Mày mà toán kém thế này thì không học được nghề gì đâu, thế thì học vẽ.” Thế là bà cho tôi đi học vẽ.
Ba tôi quen họa sĩ Diệp Minh Châu nên gửi tôi đến nhà ông học để chuẩn bị thi vào hệ bảy năm. Nhưng đến nhà thầy, tôi không chỉ học vẽ mà còn thường xuyên pha trà, bế hai cô con gái của thầy để ông có thời gian làm việc. Cứ thế, tôi vừa phụ giúp vừa theo học, rồi đi thi và đỗ vào hệ bảy năm.
Sau khi hoàn thành chương trình bảy năm, ông tiếp tục con đường học tập như thế nào?
Sau khi học xong, chúng tôi phải đi công tác ba năm. Vì học tốt nên tôi được nhà trường giữ lại dạy các lớp dưới. Sau ba năm giảng dạy, tôi mới có thể thi lên bậc cao đẳng, đại học. Tôi thuộc khóa thứ hai của hệ bảy năm.
Sau năm 1975, ông vào Thành phố Hồ Chí Minh công tác và giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Gia Định. Chặng đường này diễn ra như thế nào?
Năm 1975, tôi vào Sài Gòn và được điều động đến Trường Mỹ thuật Gia Định để bổ sung lực lượng giảng dạy. Công việc của tôi có những giai đoạn thay đổi, lúc dạy học, lúc nghỉ, rồi lại tiếp tục giảng dạy. Sau này, tôi chuyển sang công tác tại Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
Họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên.
Năm 1991, ông sang Pháp. Chuyến đi này đã mở ra những trải nghiệm gì cho ông?
Ban đầu, tôi được đưa đến Marseille. Ở đó cũng có trường mỹ thuật, nhưng Trần Trọng Vũ, con ông Trần Dần, người đã sang Pháp trước tôi, khuyên tôi nên đến Paris nếu muốn tiếp tục học hội họa.
Vũ giúp tôi tìm hiểu các trường mỹ thuật và đưa tôi đến gặp những người có thể hướng dẫn việc học. Ở Pháp có nhiều trường mỹ thuật, không phải chỉ một trường duy nhất. Nếu trường này không phù hợp thì có thể tìm đến trường khác.
Cách học ở đó cũng khác. Vai trò của giáo sư rất quan trọng. Họ xem tác phẩm của mình, nếu thấy phù hợp thì nhận vào xưởng để học tập. Việc được một giáo sư tiếp nhận có ý nghĩa lớn đối với quá trình học của người nghệ sĩ.
Tôi học ở Pháp khoảng hai đến ba năm. Khoảng thời gian ấy giúp tôi tiếp xúc trực tiếp với nhiều quan niệm nghệ thuật và cách làm việc khác nhau.
Khi nhìn lại thế hệ họa sĩ Việt Nam từng sang Pháp học tập từ đầu thế kỷ XX, ông nghĩ thế nào về ảnh hưởng của môi trường nghệ thuật phương Tây đối với sáng tác của họ?
Khi nói về ảnh hưởng nghệ thuật, chúng ta không thể chỉ nhìn vào một quốc gia. Nhật Bản cũng có ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật châu Âu, chẳng hạn qua tranh khắc gỗ và nghệ thuật trang trí.
Van Gogh là một ví dụ. Ông chịu ảnh hưởng rõ rệt từ tranh Nhật Bản, nhưng khi tiếp nhận những ảnh hưởng ấy, ông chuyển hóa chúng thành ngôn ngữ riêng. Điều quan trọng không phải là bắt chước một phong cách, mà là biến những gì mình học được thành sáng tạo của bản thân.
Ở Việt Nam, ảnh hưởng từ nghệ thuật Nhật Bản cũng có thể được nhìn thấy trong tác phẩm của một số họa sĩ. Tuy nhiên, cách tiếp nhận và chuyển hóa ở mỗi người khác nhau. Có người thiên về trang trí, có người phát triển ngôn ngữ tạo hình theo hướng riêng.
Vậy điều gì đã khiến ông thay đổi phong cách sáng tác sau khi sang Pháp?
Trước khi sang Pháp, tôi đã tìm hiểu nghệ thuật Nga và những chuyển động của hội họa hiện đại. Khi sang đó, tôi có cơ hội tiếp xúc sâu hơn với nghệ thuật trừu tượng, đặc biệt là những nghệ sĩ như Kandinsky và Malevich.
Thầy của tôi rất thích Kandinsky. Qua việc học tập và tiếp xúc với các quan niệm nghệ thuật khác nhau, tôi hiểu thêm về khả năng tổ chức hình ảnh, màu sắc và hình khối theo những cách không nhất thiết phải mô phỏng thế giới bên ngoài.
Điều đó tác động đến cách tôi nhìn hội họa. Sau chuyến đi, tôi thay đổi không chỉ về hình thức thể hiện mà còn về cách suy nghĩ đối với nghệ thuật.
Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên.
Khi trở về Việt Nam, ông đã tổ chức được bao nhiêu triển lãm cá nhân?
Tôi nhớ khoảng ba triển lãm cá nhân. Còn những triển lãm chung và các hoạt động nghệ thuật khác thì nhiều hơn.
Trong thời gian giảng dạy và công tác tại Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, ông nhìn nhận sự thay đổi của mỹ thuật trong nước như thế nào?
Tôi thấy các họa sĩ trẻ ngày nay có nhiều thay đổi. Họ không còn bị giới hạn trong những cách vẽ quen thuộc như trước mà tìm kiếm nhiều hướng thể hiện khác nhau.
Với tôi, nghệ thuật trước hết phải là sáng tạo bằng ngôn ngữ tạo hình. Một tác phẩm không thể chỉ dựa vào đề tài hay thông điệp được đặt sẵn. Cách tổ chức hình ảnh, màu sắc, hình khối và những gì tác phẩm gợi ra cho người xem mới là điều quan trọng.
Ông từng tham gia một chương trình sáng tác tại Vermont, Mỹ. Cơ duyên nào đưa ông đến đó?
Khi ấy, David Thomas là người kết nối các nghệ sĩ Việt Nam và Mỹ. Ông từng là lính bộ binh Mỹ tham chiến tại Khe Sanh. Sau chiến tranh, ông trở lại Việt Nam và tổ chức những hoạt động giao lưu, triển lãm giữa nghệ sĩ hai nước.
Tôi đã giới thiệu khoảng bốn, năm họa sĩ Việt Nam tham gia các chương trình tại Mỹ. Tiêu chí tôi quan tâm trước tiên là năng lực sáng tác, đặc biệt là khả năng làm việc với ngôn ngữ tạo hình hiện đại.
Trong quá trình sáng tác và giảng dạy, ông từng gặp khó khăn khi theo đuổi những cách thể hiện khác với quan niệm phổ biến lúc bấy giờ không?
Có. Tôi từng vẽ tranh tĩnh vật, chẳng hạn một bức có hoa chuối đỏ, nhưng tác phẩm không được chấp nhận khi đưa đi triển lãm. Có những thời điểm, người ta kỳ vọng tranh phải đáp ứng những yêu cầu nhất định về đề tài và cách thể hiện.
Tuy nhiên, ở nhà tôi vẫn tiếp tục vẽ theo cách mình lựa chọn. Khi giảng dạy, tôi cũng cố gắng giữ sự nghiêm túc về chuyên môn và giáo án, đồng thời để học sinh hiểu rằng sáng tác cần có không gian cho tìm tòi cá nhân.
Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên.
Theo ông, đâu là những vấn đề đáng quan tâm của mỹ thuật Việt Nam hiện nay, đặc biệt trong lĩnh vực phê bình và lý luận nghệ thuật?
Theo tôi, phê bình và lý luận vẫn là những lĩnh vực cần được đầu tư nhiều hơn. Sáng tác nghệ thuật không thể tách rời việc nghiên cứu, trao đổi và đánh giá chuyên môn. Nếu thiếu những cuộc thảo luận sâu sắc, người nghệ sĩ sẽ khó có điều kiện nhìn lại tác phẩm của mình từ nhiều góc độ.
Việc đào tạo cũng rất quan trọng. Những khái niệm và phương pháp của nghệ thuật hiện đại cần được giảng dạy một cách bài bản, để sinh viên không chỉ biết đến tên gọi của các trường phái mà còn hiểu được cách chúng hình thành, vận hành và tác động đến thực hành sáng tác.
Ông cho rằng cần nhìn nhận như thế nào về mối quan hệ giữa tác phẩm nghệ thuật và tư tưởng của người nghệ sĩ?
Tác phẩm phải thể hiện thế giới quan và nhân sinh quan của người nghệ sĩ. Nhưng điều đó không có nghĩa là bức tranh phải minh họa cho một hệ thống tư tưởng có sẵn.
Người nghệ sĩ có thể sử dụng hình tượng, màu sắc, bố cục hay những yếu tố trừu tượng để diễn đạt suy nghĩ của mình. Tác phẩm không nhất thiết phải kể một câu chuyện cụ thể hoặc giải thích mọi điều cho người xem. Đôi khi, chính sự không hoàn toàn rõ ràng ấy tạo ra không gian để người xem suy ngẫm.
Trong tranh của ông, hình tượng cá xuất hiện nhiều lần và được thể hiện qua những góc nhìn khác nhau. Hình tượng này bắt nguồn từ đâu?
Cá giống như một thứ logo của tôi. Nó có thể tượng trưng cho hạnh phúc, sự sung túc, nhưng cũng có thể gợi đến đau khổ.
Ở một số nền văn hóa châu Á, trong đó có Việt Nam, hình ảnh cá thường gắn với những ý niệm tốt lành. Nhưng cùng một hình tượng ấy cũng có thể mang ý nghĩa trái ngược. Cá có thể tự do bơi lội, nhưng cũng có thể bị giữ trong một khuôn khổ, không còn khả năng vận động.
Tôi quan tâm đến sự đối lập đó. Khi nhìn hình tượng cá, người xem có thể liên tưởng đến con người, đến những trạng thái khác nhau của đời sống. Cá trong tranh không chỉ là cá ngoài tự nhiên mà còn là một cách tôi suy nghĩ về con người và hoàn cảnh sống.
Khi đưa những suy tư ấy vào tác phẩm, ông có mong người xem nhận ra ý nghĩa mà mình gửi gắm không?
Tôi muốn tác phẩm có tư tưởng, nhưng không phải theo nghĩa người nghệ sĩ phải giải thích sẵn mọi thứ. Hình tượng cá trong tranh của tôi không phải là hình ảnh được sao chép nguyên vẹn từ tự nhiên. Nó được tạo ra qua quá trình sáng tạo, vì vậy có thể mở ra nhiều cách hiểu.
Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên.
Sau thời gian học tập ở Pháp và tiếp xúc với nghệ thuật tại nhiều quốc gia, ông có thấy mình đã tìm được một ngôn ngữ tạo hình riêng?
Có. Những gì tôi tiếp xúc ở Pháp, Mỹ và Tây Ban Nha đã giúp tôi thay đổi cả hình thức lẫn suy nghĩ về nghệ thuật. Tôi học được nhiều điều từ những môi trường khác nhau, nhưng không có nghĩa là phải đi theo nguyên vẹn một trường phái nào.
Nếu phải gọi tên phong cách sáng tác của Đào Minh Tri, ông sẽ gọi đó là gì?
Tôi nghiêng về khái niệm plastic art, tức nghệ thuật tạo hình. Trong tác phẩm của tôi có thể xuất hiện những yếu tố của biểu tượng, siêu thực, lập thể hay các trường phái khác, nhưng tôi không muốn tự đặt mình vào một trường phái duy nhất.
Điều khó nhất là người nghệ sĩ học một trường phái rồi trở thành nô lệ cho nó. Theo tôi, học nhiều trường phái là để cuối cùng có thể quên đi những khuôn mẫu ấy, từ đó tìm được cách làm việc của riêng mình.
Ông có nghĩ rằng hội họa giá vẽ sẽ dần mất vị trí khi nghệ thuật đương đại ngày càng phát triển với trình diễn, sắp đặt và những hình thức thực hành khác?
Tôi không nghĩ như vậy. Các hình thức nghệ thuật có thể khác nhau về phương tiện, nhưng đều liên quan đến cách người nghệ sĩ tổ chức không gian và tạo ra trải nghiệm cho người xem.
Với hội họa, không gian có thể nằm trên mặt phẳng của tấm toan. Với trình diễn, không gian có thể là sân khấu hoặc một địa điểm cụ thể. Với sắp đặt, không gian còn có thể bao gồm cả môi trường xung quanh tác phẩm.
Điều quan trọng là người nghệ sĩ phải hiểu phương tiện mình lựa chọn và biết cách tổ chức nó. Không thể chỉ gọi tên một hình thức nghệ thuật mà không hiểu cách thức vận hành của hình thức ấy.
Theo ông, vì sao nghệ thuật trừu tượng vẫn là ông đề gây nhiều tranh luận trong mỹ thuật Việt Nam?
Tôi cho rằng giáo dục nghệ thuật có vai trò quan trọng. Nếu sinh viên không được học và thực hành đầy đủ về nghệ thuật trừu tượng thì rất khó hiểu được những nguyên tắc và khả năng biểu đạt của nó.
Một hình thức nghệ thuật cần được nghiên cứu, giảng dạy và thực hành thì người học mới có cơ hội hiểu sâu. Không thể chỉ nhìn vào bề ngoài của tác phẩm rồi kết luận rằng nó có phải nghệ thuật hay không.
Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: L’Officiel Việt Nam.
Theo ông, người nghệ sĩ trẻ cần làm gì để tiếp cận nghệ thuật thế giới mà vẫn tìm được bản sắc riêng?
Chỉ có học. Tôi từng đi nhiều đình, chùa ở miền Bắc để sao chép tranh, nghiên cứu các bản khắc và văn bia. Có những chuyến đi kéo dài nhiều tháng, ăn ở ngay trong chùa để làm việc.
Việc học không chỉ diễn ra trong trường lớp mà còn thông qua quan sát, nghiên cứu và lao động thực tế. Người nghệ sĩ cần hiểu những gì đã có trước mình, từ nghệ thuật truyền thống đến các thực hành hiện đại. Khi có nền tảng ấy, họ mới có thể chuyển hóa những điều đã học thành ngôn ngữ riêng, thay vì chỉ lặp lại hình thức của người khác.
Trong cuộc đời sáng tác, giai đoạn nào ông làm việc nhiều nhất?
Những năm gần đây, tôi sáng tác khá nhiều. Tôi từng đặt ra kỷ luật cho mình: đúng tám giờ sáng phải ngồi vào bàn vẽ. Khi còn khỏe, tôi làm việc với cường độ cao, vẽ rất nhiều.
Đối với tôi, lao động nghệ thuật cần sự bền bỉ. Người nghệ sĩ không thể chỉ chờ cảm hứng đến mà phải tự tạo cho mình một nhịp làm việc đều đặn.
Triết lý nào đã trở thành nền tảng cho quá trình sáng tạo của ông?
Tôi đọc sách khá nhiều từ nhỏ. Gia đình có điều kiện tiếp xúc với sách nên tôi đọc từ những cuốn mỏng đến những tác phẩm dày, từ văn học Việt Nam đến văn học nước ngoài. Việc đọc giúp tôi có thêm kiến thức và mở rộng cách suy nghĩ.
Tôi đặc biệt quan tâm đến ông nghĩa hiện sinh. Theo tôi, đây là một hướng tư tưởng đáng tìm hiểu vì nó mở ra những khả năng suy nghĩ về đời sống và sự lựa chọn của con người.
Chẳng hạn, nếu một người muốn kiếm tiền thì họ có thể bắt đầu hành trình kiếm tiền. Nhưng hạnh phúc không nhất thiết chỉ nằm ở kết quả cuối cùng, tức là số tiền họ có được. Nó còn nằm trong quá trình lựa chọn, hành động và trải nghiệm.
Tôi thích cách nhìn ấy vì nó nhấn mạnh hành trình hơn là chỉ nhìn vào đích đến. Trong nghệ thuật cũng vậy, quá trình tìm tòi và sáng tạo có giá trị riêng, không chỉ kết quả cuối cùng mới đáng quan tâm.
Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: L’Officiel Việt Nam.
Ông có câu chuyện nào thường nghĩ đến khi nói về đời sống và công việc của người nghệ sĩ không?
Tôi nhớ một câu chuyện về người nghệ sĩ sống trong một ngôi nhà có ba gian. Gian ngoài thường có khách đến thăm, khen ngợi, khiến ông không thể làm việc. Ông chuyển vào gian giữa rồi gian trong, nhưng mọi người vẫn tìm đến. Cuối cùng, ông lên mái nhà để làm việc.
Khi ông qua đời, mọi người tìm xem ông đã vẽ được gì. Tấm vải vẫn gần như trắng, chỉ có một hình tròn. Xung quanh hình tròn, người nghệ sĩ viết một cụm từ có liên quan đến hai khái niệm: một khái niệm mang nghĩa mở rộng, còn khái niệm kia mang nghĩa khép lại. Câu chuyện khiến tôi nghĩ về mối quan hệ giữa đời sống, sự tập trung và sáng tạo.
Người nghệ sĩ cần có khoảng riêng để làm việc, nhưng cũng không thể hoàn toàn tách mình khỏi cuộc sống. Nghệ thuật phải được tạo ra từ trải nghiệm và sự tiếp xúc với thế giới, ông không chỉ từ việc tự cô lập bản thân.
Nhìn lại hành trình của mình, điều gì khiến ông tiếp tục gắn bó với hội họa?
Có lẽ là việc đọc, học và làm việc không ngừng. Tôi không muốn tự giới hạn mình trong một cách vẽ hay một hệ thống lý thuyết. Mỗi trải nghiệm có thể mở ra một hướng suy nghĩ khác, và người nghệ sĩ cần tiếp tục tìm tòi.
Đối với tôi, sáng tạo không phải là đi đến một kết luận cuối cùng rồi dừng lại. Nó là quá trình liên tục mở ra những khả năng mới.
Cảm ơn họa sĩ Đào Minh Tri đã dành thời gian chia sẻ những câu chuyện, trải nghiệm và quan niệm nghệ thuật được đúc kết qua nhiều năm sáng tác, giảng dạy và nghiên cứu. Chúc ông có thật nhiều sức khỏe!
