Nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh họa sĩ Tú Duyên, triển lãm và buổi ra mắt sách “Tú Duyên - Thủ Ấn Họa: Cuộc đời và tác phẩm” diễn ra ngày 20/11/2025 tại Bảo tàng Nghệ thuật Quang San. Với nỗ lực lưu giữ một cuộc đời “độc mộc” theo đuổi thủ pháp Thủ Ấn Họa, nhà sưu tập Thanh Uy, họa sĩ Đức Hòa và ông Nguyễn Bùi - đại diện gia đình cố họa sĩ - đã cùng chia sẻ những câu chuyện về mối duyên sáng tác và cả những câu chuyện theo dòng ký ức.
Buổi tọa đàm ra mắt sách tại với diễn giả HS Đức Hòa, ông Nguyễn Bùi - đại diện gia đình cố họa sĩ, và NST Thanh Uy. Nguồn: Fanpage Quang San Art Museum
Thực hiện một lời hứa
Câu chuyện đầu tiên không phải về kỹ thuật hay phong cách của cố họa sĩ, mà là lời hứa mà nhà sưu tập, cũng là chủ biên cuốn sách, Thanh Uy, luôn canh cánh trong lòng. Việc bén duyên với các tác phẩm của cố họa sĩ đã khơi lên nơi ông ý niệm lưu giữ và thực hiện lời hứa kể lại cuộc đời cùng những di sản ít người biết đến của Tú Duyên.
“Đã hứa là phải làm, may thay tôi đã kịp làm được.”
Lời hứa ấy dẫn ông qua nhiều năm tìm tư liệu, gặp gỡ gia đình, cơ duyên gặp gỡ rồi phối hợp với họa sĩ Đức Hòa và PGS.TS. Nghĩa Phương để hoàn thiện cuốn sách.
Những dữ liệu trong sách dẫn dắt người đọc qua cuộc đời cố họa sĩ một cách gần gũi. Từ chàng trai hai mươi tuổi rời Bát Tràng, đi đò và bộ hành hàng chục cây số tới trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, đến quyết định vào miền Nam năm 1939. Ông trọ trong nhà người buôn trà, vừa in nhãn trà, vừa minh họa sách, vừa in tranh Đông Hồ trên giấy dó và lụa để bán.
Những trang sách về cuộc đời cố họa sĩ Tú Duyên. Nguồn: Fanpage Quang San Art Museum.
Những năm tháng ấy tạo nên động lực lớn cho ông sống bằng nghề, trở lại thăm trường rồi quyết định lấy vợ và vào ở hẳn trong Nam, bắt đầu hành trình trọn vẹn với “Thủ Ấn Họa” - thủ pháp ông tự tìm ra vào năm 1943 với tác phẩm chân dung Phan Thanh Giản, một nhân vật lịch sử được mến mộ tại Sài Gòn lúc bấy giờ.
“Chúng tôi mong cuốn sách không chỉ tổng hợp những sáng tác của cố họa sĩ, mà còn là những câu chuyện rất đời thường của một cuộc đời đáng quý.”
Những câu chuyện và tư liệu ấy không chỉ giúp người đọc hình dung cuộc đời cố họa sĩ, mà còn dẫn dắt trải nghiệm trực tiếp khi bước vào không gian triển lãm. Tại đây, 50 tác phẩm từ sưu tập của nhà sưu tập Thanh Uy và gia đình họa sĩ được trưng bày. Trong số đó có những tác phẩm từng tạo nên dấu ấn sâu đậm cho mỹ thuật Việt Nam, như “Vinh quy bái tổ” hay “Bộ tranh Kiều”, và cả những bức khác trải dài từ mảng màu rực rỡ thời kỳ đầu, đến sự kiệm sắc đầy chiêm nghiệm ở giai đoạn sau năm 1990. Cạnh những bức tranh là khu thông tin về kỹ thuật Thủ Ấn Họa với hai bảng khắc gỗ âm và dương, cùng tác phẩm hoàn thiện nhỏ.
Khu trưng bày thông tin về Thủ Ấn Họa và hai bản in khắc gỗ âm dương, cùng tác phẩm nhỏ được hoàn thiện. Nguồn: Fanpage Quang San Art Museum.
Họa sĩ Đức Hòa cũng chia sẻ câu chuyện về bức Thủ Ấn Họa vẽ nhân vật lịch sử Trần Bình Trọng trong tác phẩm “Thà làm quỷ nước Nam”. Đây là thời kỳ đỉnh cao nhất trong sự công nhận tài năng của cố họa sĩ.
Trong bối cảnh hầu hết các họa sĩ Việt Nam thời đó chỉ vẽ tranh cô gái, lọ hoa hay phong cảnh, quốc gia vẫn cần một tác phẩm để trao giải về nội dung chính luận và lịch sử. Tác phẩm Trần Bình Trọng của cụ đáp ứng đầy đủ các tiêu chí ấy, đoạt Giải nhất Văn học Nghệ thuật miền Nam năm 1955. Bức tranh còn gây tiếng vang khi tỷ phú Mỹ Rockefeller sưu tập cùng bức “Khuyến học” năm 1957, với giá đủ để cụ mua nhà mặt phố ở Sài Gòn và mở xưởng Thủ Ấn Họa riêng.
Điều đặc biệt của bức tranh nằm ở nhân vật Trần Bình Trọng đang hành động: một chân co, cơ thể sống động, gương mặt hiện rõ sự bất khuất. Bố cục “bất chấp quy luật vật lý”, khác hẳn tranh hay tượng về những vị anh hùng Việt Nam thời bấy giờ, thường nghiêm và tĩnh. Sự kết hợp chính xác về lịch sử và sống động về mỹ thuật khiến đây là tác phẩm lịch sử xuất sắc, độc đáo và đầy sức sống.
Độc mộc “thủ ấn họa”
Theo họa sĩ Đức Hòa, để một nghệ sĩ thành công, hai yếu tố quan trọng là danh tiếng và bán được tranh. Cả hai phụ thuộc vào những điều kiện bên ngoài: yêu cầu xã hội, thị trường và bối cảnh quốc gia. Trong hoàn cảnh ấy, Tú Duyên đã làm được, và Thủ Ấn Họa chính là con đường ông chọn. Con đường này không ai hiểu hay theo nổi; dù giảng dạy 12 năm tại trường Mỹ thuật Gia Định, không học trò nào tiếp nối được. Trong lĩnh vực đồ họa, không ai làm được chất liệu và thủ pháp này như ông.
Hơi thở của văn hóa Bắc Bộ, dấu ấn lịch sử, phong tục, những điển tích dân gian… hiện lên qua một ngôn ngữ đồ họa cùng những dòng thơ viết bằng chữ quốc ngữ, nhưng trong hình hài khung vuông chữ Hán Nôm thú vị.
Tú Duyên, Trần Bình Trọng, tại không gian trưng bày. Nguồn: Artonis.
Khi các chất liệu truyền thống như bột màu keo da trâu hay mực in khắc gỗ không còn đáp ứng nhu cầu hòa sắc, ông tìm đến sơn dầu như một lối mở mới. Không dùng cọ, ông pha và chấm màu trực tiếp trên ngón tay, rồi quệt lên bản mảng. Từng bước nhấn nhá, dập, xoa, miết để in màu từ bản gỗ lên lụa. Việc chọn lụa thay giấy dó giúp giữ độ tươi, lớp nền trắng làm lụa “đứng hơn, đỡ mềm oặt”, trong khi những khoảng trống nguyên vẹn trên bề mặt tạo hiệu ứng óng ánh độc đáo, khác hẳn tranh khắc gỗ thông thường. Sự “phát minh” ấy vẫn vẹn nguyên nét màu qua năm tháng, thầm lặng chờ người đến chiêm ngưỡng.
Buổi tọa đàm tràn ngập cảm xúc: vui vì phát minh Thủ Ấn Họa được công nhận, nhưng cũng buồn khi không học trò nào tiếp nối dòng tranh. Tất cả mong rằng qua triển lãm và sách, công chúng sẽ ghi nhớ một người họa sĩ tài ba và gìn giữ nét sáng tạo độc đáo chỉ có Tú Duyên làm được.
Ông Nguyễn Bùi vẫn xúc động và nhớ mãi cảnh gia đình sống bằng tranh trước 1975, với postcard, thiệp Tết, áo dài, đủ thứ công việc bằng tay để duy trì đời sống sáng tác của người bố. Kỹ thuật Thủ Ấn Họa mà ông nhớ được chỉ là một phần nhờ phụ bố những chuyện lặt vặt, nhưng hồi ức về người bố cần mẫn và kiên định vẫn tỏ tường qua tháng năm.
Bàn trưng bày các tác phẩm sách tại khu vực triển lãm. Nguồn: Artonis.
Thông tin triển lãm
“Tú Duyên - Thủ Ấn Họa: Cuộc đời và tác phẩm” không chỉ là triển lãm hay buổi ra mắt sách, mà là lời nhắc về người đã dành cả đời mài giũa một ngôn ngữ mà chỉ mình ông nói thành thạo. Di sản ấy, phía sau bề mặt màu sắc, là câu chuyện lao động thủ công, sự khắt khe với bản thân và lối đi quá riêng để có thể được tiếp nối.
Và biết đâu, khi những tư liệu khác được phát hiện, và những ‘ẩn sĩ’ vẫn âm thầm gìn giữ Thủ Ấn Họa xuất hiện, họ sẽ tiếp nối, viết tiếp những điều sâu sắc, không chỉ cho đồ họa, tranh in khắc gỗ hay Thủ Ấn Họa, mà còn theo tinh thần đương đại, mang hơi thở của người con đất Việt như ông.
Triển lãm mở cửa miễn phí từ ngày 20/11 đến 30/11 tại QS Art Space, chờ đón công chúng đến ngắm tranh và mang về cuốn sách của các tác giả.
