Vừa qua, tại Hội Mỹ thuật TP. HCM đã diễn ra triển lãm “Vượt qua”, đánh dấu lần kết hợp hiếm hoi của hai người bạn thân lâu năm – hai nhà điêu khắc Hoàng Tường Minh và Bùi Hải Sơn. Dù theo đuổi những ngôn ngữ tạo hình khác biệt, cả hai đều là những tên tuổi giàu dấu ấn của điêu khắc đương đại Việt Nam. Chỉ với 10 tác phẩm, triển lãm không hướng đến sự đồ sộ về số lượng mà tập trung khẳng định chiều sâu tư duy nghệ thuật, đồng thời mở ra cuộc đối thoại giữa hai hành trình sáng tạo cùng gặp nhau ở một điểm chung: vượt qua những giới hạn để mở ra khả năng biểu đạt mới.
“Vượt qua” những “Trầm tích” của Bùi Hải Sơn
Năm tác phẩm của Bùi Hải Sơn gồm “Trầm tích I, II, V” và “Thị kiến/Trầm tích III, IV” tiếp tục nối dài mạch sáng tác mà ông theo đuổi nhiều năm qua. Với thủ pháp tách lớp, điêu khắc mang tính “giải phẫu” cùng việc kết hợp đa chất liệu, nghệ sĩ không dừng lại ở việc tái hiện hiện thực vật chất của những lớp “trầm tích”, mà mở rộng chúng thành những suy tư về thời gian, bản chất, sự biến dịch, hủy diệt và tái sinh.
Chân dung nhà điêu khắc Bùi Hải Sơn. Nguồn: Artonis.
Vẫn kiên trì với đề tài hậu chiến và hình tượng hạt lúa – một biểu tượng quen thuộc trong sáng tác của mình – Bùi Hải Sơn lựa chọn một cách tiếp cận khác với ký ức chiến tranh Việt Nam. Trong thế giới nghệ thuật của ông, chiến tranh không còn hiện diện qua khói lửa hay những đối đầu khốc liệt. Khi thời gian lùi xa, những dấu tích còn sót lại cũng dần rời khỏi chức năng của sự hủy diệt để trở thành chứng nhân của ký ức.
Những viên đạn, mảnh kim loại hay phế liệu chiến tranh không còn được nhìn như biểu tượng của bạo lực, mà được nghệ sĩ đưa vào tác phẩm như những vật liệu mang khả năng hồi sinh. Thông qua điêu khắc, chúng được trao một đời sống mới, chuyển hóa từ dấu vết của mất mát thành chất liệu của sáng tạo và suy tưởng.
Trong không gian trưng bày tại Hội Mỹ thuật TP. HCM, Bùi Hải Sơn kết nối các khối điêu khắc đồ sộ bằng những sợi laser đỏ mảnh như chỉ. Không chỉ dẫn dắt thị giác, hệ thống laser còn tạo nên một mạng lưới liên kết vô hình giữa các tác phẩm, khiến toàn bộ không gian trở thành một chỉnh thể thống nhất thay vì tập hợp những đối tượng độc lập. Sự mong manh của ánh sáng đối lập với sức nặng của vật chất, đồng thời mở ra nhiều tầng liên tưởng về những mối dây gắn kết tưởng như vô hình nhưng luôn hiện hữu.
Tác phẩm của Bùi Hải Sơn tại triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Ở một bình diện khác, những đường laser đỏ ấy cũng có thể được đọc như ẩn dụ cho quá trình hàn gắn sau chiến tranh. Sau những đổ vỡ, điều kết nối con người không còn là những sức mạnh hữu hình, mà là ký ức tập thể, sự sẻ chia và khả năng chữa lành. Những sợi dây ấy tuy mong manh nhưng bền bỉ, giống như ánh sáng đỏ nối liền các khối điêu khắc trong không gian triển lãm.
Chính từ quan niệm ấy, Bùi Hải Sơn cho rằng nghệ thuật chỉ thực sự hoàn chỉnh khi tác phẩm, không gian và người thưởng lãm cùng tạo nên một mối quan hệ đối thoại.
“Một tác phẩm được xây dựng tốt, đặt trong không gian phù hợp và được đón nhận bằng tâm thế cởi mở sẽ tự tạo nên sự kết nối giữa nghệ sĩ và người xem. Theo tôi, thưởng thức nghệ thuật không phải là đặc quyền của những người được đào tạo bài bản hay hoạt động trong giới mỹ thuật, mà là trải nghiệm đến từ sự rung cảm tự nhiên.”
Tác phẩm của Bùi Hải Sơn tại triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Với Bùi Hải Sơn, “vượt qua” không đơn thuần là vượt qua quá khứ, mà còn là hành trình chuyển hóa ký ức. Khi những tàn tích chiến tranh được tái sinh trong ngôn ngữ điêu khắc, chúng không còn kể về sự hủy diệt mà trở thành biểu tượng của khả năng chữa lành và tái tạo – nơi nghệ thuật mở ra một cách nhìn mới về lịch sử, con người và thời gian.
“Vượt qua” những “giới hạn” của Hoàng Tường Minh
Nếu Bùi Hải Sơn lựa chọn đối thoại với ký ức hậu chiến thì Hoàng Tường Minh lại hướng sự quan tâm đến việc vượt qua những giới hạn của chính vật chất và bản thân người nghệ sĩ. Đối với ông, “giới hạn” không đến từ những tác động bên ngoài mà nằm ngay trong quá trình sáng tạo – nơi mỗi ý tưởng táo bạo đều đòi hỏi một khả năng hiện thực hóa tương xứng. Chính vì vậy, mỗi tác phẩm là một lần nghệ sĩ tự đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe hơn để vượt qua.
Chân dung điêu khắc gia Hoàng Tường Minh. Nguồn: Artonis.
Năm tác phẩm “Không giới hạn I, II, III, IV, V” là sự cô đọng rõ nét nhất cho tư duy ấy. Thông qua ngôn ngữ điêu khắc, Hoàng Tường Minh không chỉ khám phá sức mạnh của vật liệu mà còn đặt ra câu hỏi về giới hạn của con người trước tự nhiên và chính khả năng sáng tạo của mình. Tinh thần ấy gợi liên tưởng đến tư tưởng “vượt lên chính mình” (self-overcoming) trong triết học của Friedrich Nietzsche – nơi con người không ngừng vượt qua những giới hạn đã có để hướng tới một trạng thái tồn tại và sáng tạo mới.
Các biến điệu của sức căng, sự đối lập giữa nặng và nhẹ, giữa cân bằng và mất cân bằng tiếp tục trở thành ngôn ngữ tạo hình chủ đạo trong loạt tác phẩm lần này. Tuy nhiên, thay vì chỉ khai thác hình thức, Hoàng Tường Minh tập trung vào khoảnh khắc vật chất tiến gần đến giới hạn chịu lực – nơi xuất hiện điểm bền kéo cực đại (ultimate tensile strength)và điểm đứt gãy (breaking point). Đó không chỉ là những khái niệm của kỹ thuật vật liệu mà còn trở thành ẩn dụ cho ranh giới cuối cùng giữa tự do và định mệnh, giữa quá khứ và tương lai, giữa khả năng và giới hạn.
Tác phẩm của Hoàng Tường Minh tại triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Để hiện thực hóa những ý niệm ấy, inox trở thành chất liệu mang tính quyết định trong sáng tác của Hoàng Tường Minh. Dù luôn thực hiện những tác phẩm có kích thước lớn và khối lượng nặng, ông vẫn cố gắng duy trì cảm giác chuyển động và nhẹ bẫng trong từng hình khối. Việc xử lý các mối hàn, kết nối giữa inox và sắt đen vừa phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, vừa tạo nên hiệu quả phản chiếu và tương phản ánh sáng, đòi hỏi quá trình tính toán tỉ mỉ cùng sự kiên nhẫn gần như tuyệt đối. Với Hoàng Tường Minh, đó không đơn thuần là thao tác chế tác mà là cuộc đối thoại liên tục giữa nghệ sĩ và vật chất – nơi kỹ thuật trở thành một phần không thể tách rời của ý niệm.
Ở góc nhìn ấy, “Không giới hạn” không phải là lời tuyên bố rằng mọi giới hạn đều có thể bị xóa bỏ, mà là hành trình không ngừng tiến đến ranh giới của bản thân để rồi tiếp tục bước xa hơn. Đồng thời, đây cũng là cách Hoàng Tường Minh vượt qua những quy ước vốn có của chất liệu, xóa nhòa ranh giới giữa điêu khắc và sắp đặt, giữa khối đặc và không gian, giữa vật thể và trải nghiệm thị giác.
Tác phẩm của Hoàng Tường Minh tại triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Chia sẻ về hành trình sáng tạo của mình, Hoàng Tường Minh cho biết:
“Nghệ thuật thì không giới hạn, nhưng con người thì có. Không giới hạn với tôi không phải là tuyên ngôn mà là hành trình – liên tục đối thoại, va chạm và vượt qua những giới hạn của chính mình. Tuổi tác không làm tôi thấy bị giới hạn, mà giúp tôi nhìn mọi thứ sâu hơn, bình tĩnh hơn. Khi còn trẻ, ta phá giới hạn bằng năng lượng; khi trưởng thành, ta vượt giới hạn bằng sự hiểu biết. Quan trọng là đừng bao giờ ngừng khát vọng sáng tạo.”
Muốn “Vượt qua” thì đi cùng nhau
Mười tác phẩm của Hoàng Tường Minh và Bùi Hải Sơn, với tổng trọng lượng hơn 2,2 tấn, được sắp đặt cẩn trọng theo đặc điểm kiến trúc của không gian Hội Mỹ thuật TP. HCM. Dưới sự đồng hành của giám tuyển Vũ Huy Thông, hai nghệ sĩ đã kết hợp các khối điêu khắc đồ sộ với ánh sáng, vật liệu và những khoảng trống, tạo nên một tổng thể thống nhất thay vì những tác phẩm tồn tại độc lập. Từ ý niệm sáng tác đến cách tổ chức không gian, tất cả đều xoay quanh một tinh thần chung: Vượt qua.
Lễ khai mạc triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Nhan đề triển lãm gợi liên tưởng đến câu chuyện Moses dẫn dân Do Thái vượt Biển Đỏ trong Kinh Thánh – một biểu tượng về sự giải phóng, chuyển hóa và khởi đầu mới. Tuy nhiên, “vượt qua” ở đây không chỉ được hiểu như một hành động vượt khỏi một ranh giới vật lý, mà còn là hành trình chuyển biến về tinh thần: đi qua nỗi sợ, những giới hạn và những trạng thái tồn tại cũ để hướng đến một khả năng mới. Nói một cách khác, “vượt qua” trong triển lãm lần này hai nghệ sĩ muốn đi qua những điều bất khả, tưởng như không thể trong sáng tạo để đi đến “chân trời sáng tạo” mới.
Trong câu chuyện Kinh Thánh, Moses không chỉ đưa dân Do Thái băng qua Biển Đỏ mà còn dẫn họ rời khỏi thân phận nô lệ để tìm kiếm tự do, từ quá khứ đau thương hướng tới hy vọng về một tương lai khác. Biển Đỏ vì thế trở thành ranh giới giữa hai trạng thái tồn tại – nơi con người buộc phải lựa chọn bước tiếp dù phía trước vẫn còn nhiều bất định.
Nhà điêu khắc Hoàng Tường Minh (trái) và nhà điêu khắc Bùi Hải Sơn (phải). Nguồn: Artonis.
Đặt trong không gian triển lãm, tinh thần ấy được chuyển hóa thành trải nghiệm của người xem. Những vách ngăn vừa chia cắt vừa kết nối các khu vực trưng bày, hệ thống ánh sáng được tính toán riêng cho từng tác phẩm, cùng những vật liệu quen thuộc như tấm cốt pha xây dựng đều trở thành một phần của hành trình thị giác. Người xem không chỉ đứng trước tác phẩm để quan sát, mà phải di chuyển, thay đổi góc nhìn và tự mình khám phá những lớp nghĩa mới được mở ra trong không gian.
Giám tuyển Vũ Huy Thông cho rằng triển lãm không đặt điêu khắc trong cách nhìn quen thuộc, mà buộc người xem liên tục thay đổi vị trí quan sát. Mỗi bước tiến, lùi hay dịch chuyển sang một góc khác đều tạo ra một hình ảnh mới. Chính sự tương tác giữa ánh sáng, bóng tối, hình khối và khoảng trống đã tạo nên “lớp hình ảnh thứ hai”, biến quá trình thưởng lãm thành cuộc đối thoại giữa điều nhìn thấy và điều tưởng như đã được nhìn thấy.
Bởi vậy, “vượt qua” trong triển lãm không đồng nghĩa với việc đạt đến một điểm kết thúc tuyệt đối. Giống như hành trình của dân Do Thái sau khi vượt Biển Đỏ, người Do Thái vẫn phải lang thang trong sa mạc suốt nhiều năm. Học “vượt qua” thử thách không có nghĩa mọi khó khăn biến mất, mà là bước khởi đầu cho một quá trình trưởng thành khác. Với hai nghệ sĩ, đó có thể là sự tiếp tục đối diện, tiếp tục sáng tạo và không ngừng mở rộng những giới hạn của chính mình. “Chân trời sáng tạo” có lẽ mới chỉ là điểm khởi đầu của một hành trình.
Không gian triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Sự gặp gỡ giữa Bùi Hải Sơn và Hoàng Tường Minh cũng tạo nên một tầng nghĩa khác của chữ “vượt qua”: sự kết nối giữa những cá nhân, thế hệ và kinh nghiệm sáng tạo khác nhau. Nếu Bùi Hải Sơn chuyển hóa ký ức đau thương thành những suy tư về sự hồi sinh, thì Hoàng Tường Minh đối thoại với vật chất để tìm kiếm những khả năng mới của hình thức. Hai hành trình tưởng như khác biệt nhưng cùng gặp nhau ở niềm tin rằng nghệ thuật luôn bắt đầu từ việc vượt qua những điều đã có.
Đó cũng là lý do triển lãm được xem như một cuộc phiêu lưu đối với cả nghệ sĩ lẫn công chúng. Trước ngày khai mạc, chính hai nghệ sĩ cũng không thể hình dung hoàn toàn hiệu quả cuối cùng của các tác phẩm khi đặt trong không gian cụ thể. Chỉ khi điêu khắc thực sự hiện diện cùng ánh sáng, kiến trúc và chuyển động của người xem, những lớp cảm xúc mới dần được bộc lộ.
Có thể nói, nếu Bùi Hải Sơn nhìn “Vượt Qua” như hành trình hàn gắn ký ức hậu chiến, thì Hoàng Tường Minh xem đó là quá trình vượt qua giới hạn của vật chất và bản thân người nghệ sĩ. Tại triển lãm lần này, họ đã cùng tạo nên một điểm gặp gỡ chung: khát vọng không ngừng tiến về phía trước. “Vượt Qua” không chỉ là một trạng thái đạt tới, mà là một hành trình liên tục – nơi con người, nghệ thuật và sáng tạo luôn được thử thách để mở ra những chân trời mới.
Không gian triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Không gian triển lãm “Vượt qua”. Nguồn: Artonis.
Chi tiết tác phẩm của Bùi Hải Sơn. Nguồn: Artonis.
Chi tiết tác phẩm của Hoàng Tường Minh. Nguồn: Artonis.
Chi tiết tác phẩm của Bùi Hải Sơn. Nguồn: Artonis.
Chi tiết tác phẩm của Hoàng Tường Minh. Nguồn: Artonis.
Chi tiết tác phẩm của Bùi Hải Sơn. Nguồn: Artonis.
Chi tiết tác phẩm của Hoàng Tường Minh. Nguồn: Artonis.
Thông tin triển lãm
Vượt Qua
- Khai mạc: 31/07/2026
- Thời gian: 31/07/2026 – 10/08/2026
- Địa điểm: Hội Mỹ thuật TP. HCM | 218A Pasteur, p. Xuân Hoà, TP. HCM
