Nhà sưu tập Vũ Đình Hải vào tháng 6 vừa qua đã mang hơn 60 bức tranh được vẽ bởi các họa sĩ Sài Gòn trước năm 1975 mà ông sưu tầm, đến với công chúng yêu nghệ thuật. Chính tinh thần lưu giữ những dấu ấn xưa cũ ấy đã tạo động lực cho nhóm tám nhà sưu tập trẻ của Sài Gòn, hình thành triển lãm “Vang bóng một thời Sài Gòn xưa II” vào ngày 06/12/2025 vừa qua tại Hội Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, nơi nhiều câu chuyện từng bị quên lãng có dịp trở lại.
Không gian trưng bày các tác phẩm. Nguồn: Artonis.
Tiếp nối, những câu chuyện cũ
Triển lãm lần II không chỉ là dịp trưng bày tranh. Nó là nỗ lực nối lại một phần bị đứt quãng của mỹ thuật miền Nam trước 1975. Sự kiện giới thiệu tác phẩm của 48 họa sĩ tiêu biểu, trong đó có Hà Cẩm Tâm, Văn Đen, Tạ Tỵ, Đinh Cường, cùng sự xuất hiện của hai họa sĩ thuộc những khóa đầu của Mỹ thuật Gia Định: Hồ Hoàng Đài và Lê Triều Điển.
Trong khai mạc, họa sĩ Huỳnh Văn Mười gọi Gia Định là một “mảnh ghép thiêng” của mỹ thuật miền Nam. Theo ông, đây là nơi sớm xuất hiện ba cơ sở đào tạo mỹ thuật: Gia Định, Thủ Dầu Một và Biên Hòa, tiền đề trước cả Trường Mỹ thuật Đông Dương. Nhiều họa sĩ Gia Định sau khi ra Hà Nội học đã trở về giảng dạy, hình thành một thế hệ mang kỹ thuật hàn lâm nhưng không quá chịu ràng buộc thời cuộc, được tự do sáng tác trong môi trường mở của giáo dục miền Nam. Điều này đem lại cho mỹ thuật Gia Định một diện mạo mềm và gần với đời sống.
Các tác phẩm của Nguyễn Khắc Vinh được nhà sưu tập Phạm Thanh Tâm đóng góp vào triển lãm. Nguồn: Artonis.
Nhà nghiên cứu Ngô Kim Khôi xem các tác phẩm miền Nam trước 1975 như những “tư liệu quý” còn sót lại. Ông cho rằng di sản này lớn hơn nhiều so với những gì công chúng từng được nhìn thấy; triển lãm vì thế trở thành dịp hiếm để thấy những tác phẩm vốn chỉ xuất hiện trong sách vở.
Nhà sưu tập Vũ Đình Hải nhắc lại nhận định của họa sĩ Siu Quý: mỹ thuật Việt Nam giống như nhiều con suối chảy về một biển lớn; dòng mỹ thuật miền Nam trước 1975 là một nhánh từng bị ngắt, nay có cơ hội được nối lại nhờ những người âm thầm lưu giữ tranh. Ý nghĩa của triển lãm nằm ở tinh thần đó, không nhằm khẳng định giá trị bằng những hệ thống hàn lâm, mà để nhìn lại một phần lịch sử dễ bị bỏ quên.
Triển lãm trưng bày hơn 90 tác phẩm trên nhiều chất liệu: sơn dầu, lụa, gỗ, cắt dán. Chúng ghi lại những hình ảnh quen thuộc của Sài Gòn xưa: mái hiên, quán nhỏ, gánh hàng rong, phiên chợ sáng. Một vẻ tự nhiên và gần đời sống hiện lên qua các khung cảnh không dụng công tạo dáng, chỉ giữ lại cảm giác điềm đạm và chân phương của thời ấy.
NST Vũ Đình Hải (trái) và NST Trần Anh Tuấn (phải) bên cạnh tác phẩm của Tạ Tỵ. Nguồn: Artonis.
Nhóm tranh Gia Định một tinh thần
Câu chuyện của triển lãm bắt đầu từ hành trình riêng của từng nhà sưu tập. Có người gặp một bức tranh cũ trong hiệu sách, có người mua lại vì thấy thấp thoáng cảnh quê mình, có người chỉ đơn giản thích một góc phố lặng và muốn giữ lại. Không ai chủ đích gom tranh để chứng minh một luận đề nghệ thuật; họ giữ những gì chạm vào mình. Đến khi đặt những bức tranh ấy cạnh nhau, một tinh thần chung tự nhiên hiện ra.
Đằng sau các tác phẩm trưng bày là công sức của tám nhà sưu tập trẻ: Nguyễn Quốc Tuấn, Phạm Kinh Luân, Như Anh Tín, Trần Anh Tuấn, Nguyễn Tài, Nguyễn Phúc Tường, Trần Khánh Duy và Phạm Thành Tâm. Vũ Đình Hải kể lại: “Tôi không quen họa sĩ, cũng không quen nhà sưu tập. Chỉ tình cờ thấy nhóm Tranh Gia Định trên mạng, thấy họ yêu mỹ thuật miền Nam giống mình nên mới gặp nhau và học hỏi lẫn nhau.”
Từ những cuộc gặp gỡ như vậy mà triển lãm được hình thành. Không rình rang, không nhằm phô diễn, nó giống một dịp để những tác phẩm từng ở trong nhiều căn nhà khác nhau được nhìn lại cùng nhau. Chính sự giản dị ấy khiến không khí trở nên gần gũi: không ép buộc người xem vào một câu chuyện lớn, mà để họ tự nhận ra những nét quen cũ của một vùng mỹ thuật đã trải qua nhiều biến động.
Các góc trưng bày khác của 90 tác phẩm. Nguồn: Artonis.
Mỹ thuật Gia Định được biết đến không phải nhờ một tuyên ngôn hay trường phái, mà bởi sự quan sát đời sống chân thật: ánh sáng trên hiên nhà, khuôn mặt người lao động, chợ búa, phố nhỏ. Không quá ràng buộc bởi lý thuyết, nhiều họa sĩ “tay ngang” vẫn để lại những tác phẩm có sức sống riêng. Gia Định vì vậy mang tính ngẫu sinh, không phô trương, và giữ được độ chân chất mà người xem hôm nay dễ cảm nhận.
Nhà sưu tập Phạm Kinh Luân nói: “Tụi em chỉ sưu tập vì những cảnh trong tranh gần với quê hương.” Từ sự yêu mến ban đầu, họ dần hiểu hơn, được những người đi trước hướng dẫn, và có thêm quyết tâm để đưa những tác phẩm này trở lại với công chúng.
Thông tin Triển lãm
Triển lãm "Vang bóng Sài Gòn" lần II tiếp nối hành trình của lần I, là một hoạt động bảo tồn di sản văn hóa nghệ thuật của Việt Nam nói chung và Gia Định – Sài Gòn nói riêng. Các nhà sưu tập hy vọng sẽ còn nhiều dịp để những tác phẩm Sài Gòn xưa được xuất hiện, để hành trình này được tiếp nối dài lâu. Triển lãm diễn ra từ ngày 06/12/2025 đến hết ngày 12/12/2025 tại Hội Mỹ thuật Thành phố trên con đường Pasteur thân quen.
Nếu phải gọi tên một thông điệp cho triển lãm, thì đó là sự bền bỉ đến từ những điều khiêm nhường. Gia Định không cần được thắp sáng bằng mỹ từ; nó lan tỏa từ chính những gì mộc mạc, đã nằm lì trong ký ức nhiều người.
