Châu Giang chọn cho mình một hành trình dài của sự cởi bỏ. Chị bộc bạch cùng lụa để gỡ dần những định kiến, những bóng dáng chưa thật sự là mình, rồi đến hiện tại, gỡ những giằng xé trong chính trái tim, chị chọn lắng lại, mở rộng tâm thức và đi tiếp với một Châu Giang bình thản hơn.
Họa sĩ Châu Giang trong buổi trò chuyện tại xưởng vẽ. Nguồn: Artonis.
Đi qua những bóng hình
Cách đây hơn mười năm, chị từng được gọi là “Frida Kahlo của Việt Nam”. Cách gọi ấy dễ gợi liên tưởng đến những bức tranh mang đậm dấu ấn cá nhân, nơi đời sống riêng và tổn thương nội tâm được đặt thẳng lên mặt toan. Với nhiều người, đó là lời khen. Nhưng với Châu Giang, nó không mang lại cảm giác nhẹ nhõm.
Nhắc lại quãng thời gian ấy, chị thừa nhận mình từng buồn. “Những lời nhận xét ấy khiến tôi hơi buồn, dù chúng có vẻ là lời khen.” Cái buồn không nằm ở sự so sánh, mà ở cảm giác phải đứng dưới một cái bóng quá lớn. Rồi chị hiểu, ảnh hưởng trong sáng tạo là điều khó tránh, nhưng nghệ sĩ không thể sống mãi trong ảnh hưởng ấy.
“Ai cũng có ảnh hưởng, nhưng điều quan trọng là dám tự do sáng tạo và giải phóng chính mình.”
Chị buộc phải đi tìm một Châu Giang khác, của chị, và của tranh. Nhiều năm sau nhìn lại, dù nhắc lại điều đó, chị đón nhận bằng một tâm thế khác: tự tin hơn, thoải mái hơn với sự chuyển biến nội tâm và phong cách cá nhân của mình. Tranh Châu Giang dần hiện lên với một sắc thái riêng: trầm, lặng, nhiều khoảng âm và giàu ẩn dụ. Những giằng xé mà phụ nữ Á Đông thường giữ kín, được chị gửi gắm vào tranh như một cách chia sẻ và tự an ủi.
Các tác phẩm thuộc triển lãm Thời đại của chúng ta (2021) của họa sĩ Châu Giang, diễn ra tại Gallery Nghệ thuật đương đại Queensland. Nguồn: Facebook cá nhân họa sĩ.
Chị vẽ người nữ không để kể lại nỗi đau cá nhân theo lối tự thuật, mà để chạm đến những cung bậc phổ quát hơn, như một bản đồ cảm xúc của những thân phận luôn chịu đựng sự bí bách, nhưng không ngừng tìm đường vượt thoát. Đó là thứ mạnh mẽ tiềm ẩn trong một cơ thể mềm mại mà chị cảm nhận.
Triển lãm Bên Trong Tôi đánh dấu rõ nét mạch cảm xúc ấy. Ở đó, Châu Giang không phô bày, mà mời người xem bước vào những vùng khuất, nơi các “vết nứt” âm thầm tồn tại. Nhà nghiên cứu Lý Đợi từng nhận xét: “Tranh của Giang như biểu trưng của tính nữ trong hành trình cắt đuôi nữ tính truyền thống, và sự đấu tranh để dõng dạc nói ‘Tôi đây!’”.
Mạch cảm xúc này tiếp nối trong Ẩn Hoa, nơi vẻ đẹp được ví như hoa cỏ, âm thầm nở rộ bất chấp định kiến. Và đến Ẩn Rồng, loạt tranh chị xem là đặc biệt nhất, khi mượn hình tượng rồng để nói về sức mạnh tiềm tàng của người phụ nữ Việt. Những chi tiết đương đại như hình xăm xuất hiện không nhằm gây sốc, mà mở ra một không gian nơi truyền thống và hiện tại cùng tồn tại.
Châu Giang, Con trai tôi (My son), tranh lụa, 90 cm x 80 cm. Nguồn: Art Vietnam Gallery.
Với Châu Giang, tranh không minh họa ý tưởng. Nó là nơi chị gửi gắm những rung động đã đi qua, những triết lý sống hình thành từ trải nghiệm. Là người khó giãi bày, chị xem tranh như “người bạn trung thành” hiếm hoi cho phép mình bộc bạch trọn vẹn. Vì thế, chị làm việc theo series, như những lát cắt của từng giai đoạn sống. Tranh không đứng yên; nó chuyển biến cùng thăng trầm nội tâm, cùng một người luôn sẵn sàng rẽ khỏi những lối mòn quen thuộc để tìm nguồn năng lượng mới.
Chị chọn thay đổi là vậy, nhưng sơn dầu và lụa vẫn là hai chất liệu chị gắn bó đến tận hôm nay. Và để hiểu sự thủy chung ấy, cần nhìn lại con đường Châu Giang đã bén duyên với hội họa như thế nào.
Về với lụa bằng sự dấn thân
Tên đầy đủ của chị là Nguyễn Thị Châu Giang. Sinh năm 1975, mang dòng máu Bình Định, lớn lên ở Hà Nội và trưởng thành tại Sài Gòn, chị tốt nghiệp khoa Sơn dầu, Đại học Mỹ thuật TP.HCM năm 1997. Trước khi cầm cọ chuyên nghiệp, chị từng được biết đến như một nhà văn, phần nào bởi trong văn chương của chị đã sẵn tư duy tạo hình.
“Tôi không nghĩ mình là nhà văn nổi tiếng,” chị chia sẻ, “chỉ là may sao truyện được nhiều người thích, và họ thấy văn tôi có tính hội họa.” Với chị, việc chuyển từ viết sang vẽ diễn ra tự nhiên: ý tưởng thường tự biến thành hình ảnh và bố cục, chứ không thành chữ.
Những năm đầu, Châu Giang vẽ sơn dầu nhiều, thậm chí thử nghiệm sắp đặt. Sơn dầu mang đến cảm giác trực diện, mạnh mẽ, đôi khi bạo liệt. Nhưng càng vẽ, chị càng thấy nguồn năng lượng ấy dễ cuốn mình vào hỗn loạn nội tâm. Sau những biến cố cá nhân, chị nhận ra mình cần một không gian để thở. Và lụa đã đến, như một sự lắng lại cần thiết.
“Lụa vừa tinh tế vừa mạnh mẽ, lại có độ trong suốt khiến màu sắc phải xây dựng từng lớp.”
Sự tỉ mỉ và không thể tẩy xóa ấy rất giống cách chị suy nghĩ: chậm rãi, nhiều tầng, luôn lật lại vấn đề. Với chị, lụa là chất liệu nói đúng nhất ngôn ngữ của mình. Từng cân nhắc sơn mài, khắc gỗ, nhưng chỉ có lụa mới cho chị không gian tinh thần để trung thực với bản thân. Và từ đó, chị vẽ người phụ nữ và vẽ chính mình trong hình hài lụa suốt hơn hai mươi năm.
Lụa cho phép tạo ra những lớp chồng trong suốt, vì vậy các dòng tranh nội tâm của chị đều chọn lụa làm “không gian an trú”. Còn khi cảm xúc dồn nén và nội lực cần bung nở, sơn dầu lại xuất hiện, gai góc hơn, khó xem hơn, không tìm cách làm dịu người nhìn. Sự chuyển dịch bảng màu, từ đỏ vàng rực rỡ thời trẻ sang nâu xám trầm ổn về sau, phản ánh một quan niệm thẩm mỹ đã vượt qua những đối lập giản đơn.
“Không có màu nóng hay lạnh để thể hiện nỗi buồn, điều quyết định luôn là tâm thế của người vẽ.”
Họa sĩ Châu Giang đang chọn màu để tạo chữ ký cho tác phẩm. Nguồn: Artonis.
Cùng nâng niu hình tượng người nữ, Châu Giang và Bùi Tiến Tuấn thường được nhắc đến như hai gương mặt nổi bật của tranh lụa Việt. Nếu Bùi Tiến Tuấn đưa người phụ nữ vào nhịp sống đô thị phóng khoáng, thì Châu Giang đi sâu vào miền bản thể, nơi mong manh và mạnh mẽ song hành, nơi người nữ Á Đông dám gỡ bỏ những giằng xé âm thầm.
Với chị, tính đương đại không nằm ở chất liệu hay hình thức, mà ở ý niệm và khả năng chạm vào những xung đột của con người hôm nay. Lụa vẫn là lụa, nhưng khi chứa trong nó những mâu thuẫn dữ dội của thời đại, nó tự khắc trở nên mới mẻ. Chiều sâu ấy được hình thành trong một nhịp sống chậm. Chị tạo nên tranh từng chút một, để cảm xúc có thời gian nảy nở, tàn úa rồi hồi sinh. Thiên nhiên vì thế dần trở thành chủ đề song hành.
“Hoa xuất hiện trong tranh tôi từ rất sớm. Hồi trẻ chỉ ngắm, giờ thì tập tưới. Có lẽ đến tuổi, người ta thường muốn quay về phía sâu thẳm của mình, về với thiên nhiên.”
Ngoài đời, chị giản dị, quen với ổn định. Nhưng trong nghệ thuật, chị không cho phép mình đứng yên hay lặp lại những series đã được yêu thích, bởi đổi mới, với chị, là một dạng đạo đức nghề nghiệp. Dù làm nghề nhiều năm, chị vẫn giữ những xúc cảm rất nguyên vẹn với tranh; có khi vẽ xong, ngồi nhìn lại mà khóc, vì cảm giác những nghĩ suy thầm kín đã được tranh thấu hiểu.
“Tác phẩm với tôi chưa bao giờ thật sự hoàn thành, chỉ khi ý tưởng đã được nói ra trọn vẹn, tôi mới chấp nhận nó là xong.”
Một số tác phẩm mới của họa sĩ Châu Giang đang dần hoàn thiện. Nguồn: Artonis.
Nhìn về các thế hệ sau, Châu Giang cho rằng mỗi thời có một nhịp sôi động riêng. Thời của chị, hội nhập quốc tế mở ra mạnh mẽ, nghệ sĩ Việt Nam có nhiều cơ hội xuất hiện ở nước ngoài, trong một giai đoạn thế giới tò mò khám phá hội họa Việt. Với thế hệ trẻ hôm nay, chị ghi nhận kỹ thuật vững và tinh thần dấn thân, nhưng mong họ cho mình một khoảng lặng để ý tưởng kịp lắng xuống.
“Kỹ thuật giỏi là quan trọng, nhưng chiều sâu chỉ đến khi ta dám lắng mình. Đi chậm hơn một chút, thành công sẽ bền hơn.”
Thay lời kết
Ở Châu Giang, tự do không nằm ở việc phá bỏ khuôn khổ hay phủ nhận truyền thống, mà ở khả năng trung thực với nội tâm. Sự trung thực ấy giúp chị dung hòa những cặp đối lập: mềm mại và mạnh mẽ, tĩnh lặng và xung đột, truyền thống và hiện tại.
Chị là một nghệ sĩ của những chuyển động nội tâm, người dùng hội họa để lần tìm một ngôn ngữ đủ rộng cho triết lý sống của chính mình. Mỗi bức tranh không chỉ là kết quả của kỹ thuật hay cảm xúc tức thời, mà là dấu vết của những suy tư đã được “nhuộm” nhiều lớp cùng những chiêm nghiệm không ngừng. Và đó là một Châu Giang chọn kiên trì, dũng cảm dấn thân và tự trọng cho những bộc bạch của mình trên lụa.
