Lĩnh hội và đi qua nhiều biến động, Nguyễn Thành Quốc Thạnh trở về với sơn mài, với núi non, con đò và bục giảng. Ở ông, những lớp “sóng sau đè sóng trước” luôn gắn liền với tinh thần tiếp nối bền bỉ như thế.
Họa sĩ Nguyễn Thành Quốc Thạnh tại xưởng vẽ. Nguồn: Artonis.
Sóng đẩy một hành trình
Họa sĩ Nguyễn Thành Quốc Thạnh sinh năm 1953 tại U Minh, Cà Mau vùng đất giao thoa của rừng tràm và sông nước miền Tây. Năm 1954, khi mới một tuổi, ông cùng gia đình tập kết ra Bắc, đánh dấu cho tuổi thơ và hành trình học tập của mình với miền đất nơi thủ đô
“Từ đó thì cho đến năm 1972 tôi lớn lên, học hành và thi vào trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, lúc đó là hệ sơ trung bảy năm cuối cùng của trường.”
Hệ sơ trung bảy năm của thời gian năm 1964, lúc đó ông mới 12 tuổi. Lứa của ông được học tập cùng các bạn hệ năm năm mới mở, nhờ đó các kiến thức chuyên môn đều được đào tạo kỹ lưỡng và sâu.
“Tôi được học cùng các bạn Phan Gia Hương, Nguyễn Bích Trâm, Nguyễn Thanh Bình, Trần Luân Tín, và hơn 20 bạn nữa. Nhiều bạn giờ cũng mất rồi. Các kỹ năng về ký họa, hình họa, bố cục các thứ, là chúng tôi được giáo dục rất là kỹ lưỡng.”
Đến tháng 8 năm 1972, ông nhận giấy nghĩa vụ đi bộ đội cùng Lương Xuân Đoàn, Nguyễn Thanh Bình. Ông thuộc Quân đoàn 3 - Tây Nguyên. Sau giải phóng năm 1976, ông ra quân, và được trường Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh gọi về đi học tiếp hệ đại học sáu năm, ông tốt nghiệp vào năm 1982. Sau đó ông được cử đi sang Hungary học chuyên tu vào năm 1984. Ba năm ở Đông Âu, giữa giai đoạn biến động chính trị mạnh, khiến ông ít có cơ hội sáng tác nhưng lại rèn luyện được kỹ năng và phương pháp làm việc nghiêm ngặt. Ông sống ở Hungary 23 năm trước khi quyết định trở về vì “nhớ quá”.
Nguyễn Thành Quốc Thạnh, Giao mùa, tranh sơn mài, 80 x 180 cm. Nguồn: Facebook cá nhân họa sĩ.
Trở về nước, ông được mời về giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh khoảng ba năm, sau đó chuyển sang Trường Đại học Kiến trúc. Công việc giảng dạy là một cách để ông nối mình lại với môi trường hội họa, để rồi truyền thụ kinh nghiệm cho thế hệ sau.
“Tôi đã giảng dạy tại Đại học Mỹ thuật, làm chủ nhiệm lớp, giúp sinh viên phát triển kỹ năng hình họa và bố cục.”
Dạy học và sáng tác khiến ông hạnh phúc. Quay lại với sơn mài, chất liệu thầy Văn Tâm định hướng, ông nghiên cứu từng lớp màu, mài dũa kỹ thuật để tìm giọng điệu riêng.
"Thầy Văn Tâm đã đưa tôi đến với sơn mài, và từ đó tôi gắn bó rất sâu với nó. Nghiên cứu và rèn luyện suốt, nay tranh cũng được đánh giá khá ổn, cũng vui.”
Tranh của ông không ồn ào lý thuyết, chủ yếu xoay quanh phong cảnh, núi non, mặt nước, những hình ảnh gợi vẻ trầm lắng Á Đông, còn những đời sống tại Hungary lại hiếm thấy trong những tác phẩm này. Lý do ông chia sẻ rất đơn giản:
"Những những kỷ niệm thời lính và những rung động tuổi trẻ vẫn theo tôi dai dẳng. Khi về nước tiếp tục giảng dạy, tôi được sống trong không khí hội họa, và chính những trải nghiệm đó giúp tôi sáng tác các chủ đề quê nhà suốt một thời gian dài."
Một góc làm việc tại xưởng vẽ. Nguồn: Artonis.
Nếu họa sĩ Nguyễn Trung thử nghiệm sơn mài với đa dạng phong cách từ hiện thực đến trừu tượng, ông lại chọn khai thác hình tượng núi non hùng vĩ, phong cảnh hiện thực với vẻ đẹp lãng mạn. Phong cách này mang đến sự cô đọng, sâu lắng. Sự nhẫn nại ấy được nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn nhận xét là “nghệ thuật của nhẫn nại,” nơi “mỗi lớp sơn khô là một lớp thời gian lắng lại, mỗi vết mài hé ra một phần ký ức, kết nối sắc vàng ký ức đất của Trần Văn Cẩn và lam tư tưởng của Phan Cẩm Thượng trong một nhịp đi riêng.”
Dù từng là người lính, chủ đề chiến tranh chỉ xuất hiện trong hai hay ba bức tranh rồi dừng lại. Tinh thần nghệ thuật của ông tương đồng với người bạn cùng lớp Nguyễn Thanh Bình, khi cả hai đều chọn tập trung vào đời sống, con người và phong cảnh, khẳng định sự trở về với cái đẹp bình dị sau bão giông.
Suy tư những vệt nối dài
Với hành trình đa chiều, ông vẫn luôn trân trọng những đóng góp của bạn học và tin rằng thế hệ của ông chính là những “gạch nối” dành cho nền Mỹ thuật Việt Nam.
“Các thầy của thế hệ trước đã truyền lại cách vẽ, cách nhìn và phương pháp thực hiện cho thế hệ chúng tôi, tạo nên một sự nối dài giữa nghệ thuật Đông Dương, và cả các thế hệ tiếp theo, gieo những mầm mới cho thế hệ tương lai.”
Sự nối kết ấy đặc biệt rõ ràng sau năm 1975, khi lớp nghệ sĩ miền Bắc quay về miền Nam giảng dạy, bao gồm cả các đồng nghiệp như Đào Minh Tri, Ca Lê Thắng, Phan Gia Hương, Nguyễn Bích Trâm. Họ đã đảm nhận sứ mệnh “dung hòa một cách rất tế nhị” giữa Mỹ thuật Sài Gòn chế độ cũ và Mỹ thuật mới.
“Giữa hai nền Mỹ thuật Sài Gòn trước và sau giải phóng, mặc dù có khoảng cách, nhưng những người trở về từ Bắc đã giúp chúng hòa quyện một cách rất khéo léo. Những tác phẩm của Nguyễn Trung, Hồ Hữu Thủ đã tạo nên một sự giao thoa nghệ thuật, góp phần phát triển Mỹ thuật miền Nam trong giai đoạn mới.”
Nguyễn Thành Quốc Thạnh, Vu Quy, tranh sơn mài, 120 x 200 cm. Nguồn: Facebook cá nhân họa sĩ.
Thế hệ của ông không tạo ra sự đứt gãy, mà khéo léo vun đắp một vệt nối dài, làm giàu thêm không khí sáng tác chung. Đối với ông, tranh của thế hệ "gạch nối" vẫn giữ được “tác dụng rất to lớn và có giá trị.” Mặt khác, ông cũng chấp nhận một cách cởi mở rằng thế hệ trẻ hiện tại, với sự tiếp xúc rộng rãi với thế giới qua Internet, sẽ “đi xa hơn, nhanh hơn” thế hệ cũ.
“Thế hệ chúng tôi không hề lỗi thời, lớp trẻ có cơ hội tiếp cận quốc tế đã mang đến những sáng tạo rất đáng trân trọng. Ví như sóng sau đè lên sóng trước là điều hợp lý cho sự chuyển tiếp tự nhiên của nghệ thuật cũng không sai.”
Với ông, hoạt động nghệ thuật tại Việt Nam không quá khắt khe, chỉ cần nghệ sĩ hiểu mình đang làm gì và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình, và không phải cứ ở nước ngoài thì sẽ tự do hơn.
“Ai sống ở nước ngoài lâu rồi trở về sẽ thấy ở đây tự do đến bất ngờ. Nếu có những vùng cấm mà không được chạm vào, thì đừng chạm vào, ở nước nào cũng vậy thôi.”
Ông đánh giá môi trường sáng tác tại Việt Nam hiện tại rất cởi mở cho nghệ sĩ trẻ. Ngược lại, ở phương Tây, cơ hội dành cho nghệ sĩ gốc Việt không hề rộng mở như tưởng tượng, vì sự ưu tiên luôn dành cho người bản địa trước. Việc hội nhập thành công phụ thuộc vào khả năng giao tiếp và sinh hoạt văn hóa, chỉ khi hòa nhập tốt, họ mới có thể “được mở một cánh cửa.”
Họa sĩ Nguyễn Thành Quốc Thạnh đang hoàn thiện tác phẩm. Nguồn: Artonis.
Là một người thầy, ông chia sẻ quan điểm giảng dạy điềm đạm. Theo ông, đào tạo mỹ thuật trong nước vẫn mang dấu ấn kinh nghiệm truyền nối, “thầy dạy sao trò vẽ vậy”. Khi chuyển sang môi trường Kiến trúc, ông nhận thấy sinh viên tiếp xúc nhiều hơn với công nghệ, quy trình và kiến thức rõ ràng, giúp việc học mạch lạc hơn. Với ông, nghệ sĩ trẻ sẽ tiến xa nếu biết dung hòa lĩnh hội kinh nghiệm và hệ thống khoa học. Thêm nữa, kỷ luật và kiên trì rèn luyện là yếu tố giúp họ đi được đường dài.
Lớp trẻ dám thử thách, dám mạo hiểm: “chỗ này không được, các bạn nhảy vào chỗ khác, và làm tung tóe lên, để cuối cùng tạo ra cái mới cho nền nghệ thuật này.” Một tinh thần không ngại va chạm, chấp nhận tạo ra những khoảng khác thường cần thiết để tìm thấy cái mới, điều mà thế hệ trước đôi khi phải dè dặt hơn.
Thay lời kết
Từ những trải nghiệm Bắc - Nam, đến quãng đời dài ở Đông Âu, ông hình thành một tinh thần nghệ thuật giao hòa mà không hề phô trương. Tất cả kết lại thành một “vệt nối dài” tự nhiên, góp phần làm nên diện mạo của một thế hệ không đối lập, không đứt đoạn.
Giữa bối cảnh nghệ thuật Việt Nam thay đổi nhanh sau năm 2000, ông vẫn giữ nhịp sáng tác ổn định. Một sự lựa chọn của người biết mình muốn gì, có khả năng gì, và không chạy theo cái mới chỉ vì nó mới. Các thế hệ là những lớp sóng tiếp nối nhau, và cách nhìn ấy phác họa hình ảnh người làm nghề trầm tĩnh, biết lắng nghe và tôn trọng cả những điều đi trước lẫn đang đến.
