“Sau khi bác mất, mình đến thắp hương và đứng trước di ảnh, mình hứa sẽ làm một việc gì đó thật ý nghĩa cho di sản của bác. Cuộc tưởng niệm hôm nay là lời hứa đó.”
Chị Phượng Nguyễn, nhà sưu tập kiêm sáng lập ArtBlue Studio (Singapore), đã cùng Huyền Art House mang 25 tác phẩm sơn dầu của cố họa sĩ Nguyễn Lâm trở lại với công chúng trong buổi tưởng niệm ngày 03.10 trong một không gian ấm và lặng, đầy xúc cảm.
Không gian buổi khai mạc Triển lãm tưởng nhớ 100 ngày mất của cố họa sĩ Nguyễn Lâm. Nguồn: Art Photographer Trà Trương chụp.
Sự đồng hành và lời hứa
Suốt hơn hai thập niên gặp gỡ và trò chuyện với Nguyễn Lâm, chị Phượng đã đưa tranh ông đi khắp thế giới, từ Singapore, Hong Kong đến châu Âu, qua sáu triển lãm cá nhân quốc tế. Ở đâu có tranh, ở đó ông hiện diện, với năng lượng sáng tạo không ngừng.
Lần đầu gặp ông năm 2001, chị chưa thật hiểu tranh trừu tượng. Nhưng chia sẻ của cố họa sĩ khiến chị nhận ra nhiều điều. Ông nói với chị rằng: “Người vẽ trừu tượng giỏi phải có hình ảnh cụ thể trong đầu, nhưng không được bộc lộ nó ra, để người xem tự cảm nhận theo cách riêng.” Từ cuộc trò chuyện ấy, chị nhận ra mỗi lần ngắm tranh Nguyễn Lâm là một lần thay đổi.
“Cùng một bức tranh, hôm nay ta thấy khác, mai lại khác, vì chính mình đã đổi thay.”
Nguyễn Lâm, Trừu tượng P03, sơn dầu trên toan, 110x140 cm. Nguồn: Bài viết Triển lãm “Tưởng Niệm Hoạ sĩ Nguyễn Lâm”, Art Republik Vietnam.
Trên những bức tường trắng của Huyền Art House, tranh ông tỏa sáng bằng thứ năng lượng vừa dữ dội vừa tĩnh lặng. Những tác phẩm khổ lớn 140 và 180 cm hòa cùng ánh đèn nhỏ, nơi đen ôm lấy vàng, cọ xuyên qua mảng sáng mờ, gợi một thế giới nội tâm rộng mở.
“Tranh Nguyễn Lâm càng lớn càng đẹp. Mỗi sắc độ, mỗi chuyển động đều mang theo một năng lượng mạnh mẽ và cuốn hút,” chị Phượng chia sẻ.
Buổi tưởng niệm còn có ông Edwin Leow, nhà sưu tập người Singapore, người duy nhất sưu tập tranh trừu tượng Việt Nam của Nguyễn Lâm. “Những mảng màu ấy có sức mạnh tĩnh lặng, chạm sâu vào tim tôi,” ông chia sẻ. “Tôi vẫn nhớ ngày ông đến thăm nhà mình, các bức tranh như được sống lại, vì có sự hiện diện của người tạo ra chúng.”
Hình ảnh Ông Edwin bên bức tranh của cố họa sĩ. Nguồn: Art Photographer Trà Trương chụp, được đăng trên trang Facebook Huyen Art House.
Những kết nối ấy, giữa người sáng tạo và người gìn giữ, đã biến thành lời hứa được thực hiện hôm nay, trên chính mảnh đất Việt Nam nơi ông khởi nghiệp và tận hiến.
Những bức sơn dầu còn lại
Hơn sáu thập niên sáng tác với hàng nghìn tác phẩm, Nguyễn Lâm là gương mặt định hình lại dòng chảy mỹ thuật Việt hiện đại. Ông biến sơn mài thành ánh sáng, sơn dầu thành thơ ca, và đưa trừu tượng trở thành ngôn ngữ tinh thần Việt.
Giám tuyển cao cấp Phoebe Scott (Phòng trưng bày Quốc gia Singapore) viết trong thư tưởng niệm: “Sự nghiệp của ông trải dài qua nhiều chương của lịch sử Việt Nam. Nguyễn Lâm là người tiên phong thực sự, mở ra một chủ nghĩa hiện đại mang bản sắc Việt.”
Tác phẩm The End (1965), một trong những tranh bán trừu tượng sớm nhất của ông, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Singapore, minh chứng cho hành trình hội nhập và sáng tạo bền bỉ.
Nguyễn Lâm, The End, sơn dầu trên toan, 80 x 110 cm, 1965. Nguồn: Bảo tàng nghệ thuật Singapore.
Được mệnh danh là bậc thầy sơn mài của mỹ thuật đương đại, Nguyễn Lâm mở rộng thực hành sang sơn dầu, mang tinh thần trầm lắng Á Đông hòa cùng cấu trúc biểu hiện phương Tây. Ở sơn dầu, ông táo bạo hơn, nhưng vẫn giữ nhịp uyển chuyển qua lớp màu dày trong suốt. Từ một hình ảnh cụ thể, như cây bonsai trong ký ức, ông không vẽ lại nó, mà chuyển hóa thành đường cọ và nhịp màu, nơi đen, vàng, trắng, xanh hòa vào nhau. Trừu tượng với ông không phải ngẫu hứng, mà là kết quả của một kỷ luật thị giác và tinh thần.
Nhà nghiên cứu và phê bình Ngô Kim Khôi nhận xét: “Không phải ai cũng dám bước vào thế giới nội tâm sâu thẳm ấy. Nguyễn Lâm là người hiếm hoi dám để tâm mình trần trụi trên toan. Chính sự thành thật đó khiến tranh ông có sức mạnh đặc biệt.”
Những di sản để lại
Không chỉ là người nghệ sĩ lớn, Nguyễn Lâm còn là người cha truyền cảm hứng. Sáu người con của ông đều theo nghiệp hội họa, như những nhánh sông tỏa đi từ cùng một nguồn sáng. Từ những lớp học nhỏ trong xưởng vẽ, đến từng lần trò chuyện với học trò và cộng sự, Nguyễn Lâm đã để lại nguồn cảm hứng về tự do, lòng dũng cảm và niềm tin vào sáng tạo. Chị Huyền Lam, con gái cố họa sĩ, xúc động chia sẻ:
“Sự lao động của ba đã truyền lại cho chúng tôi rất nhiều cảm xúc đẹp và những điều quý báu về nghệ thuật, mà ba đã dày công tìm kiếm để truyền lại cho thế hệ mai sau.”
Không gian trưng bày các tác phẩm sơn dầu thiếu nữ. Nguồn: Art Photographer Trà Trương chụp.
Với những người bạn anh em nghệ sĩ, các nhà sưu tập, cố họa sĩ Nguyễn Lâm đã để lại một nguồn cảm hứng về sự chân thành từ cách sống, nỗ lực không ngừng và sự lan tỏa cái tâm sáng tạo. Di sản ấy không chỉ nằm trong bảo tàng hay bộ sưu tập, mà trong chính ánh mắt người xem, khi đứng trước một bức trừu tượng tưởng như mông lung, nhưng lại gợi lên cảm xúc rất thật.
Triển lãm tưởng niệm lần này không chỉ là một cột mốc kỷ niệm, mà còn là sự khởi đầu cho hành trình tiếp nối di sản Nguyễn Lâm. Phượng Nguyễn cho biết, ArtBlue Studio sẽ tiếp tục đưa tranh của ông ra thế giới “Đây mới chỉ là bắt đầu. Chúng tôi sẽ còn tiếp tục, để ánh sáng của Nguyễn Lâm không bao giờ tắt,” chị nói.
Góc thông tin về triển lãm tại Huyen Art House. Nguồn: Art Photographer Trà Trương chụp.
Di sản từ những bức tranh và những lời dạy từ tâm của cố họa sĩ không chỉ dành cho riêng ông, mà còn ẩn chứa sự cổ vũ với các thế hệ tiếp nối, để họ tìm ra tiếng nói và ngọn lửa theo nghề. Để sơn dầu và sơn mài Việt Nam ngày càng được nhìn nhận lớn hơn, sâu sắc hơn, như chính ông đã góp phần làm được trong cả cuộc đời mình.
Thông tin triển lãm
Triển lãm tưởng niệm cố họa sĩ Nguyễn Lâm sẽ diễn ra đến hết ngày 13.10.2025 tại Huyền Art House, Q.1, TP.HCM. Bạn hãy đến và cảm nhận. Và có lẽ, khi nhìn vào tranh của ông, vẫn thấy dáng ông đâu đó, bên khúc nhạc du dương, đôi mắt sáng dưới ánh đèn, đôi tay dừng lại rồi lại lay động trên toan.
Nguyễn Lâm, người đã dành trọn cuộc đời cho hội họa, giờ yên nghỉ trong chính sắc màu của mình, nơi ánh sáng và sự tĩnh lặng hòa làm một.
“Nghe tiếng mưa rơi mà nhớ thương nhiều
Đường về đèn khuya in bóng cô liêu
Ai biết đêm nay tôi vẫn mong chờ
Tìm lại những phút vui ngày ấu thơ.”
(Trích bài nhạc Đèn Khuya của Cố Nhạc sĩ Lam Phương).
