Chọn một hành trình thấu cảm với nỗi buồn hậu chiến, luôn là phong cách của Nguyễn Văn Hè. Đón nắng sớm, nghe tiếng chim hót, nhìn con gấp giấy Origami, anh tìm thấy “hồi âm” của chính hành trình nghệ thuật mình đang đi.
Ảnh chụp nghệ sĩ Nguyễn Văn Hè bên tác phẩm Xếp máy bay. Tác phẩm đạt Giải VÀNG UOB Painting of the year 2024 (Hạng Mục Nghệ sỹ Thành Danh). Nguồn: Facebook cá nhân của nghệ sĩ.
Tuổi thơ trong nếp gấp hậu chiến
Nguyễn Văn Hè sinh năm 1981 tại chiến khu Hòa Mỹ, Thủy Bằng, Huế, vùng đất từng bị cày xới bởi bom đạn. Tuổi thơ của anh rong ruổi trên cánh đồng hòa cùng phế liệu, vỏ đạn, xác máy bay nằm lẫn trong đất, nơi những đồ chơi trẻ con xen lẫn với vật bị chiến tranh bỏ lại. Bố anh là một cựu lính quân y của Việt Nam Cộng hòa, sau năm 1975 chuyển đến khu kinh tế mới.
“Tôi hay nhặt nhạnh, sưu tập những vật liệu mà tôi thấy đẹp, và rồi lấy chúng làm chất liệu chính để thực hiện các tác phẩm của mình.”
Đầu thập niên 1990, khi Việt Nam mở cửa, nhà Hè trở thành nơi thu mua, phân loại phế liệu cho các nhà máy tái chế. Những mảnh sắt méo, mũ sắt, vỏ đạn, với anh, không phải rác thải mà là ký ức sống, là vật chứng của một thời khắc nghiệt.
Nguyễn Văn Hè, Cánh hoa bỉ ngạn, sơn dầu. Nguồn: Bài viết Tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Văn Hè, Báo Văn Nghệ Huế.
Sau khi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Huế, một tiếng nổ lớn trong kỳ nghỉ về quê đã “khơi dậy tất cả ký ức trong đời sống”, khiến anh xác định chủ đề hậu chiến là con đường nghệ thuật của mình. Từ 2008 đến 2014, Hè liên tiếp thực hiện nhiều series hậu chiến như Vòng vây (2008), Thế trận (2013) hay Nỗi buồn chiến tranh (2014), tạo thành một “tuyến ký ức liên tục”.
Sự chuyển hóa lớn hơn về mặt ý niệm đến vào giai đoạn 2020 - 2022, khi anh chơi trò xếp giấy Origami với con. Những nếp gấp giấy ngộ nghĩnh, có khả năng lưu giữ dấu vết và hình khối, đã khiến anh như "bắt gặp lại cảm xúc, được nhân đôi cùng với con mình." Anh, từ đó, sử dụng hình thức Origami để tạo ra loạt tranh sơn mài và điêu khắc.
“Ví dụ bây giờ tôi lấy cái xác máy bay thật, mà tôi xếp nó trở thành một cái máy bay giấy, thì đó là một cái chuyển ngữ của tôi từ cái chất liệu chiến tranh.”
Nguyễn Văn Hè, Xếp máy bay 1, sơn mài, 120 x 140 cm, 2022. Nguồn: Bài viết Nguyễn Văn Hè với nỗi niềm hậu chiến, Tạp chí mỹ thuật.
Cùng khai thác nỗi đau hậu chiến, Nguyễn Văn Hè và Lê Brothers lại chọn hai cách tiếp cận khác nhau. Nếu Lê Brothers sinh ngay trước thống nhất, ám ảnh bởi “vết rạn lịch sử”, và thường dùng video art và trình diễn để truy vấn “Nếu không có thống nhất, liệu nỗi đau có dừng lại?”, thì Nguyễn Văn Hè, thế hệ 8x sau chiến tranh, lại chọn cái nhìn hòa giải hơn.
Với Nguyễn Văn Hè, nếp gấp Origami không chỉ là kỹ thuật tạo hình mà là hành động “mềm hóa” nỗi đau. Tuy vậy, điều này cũng đặt ra những góc nhìn băn khoăn rằng: Liệu việc “trò chơi” hóa chiến tranh, song hành cùng nghệ thuật gấp giấy vốn được ứng dụng rộng rãi trên khắp các châu lục, có giúp tác phẩm của Hè thực sự truyền tải được ý niệm “hậu chiến” và trở thành thực hành tiên phong của riêng anh?
Lê Brothers, Dự án The Game, Installation Art. Nguồn: Trang web Le Brothers (lebrothers.net), chuyên mục Dự án.
Có thể nhận thấy, tuy chưa chạm đến độ phức tạp của triết luận về những vết thương chưa khép như Lê Brothers, ở Hè lại đạt đến tính nhân văn bền vững hơn trong năng lượng chuyển đổi của sự tái chế. Với anh, thực hành nghệ thuật như một cách tu tập với thái độ “tỉnh thức” và “hỉ xả” của nhà Phật. Điều này giúp anh đạt được một mức độ nhất định về chiều sâu ở ngôn ngữ vật chất, nhưng cũng đặt ra câu hỏi mở: Việc “làm đẹp những tàn dư cũ”, trong tâm thế của sự buông bỏ và thanh thản, liệu có đủ sức mạnh để giải mã và hòa giải những vết thương khốc liệt của chiến tranh và hậu chiến?
Lát cắt từ đời thành hành vi
Tốt nghiệp chuyên ngành sơn mài, anh nhận ra giới hạn của kỹ thuật truyền thống khi bề mặt dễ bong, khó bền. Anh tìm đến ván ép Mỹ thời chiến, vật liệu từng dùng cho việc dựng doanh trại, để tái sinh chúng làm nền tranh.
“Tôi nghiên cứu độ thẩm thấu sơn mài Việt Nam vào thớ ván. Mỗi lớp phủ đến 20 lớp sơn cánh gián để giữ độ bền chắc.”
Việc xử lý không chỉ là kỹ thuật mà còn là tôn trọng tinh thần vật liệu lịch sử. Không chỉ dừng ở hội họa trên ván ép, anh còn khai thác kim loại chiến tranh, từ xác máy bay đến xe tăng, để thực hành các loại hình nghệ thuật khác như điêu khắc và sắp đặt. Những chiếc máy bay giấy từ sắt thùng phuy Dioxin được anh kết hợp sử dụng các nếp gấp và khối hình học để tái cấu trúc ký ức. Loạt series Xếp giấy và Trò chơi của anh là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hội họa, điêu khắc, sắp đặt, dựa trên tinh thần đó.
“Hội họa, điêu khắc hay sắp đặt chỉ là chất liệu để tôi thực hiện ý tưởng tốt nhất. Đây là một hành trình rất kỳ công và tôi may mắn có một đội ngũ đồng hành tận tâm.”
Hình ảnh nghệ sĩ chơi đùa cùng con bên tác phẩm điêu khắc. Nguồn: Facebook cá nhân của nghệ sĩ.
Tinh thần vượt giới hạn danh xưng họa sĩ hay nhà điêu khắc này cũng được các nghệ sĩ cùng thế hệ chia sẻ. Hoàng Thanh Vĩnh Phong tập trung vào installation và khai thác các khái niệm về cơ thể, xã hội và ký ức, tương đồng với Nguyễn Văn Hè ở tinh thần vượt ra khỏi khung tranh truyền thống. Trong khi Phi Phi Oanh hướng đến ảo giác thị giác qua tranh đèn chiếu sơn mài, thì Nguyễn Văn Hè tạo bứt phá bằng việc đưa sơn mài từ 2D sang 3D trên ván ép, kết hợp hình học và chất liệu để tạo khối.
Ba nghệ sĩ, mỗi người một hướng, đều cho thấy sơn mài Việt có thể linh hoạt trên nhiều nền vật liệu và tiếp cận tinh thần đương đại toàn cầu.
Nơi đồi Thiên An, có một Art Barracks
Hai mươi năm sáng tác, anh vẫn chọn Huế làm nơi sống và làm việc. Trên đồi Thiên An, giữa cây xanh Kim Sơn, anh dựng Nguyễn Văn Hè Art Barracks, vừa nhà ở, vừa xưởng sáng tác. Ý tưởng xây dựng Art Barracks đã đến với anh từ 5 năm trước. Vật liệu chính là những tấm ri từ đường băng sân bay Mỹ, một vật liệu từng phục vụ chiến tranh, mà anh đã đưa vào nền móng căn nhà năm 2020. Không gian nơi đây trở thành một tác phẩm Sắp đặt đúng nghĩa dành cho tinh thần “làm đẹp phế liệu” của mình bao năm qua.
“Tôi mê sưu tầm đồ tái chế mà, nên anh em bạn hữu hay ưu tiên mấy cái hay. Tôi cũng đã để ý những tấm ri trên đường băng thời Mỹ rồi... May sao khi làm móng nhà thì cái nhân duyên rất trùng khớp để tôi đưa mấy tấm ri đó về để thực hiện trong cái nhà của mình luôn.”
Không gian bên ngoài của công trình Art Barracks. Nguồn: Fanpage Nguyễn Văn Hè’s Art Barracks.
Với anh, mỗi vật liệu ở Art Barracks mang một “ký ức lịch sử” đã được buông bỏ tính gay gắt, mà thay vào đó là sự hòa quyện cùng thiên nhiên, trao đổi không khí và ánh sáng, cho cả những thế hệ mai sau. Art Barracks không chỉ là xưởng cá nhân, anh cũng đang hướng đến một không gian nghệ thuật cộng đồng.
“Tôi mong muốn rằng những tác phẩm của bạn mình, đồng nghiệp của mình, được chia sẻ đến công chúng.”
Sống trong năng lượng an lành, anh trân trọng sự đồng hành của vợ, những giờ chơi cùng con, sự luôn có nhau ở mỗi triển lãm, lát cắt gia đình cũng trở thành chủ đề chính của anh.
Anh luôn tin rằng nghệ sĩ là người “làm đẹp cho đời”, không chỉ bằng hình thức mà bằng hành vi tái tạo, gìn giữ, và truyền năng lượng tích cực. Anh tin nghệ thuật đương đại Việt Nam đang ở giai đoạn mở, nhiều cơ hội giao lưu quốc tế, nơi nghệ sĩ trẻ đủ tự tin phát biểu bằng tiếng nói riêng.
Không gian trưng bày các tác phẩm tại Art Barracks. Nguồn: Facebook cá nhân của nghệ sĩ.
Suốt những năm hoạt động, Nguyễn Văn Hè đã tham gia một số triển lãm trong và ngoài nước, cũng như các workshop nghệ thuật. Gần đây, anh đạt Giải Vàng UOB Painting of the Year, như một động lực để tiếp tục con đường sáng tạo của mình. Trong thời đại giao thoa quốc tế hiện nay, công chúng mong sẽ nhìn thấy ở anh nhiều sự bứt phá và khác lạ hơn nữa, để có được dấu ấn đủ sâu và riêng dành cho mình.
Thay lời kết
Nguyễn Văn Hè kết hợp phế liệu và sơn mài để tạo nên những lát cắt đời sống, nơi ký ức thôi sắc nhọn mà thành những nếp giấy bao dung. Từ phế liệu, anh hàn lại nỗi đau, biến vật tàn thành biểu tượng của sự sống.
Và vẫn còn đó một câu hỏi dành cho hành trình của anh: Liệu trong tương lai, khi đứng cạnh các danh họa Việt và thế giới, Nguyễn Văn Hè có thể mang đến một “giọng nói” mới của buông bỏ, của nhân văn toàn cầu, và của nghệ thuật vượt khỏi khuôn khổ “làm đẹp cho đời”?
