Ai cũng có thể nói họ yêu con người. Nhưng để nói rằng mình say mê con người đến tận cùng chiêm nghiệm có lẽ chỉ có họa sĩ Lương Lưu Biên. Dòng tranh hình thể của anh mở ra nhiều hơn là chỉ ấn tượng thị giác – ở đó có những biểu hiện li ti, có những cảm xúc hết sức vi tế, nhưng chắt tinh từ một tâm hồn đã quá thạo việc quan sát con người và đời sống.
Không chỉ hé lộ những suy tư và tư tưởng của mình về phong cách hội họa rất riêng, họa sĩ Lương Lưu Biên cũng đã chia sẻ nhiều quan điểm sâu sắc về những chuyển mình của nền hội họa Việt Nam trong cuộc trò chuyện cùng chúng tôi.
Lương Lưu Biên, Vượt đại dương, 2020. Nguồn: Báo Tuổi trẻ.
Xin chào họa sĩ Lương Lưu Biên! Cảm ơn anh đã dành thời gian cho buổi trò chuyện ngày hôm nay.
Nhìn lại hành trình vẽ của anh thì có thể nhận ra Lương Lưu Biên theo đuổi hai dòng tranh chính: một là tranh về hình thể con người, hai là tranh trừu tượng. Tại sao anh lại chọn theo đuổi hai dòng tranh mà có thể nói gần như không liên quan gì đến nhau?
Thực ra dòng hình thể mới là chính. Cái trừu tượng chỉ là trong những lúc cần làm cho mình nhẹ nhàng bớt. Nó thiên về cảm xúc hơn. Nó là thể nghiệm về màu sắc, bố cục mà không phải đặt câu chuyện trong đó. Nó cũng không có ý tưởng gì nhiều mà chỉ thuần về mỹ cảm.
Nhưng thực ra hai cái nghịch nhau lại bổ sung cho nhau. Một cái giống như ca từ, một cái là giai điệu. Thay vì người ta đi ra ngoài vẽ phong cảnh để hỗ trợ luyện tập tay nghề thì mình có thể vẽ ký họa mẫu hoặc làm bố cục trừu tượng. Đó là cách mình phụ cho dòng tranh có hình thể là đối tượng chính. Vì mình vẫn thích vẽ hình, vẫn thích vẽ hình họa anatomy (giải phẫu). Và có những câu chuyện có thể nó không rõ ràng nhưng nó có những suy tư về đời sống, về con người và các mối quan hệ của con người.
Anh có thể chia sẻ rõ hơn tại sao anh lại chọn hình thể con người làm đối tượng chính thay vì những quan sát khác xung quanh, như là phong cảnh hay cảnh vật, con vật hay nhiều thứ khác?
Trong thế giới tự nhiên này thì cái thứ phức tạp nhất, đẹp nhất đương nhiên chỉ là con người thôi. Và cái mà con người quan tâm nhất là con người.
Mình sống giữa một thành phố, là một quần thể tự nhiên. Đó, tự nhiên là con người. Con người là cái tự nhiên hiện hữu xung quanh mình, một cái tự nhiên đẹp nhất, phức tạp nhất; một cái tự tự nhiên mà nó tinh vi, tinh tế, có thể say mê để quan sát, không có giới hạn, có thể quan sát cả đời vẫn không thể hiểu được một con người. Một con người gần mình thôi cũng không thể dễ dàng hiểu. Còn những thứ khác thì đương nhiên nó có cái phức tạp của nó, có cái đẹp của nó, nhưng mà không thể bằng được con người.
Trong dòng tranh hình thể, người xem có thể dễ dàng nhận ra ngay đâu là tác phẩm của Lương Lưu Biên. Bởi vì anh không chỉ vẽ hình thể thuần tuý mà thông qua hình thể, người xem nhìn thấy sự chất vấn về thân phận con người, về hiện trạng của nhân sinh. Anh đã bắt nguồn cảm hứng từ đâu để đạt tới những triết lý và tư tưởng đó trong tranh hình thể của mình?
Cái này chắc là nó cũng là đi ra từ đời sống. Từ nhỏ là mình đã ít chơi với mọi người mà chỉ tự chơi một mình, đọc sách là chính. Cho nên mình thường hay chiêm nghiệm, hay nghĩ ngợi, hay quan sát đời sống. Thì nó trở thành một thói quen.
Nghệ thuật là quan sát, quan sát mọi thứ xung quanh. Mình quan sát đời sống tình cảm, cách con người ta sống, cách con người ta sống với nhau, những cái phức tạp của tình cảm hay là những khát vọng tự do.
Hoặc là đối với một con người thì quan sát cái tâm trí, vì cái tâm trí của họ quan trọng. Mình quan sát cái đời sống tâm trí, những gì kiểm soát hoặc hướng dẫn một con người sống, hướng dẫn một xã hội tồn tại như thế nào.
Lương Lưu Biên, Bầy cô đơn, 2020. Nguồn: LUXUO.
Vậy theo anh đâu là mấu chốt để giải mã ngôn ngữ hình thể của một con người?
Có những thứ người ta không thể thấy được, ví dụ như cảm xúc hay tình yêu. Những thứ đó vẫn phải biểu hiện qua hình thể. Nó không phải như ngôn ngữ. Mọi thứ phải có hình. Mình tìm cách nhìn nhận cái biểu cảm đó. Biểu cảm của một biểu hiện cảm xúc sẽ nằm trên hình thể, cái đó có thể quan sát được.
Với một người có thói quen quan sát và chiêm nghiệm sâu như anh, trong suốt sự nghiệp hội họa của mình, phong cách vẽ của anh có thay đổi theo sự suy tư qua từng giai đoạn hay vẫn phần lớn cố định từ lúc bắt đầu cho đến hiện tại?
Đương nhiên là có nhiều. Nhưng nó vẫn theo một cái đường dẫn chính, một cách riêng, giọng điệu riêng của mình. Dù cho mình có lúc nói tiếng này tiếng khác thì nó vẫn là một cái âm, một cái giọng đó. Có những thời kỳ mình thích danh họa này, thích danh họa kia; hay là lúc thì thích vẽ những cái tình cảm, có lúc lại đi sâu vào những vấn đề nhân sinh triết học; hoặc những ảnh hưởng từ kịch nghệ, múa, văn học. Nó tạo ra những cách vẽ khác nhau. Nhưng với những người quan tâm, gần gũi và xem nhiều, người ta vẫn nhận ra cái tác giả.
Trong trường hợp của anh, khi người nghệ sĩ vừa có cái riêng mạnh mẽ, vừa theo đuổi một dòng tranh riêng biệt, thì anh có trải qua cảm giác cô đơn không khi đứng trước tác phẩm của mình như một khán giả và nhận thấy rằng người ta thích những thứ chạy theo thị hiểu hơn?
Cái đó thì đương nhiên ai cũng biết. Và cô đơn là cái việc nên thôi. Đương nhiên nếu muốn làm cái gì tốt và riêng tư thì nó phải cô đơn rồi. Làm việc gì mà hỏi ý kiến khắp nơi thì nó ra một thứ rất là chung chung. Rồi có đồng đội, có nhóm, có phong trào thì còn gì nữa là cái độc đáo, cái riêng tư, cái cách riêng của mình.
Ngoài việc là một họa sĩ thì anh còn là một thầy giáo nữa. Vị trí, trải nghiệm và góc nhìn của một nhà sư phạm có chi phối cách nghĩ của anh về tạo hình hay bố cục của bức tranh không?
Việc gì cũng có ảnh hưởng tới tính cách. Nhưng “một thầy giáo phán xét” hay là “tự đánh giá, tự nhìn nhận” gì đó là câu chuyện đằng sau cái sáng tác, khi anh đứng nhìn như một thầy giáo hay một khán giả. Còn khi làm việc là nó hoàn toàn không có những cái ý đó. Khi khi anh làm việc là anh hoàn toàn chìm trong nó, tức là không có ý thức về việc mình vẽ nữa.
Không gian triển lãm "Bầy cô đơn" (2020) của Lương Lưu Biên. Nguồn: Báo Tuổi trẻ.
Vậy ở chiều ngược lại, cá tính và cái tôi nghệ sĩ của anh ảnh hưởng như thế nào tới việc dạy học? Khi nhìn vào công việc của người thầy qua lăng kính của người nghệ sĩ thì anh sẽ coi nhiệm vụ của mình với học trò là dạy vẽ hay dạy sáng tạo?
Nếu học trò hỏi thầy làm cái chỗ này như thế nào, tức là cụ thể cái kỹ thuật như thế nào thì mình không thể dạy được. Dạy thì dễ thôi, nhưng cái đó là thợ rồi, không phải là sáng tạo. Biết vẽ tức là biết sáng tạo, không phải là vẽ cái việc đó giống như người ta chép tranh vậy.
Sáng tạo là hiểu những nguyên tắc và quy luật: quy luật của chất liệu, chất liệu như thế nào thì diễn ra ánh sáng như thế nào, sự khác nhau giữa các chất liệu, bố cục như thế nào là cân bằng, hài hòa hình và màu. Nó không phải khối tròn cho trái táo vẽ thế nào, khối tròn cho trái cam vẽ thế nào. Nó phải có một nguyên tắc để mình vẽ được hàng trăm loại trái cây, chứ không phải là vẽ trái nào biết trái đó.
Sáng tạo dựa vào cách đặt vấn đề như thế nào, cái người ta quan tâm tới, cái mình yêu thích, cái gì trong tác phẩm mà mình học được. Từ mỗi người một chút thì mình sẽ học được cái riêng của mình. Mình sẽ tạo dựng được cái gì đó khi chắt lọc những thứ đã xem nhìn chứ không phải làm theo như một cái kỹ thuật riêng thì đó không phải sáng tạo. Đó chỉ là chép thôi.
Từ quan sát, trải nghiệm ở cả hai vai trò thầy giáo và nghệ sĩ, anh ở hiện tại có quan điểm như thế nào về nghệ thuật?
Nghệ thuật trước hết là sự truyền cảm hứng, là một sản phẩm của sự quan sát, của việc mình nhìn nhận thế giới, nhìn nhận con người. Còn đối với thế giới của cộng đồng nghệ thuật, mình phải có một tiếng nói riêng nào đó thì mới được gọi là thành công.
Từ lúc ra trường và làm một họa sĩ vẽ chuyên nghiệp đến nay thì anh đã có bao nhiêu triển lãm cá nhân và, đối với anh, triển lãm nào để lại cho anh ấn tượng sâu sắc nhất?
Chắc là mười mấy cái cá nhân rồi. Mỗi triển lãm đều có cái hay riêng, ví dụ tuổi mới ra trường thì cái triển lãm cá nhân đầu tiên làm mình phấn khích chẳng hạn. Hoặc là có những cái triển lãm chung từ lúc năm hai năm ba, những cái triển lãm giải thưởng như Ánh Mắt Trẻ của Đại sứ quán Pháp, Philip Morris của Mỹ. Lúc mình còn sinh viên, được tham gia các triển lãm đó rất là hứng thú. Nó nuôi cái ước mơ đi đường dài của mình.
Lương Lưu Biên, Dòng chảy, 2020. Nguồn: LUXUO.
Theo anh thế nào là một triển lãm thành công?
Triển lãm thành công có nhiều định nghĩa. Ví dụ người ta hay nghĩ tới trước tiên là mua bán tốt. Đó vẫn là cái hay. Thứ nhất là có tiền trang trải để tiếp tục vẽ. Thứ hai, việc bán được cũng là một sự công nhận. Bán được nhiều tức là được nhiều người thích và công nhận.
Nhưng cái thành công với mình là mình trình bày được với công chúng, với những người đồng nghiệp, người yêu mến nghệ thuật một cái tiến trình làm việc của mình mà mình hãnh diện. Trong đó có rất nhiều cái khen chê, nhiều sự yêu thích khác nhau. Với giới chuyên môn người ta thích kiểu khác, giới chơi nghệ thuật bên ngoài người ta thích kiểu khác. Mình vẫn quan trọng những người có chuyên môn, dù có thể người ta không mua bán nhiều nhưng cái đó mình cảm thấy thú vị hơn. Hay có thể là đồng nghiệp, các thầy cô, mình thích được công nhận từ những người đó hơn. Và nếu có thể thì mình lại đem được cảm hứng cho anh em đồng nghiệp, hoặc gây được niềm yêu thích cho giới trẻ hơn.
Sau nhiều năm làm triển lãm và hợp tác với các gallery, theo ý kiến cá nhân anh thì mối quan hệ giữa nhà sưu tập, họa sĩ và gallery ở Việt Nam có thể gọi là một mối quan hệ bền vững được không nếu so với những tiêu chuẩn chung trên thế giới?
Mình không quan tâm lắm về những chuyện đó. Nhưng có thể thấy là thời kỳ đầu của mình, mình không tự mua bán được. Đó là việc của các gallery và hình như hầu hết là ở nước ngoài. Sau này người Việt mua tranh nhiều hơn, nó mới hình thành một cái thị trường nghệ thuật có đầy đủ thành phần.
Nói về đầy đủ thành phần thì sau này có Internet, nhiều họa sĩ tự trình bày mình, tự mua bán và những phần trung gian như nhà giới thiệu, nhà tổ chức nghệ thuật, gallery, bảo tàng lại ít ảnh hưởng đi và đó là cái dở, vì đó là một cầu nối rất cần thiết. Người chơi nghệ thuật, nhất là những người mới, họ không thể tự đánh giá được. Cần phải có những tổ chức trung gian có uy tín hỗ trợ và làm cầu nối thì sẽ hợp lý hơn.
Lương Lưu Biên, Tranh nằm trong triển lãm "Những sinh thể phù du", 2022. Nguồn: LUXUO.
Nhắc đến Internet, ở Việt Nam sau khi Internet bùng nổ cũng như là công chúng quan tâm đến nghệ thuật hơn, những họa sĩ của thế hệ cuối 7x, giai đoạn 8x lẫn nhiều hoạ sĩ giai đoạn 9x hiện giờ, họ đòi hỏi những yếu tố cách tân để chạy theo xu thế ở phương Tây và trên thế giới nói chung. Có thể nói họ rất khác so với thế hệ các họa sĩ đàn anh. Theo anh việc theo đuổi dòng tranh hình thể hoặc trừu tượng thuần túy là một lựa chọn an toàn hay chưa giữa xu hướng này? Và anh có nghĩ là mình bị lạc lõng so với những thế hệ đi sau mình không?
Có những thứ đi theo chiều rộng và có những thứ đi sâu. Ở thời sinh viên mình đã vẽ rất nhiều phong cách, thử nghiệm học hành từ hàn lâm cho tới những cái đương đại nhất. Qua một thời kỳ thì mình sẽ làm việc với cái phương tiện mình cảm thấy thuận nhất, dễ làm việc nhất và dễ nói lên cái điều mình muốn nói nhất. Cái đó là cái cốt yếu.
Còn nghệ thuật thì luôn luôn thay đổi và cái thời Internet này làm cho nhiều người có nhiều cách nhìn rộng hơn, ít bị tính địa phương. Ngày xưa mình coi tranh mình biết ngay người đó ở vùng nào, bao nhiêu tuổi. Nhưng bây giờ thì khó biết lắm. Bây giờ mọi người giống như tự học là chính. Cái tính địa phương, tính ảnh hưởng của vùng đất, của những thế hệ gần tiếp bị mất. Đó cũng là một cách hay. Nó làm cho nền mỹ thuật được mới.
Nếu xem “địa phương” ở đây không chỉ nói đến tỉnh thành mà như một khái niệm mang tính nhân chủng, hàm nghĩa một vùng đất rộng lớn hơn, một vùng văn hóa có bản sắc riêng thì làm sao để một họa sĩ trẻ níu giữ lại những điều đó trong tác phẩm của mình?
Cái đó là tự nhiên. Cái đó không không nên cố níu giữ. Cái tính Việt Nam nó nằm ở trong cái sự gần gũi, sự tình cảm, một tính cách nhẹ nhàng, hay cười, hài hước, ví dụ như vậy. Cái tính cách của của địa phương không mất được. Bản chất con người không mất được. Đừng cố. Không có cần phải cố.
Trước khi kết thúc buổi trò chuyện thì trong tương lai gần, anh có dự định cho ra mắt một triển lãm nào để tái xuất hiện sau nhiều năm vắng bóng không?
Cái này cũng tùy duyên thôi. Việc mình làm thì mình cứ làm vậy. Rồi lúc nào có một cái mình thấy đủ hay và có một không gian nào phù hợp, một lời mời hợp lý thì mình làm thôi. Nó không cần đặt ra một cái gì cụ thể hay là phải như thế này, phải như thế kia.
Cảm ơn họa sĩ Lương Long Biên đã dành thời gian chia sẻ!
