Trước cuộc trò chuyện, khi chúng tôi hỏi rằng nên gọi anh là họa sĩ hay điêu khắc gia, anh An Nguyễn đã đáp: gọi sao cũng được. Có lẽ trên hành trình rong ruổi cùng những ý niệm, danh xưng đã không còn quan trọng mấy với người nghệ sĩ An Nguyễn. Việc cốt lõi là những ý niệm đó có thể được làm cho vỡ ra lên tượng, lên mặt tranh đúng hệt như cách chúng vờn đuổi trong đầu anh.
Chúng tôi đã có dịp được nghệ sĩ An Nguyễn chia sẻ đôi chút về hành trình riêng của mình, cũng như quan điểm về nền nghệ thuật hiện tại ở Việt Nam.
Chân dung họa sĩ An Nguyễn. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Xin chào nghệ sĩ An Nguyễn! Cảm ơn anh đã đến với buổi trò chuyện hôm nay!
Anh vốn là một họa sĩ tốt nghiệp khoa hội họa trường nghệ thuật Huế. Thế nhưng, triển lãm đầu tiên mà anh tham gia lại là một triển lãm điêu khắc. Cơ duyên nào đã đưa anh đến cú rẽ bất ngờ nhưng cũng rất thú vị đó?
Tôi bắt đầu học trường Đại học Mỹ thuật Huế, khoa hội họa vào năm 2007 và tốt nghiệp năm 2012. Trong quá trình học hội họa thì tôi lại tự mày mò làm điêu khắc bởi vì cái đó là niềm đam mê từ nhỏ.
Trước lúc vào học hội họa, lúc còn học cấp hai, cấp ba thì tôi đã thích đục đẽo và làm những thứ từ các gốc cây, các thân gỗ; giống như một cái động thái điêu khắc từ nhỏ vậy. Đến đoạn đang đi học thì tôi lại thích mày mò điêu khắc và trúng cái năm đấy có triển lãm 10 năm điêu khắc. Tôi nộp tác phẩm thử và cũng may mắn là được chọn hai tác phẩm để tham gia.
Tôi làm điêu khắc nó hơi oải rồi thì lại chuyển qua làm hội họa. Thời gian dành cho hai cái mảng đấy nó ngang nhau. Tôi làm song song cả hai. Trong cái hội họa thì mình cũng tìm được những cái năng lượng hay ho tích cực của nó. Trong cái điêu khắc nó thỏa mãn mình hơn ở một vài cái chiều mà hội họa không thể nào đáp ứng được.
Khi tạo hình tác phẩm điêu khắc, anh sẽ chú trọng ý tưởng, ý niệm hay thiên về kỹ thuật hình tượng nhiều hơn?
Trong lúc làm điêu khắc thì tôi thiên về ý niệm nhiều hơn. Tôi luôn thực hành theo một kiểu là thử nghiệm và để ý nhiều vào chất liệu, tiếng nói của chất liệu và lợi dụng cái đó để truyền tải ý tưởng của mình qua các chất liệu. Tôi làm việc với gỗ là đầu tiên, sau đó lại thích chuyển qua làm việc với giấy. Sau này làm việc với một số kim loại như sắt, đồng, nhôm rồi cứ học hỏi mỗi kỹ thuật xử lý chất liệu mỗi ít. Sau khoảng 5 - 7 năm gì đấy, tôi lại cố gắng kết hợp chúng với nhau, giống như một cái kiểu mix với nhau để tạo thành một món ăn mới.
Còn tất nhiên về hình hài, hình khối điêu khắc thì mình cũng cố gắng làm sao để có thứ gì đấy khác biệt so với mọi người một tí, như là một dấu ấn cá nhân. Một series tâm đắc nhất đến bây giờ có thể là series về những cái đầu búa. Tôi dùng những cái búa và liềm để làm nên những tác phẩm điêu khắc của mình, với những ý niệm riêng được đặt vào trong đấy.
An Nguyễn, Linh vật, chất liệu tổng hợp, 2024. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Đó cũng là một series được nhiều người biết đến, thậm chí anh từng có dịp được triển lãm các tác phẩm búa và liềm ở nước ngoài. Từ một quan sát hay ý niệm gì mà anh đã khai sinh ra series tác phẩm đó?
Búa, liềm với đinh là ba thứ liên quan. Búa với liềm là vật dụng thân thuộc với người Việt và rất nhiều người trên thế giới; nó liên quan đến những người làm lúa nước nhiều. Những vật dụng đó hầu như nhà nào cũng có. Từ nhỏ, tới lúc tôi biết nhận ra mọi thứ thì tôi cũng thấy có cái búa, cái liềm ở trong nhà mình rồi.
Tôi cũng tập tành dùng nó, cũng bao nhiêu lần bị đứt tay, chảy máu, bị chấn thương vì nó. Giống như là nó gắn bó với mình hơi quá dài; mình khá là ấn tượng với cái búa cái liềm đấy. Sau này tôi tìm hiểu kỹ hơn thì thấy nó mang nhiều ý nghĩa ở phía sau. Giống như cái búa, nó rất là quyền lực, nó dùng để đóng những cái đinh và nó có thể dùng nhổ những cái đinh. Đó là một trong những ý đầu tiên mà tôi thực hiện trong bộ đóng nhổ giữa cái búa với cái đinh.
Sau này thì tôi làm việc thêm với những cái liềm, kết hợp chúng với nhau để tạo thành những hình hài giống như những con thú có cái đầu bằng búa và cái sừng bằng liềm. Còn ý nghĩa từng tác phẩm… để mà giải thích thì nó hơi dông dài. Mọi người có thể tự cảm nhận theo một chiều hướng riêng nào đấy.
Song song với điêu khắc thì anh cũng thực hành hội họa hơn 10 năm qua. Ở mảng hội họa thì anh theo đuổi dòng tranh hay phong cách nào?
Mười năm qua tôi cũng tìm tòi thêm một số kỹ thuật và thay đổi một số hình thức vẽ, nhưng cũng đa phần liên quan đến ý niệm nhiều hơn, dùng ẩn ý là chính. Khoảng vài năm gần đây thì tôi lại theo mảng tranh thủy ấn. Nó có cảm giác nhẹ nhàng và đỡ nặng đầu óc mình hơn, để vừa có những thứ tự nhiên, mới mẻ, vừa có những thứ mình cần học thêm, để phát triển cho công việc sau này.
Tranh thuỷ ấn là một kỹ thuật cơ bản rất nhiều người biết và tôi cũng được học từ lúc vào trường. Với mọi người là thả một lớp màu loang để tự nhiên, xong rồi ịn giấy vẽ lên. Nhưng tôi thì ứng dụng thêm một số kỹ năng và kỹ thuật tách màu, chừa màu, chặn màu. Rồi những hiệu ứng lúc mình pha màu, thời gian, độ loãng sệt của màu sẽ tạo ra được những thứ mà để bình thường làm nó không được. Cái này vẫn cần một chút kỹ năng, kinh nghiệm trong đấy để tạo ra những thứ như ý mình cần.
An Nguyễn, tác phẩm điêu khắc bồi giấy. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Có thể thấy ở trong điêu khắc lẫn hội họa, ý niệm là điều anh chú trọng hơn cả. Vậy thì khi đã có một ý niệm, anh sẽ để nó dẫn dắt mình ra sao? Quá trình sáng tác tiếp sau ý niệm ban đầu diễn ra như thế nào?
Thường khi vẽ tranh tôi sẽ đặt cái ý trước. Sau đó, tôi sẽ lên phương án để xử lý nó, có thể là xử lý bằng các loại chất liệu phù hợp với ý tưởng của mình, rồi mới tiến hành thực hiện.
Và thường là ý tưởng xong, tôi không làm phác thảo cụ thể rồi từ phác thảo đó mà lên tranh như một số họa sĩ khác. Tôi làm phác thảo ở trong đầu. Bản phác thảo hiện hiện trong đầu mình, bố cục thế nào, màu sắc thế nào, hình tượng thế nào; tôi vẽ được ở trong đầu thì không cần thiết phải vẽ ra rồi chỉnh sửa nữa, có chỉnh sửa thì chỉ là thay đổi một vài thứ trong lúc mình thực hiện luôn.
Hội họa là thao tác chủ yếu trên một mặt phẳng trong khi điêu khắc lại cần anh làm việc với một đối tượng ba chiều. Vậy khi anh làm hội họa thì những kinh nghiệm, hiểu biết ở điêu khắc ảnh hưởng đến tư duy hội họa của anh ra sao?
Tôi nghĩ đấy là một cái điểm mạnh để hài hòa được mọi thứ. Điêu khắc cho mình nhìn được tứ diện, nhìn cái khối của mọi thứ tốt hơn. Cho nên đó là một cái lợi thế để áp dụng vào hội họa, khi mình diễn tả các mảng khối, hình thể thì nó dễ hơn. Bức tranh là mặt phẳng, nhưng cần thiết thì mình có thể cho nó thành một dạng 3D. Nhưng nó không thỏa mãn giống điêu khắc là mình có thể ngắm nghía và sờ mó tác phẩm trên một phương diện bốn chiều.
Từ góc nhìn của anh, với hơn 10 năm gắn bó cùng nghệ thuật, tham gia nhiều dự án, triển lãm ở trong nước lẫn quốc tế, anh thấy nền nghệ thuật Việt Nam hiện nay đang có vị trí ra sao so với khu vực cũng như là trên thế nói?
Cái này tôi cũng không có khả năng chuyên môn để đánh giá. Nhưng đi nhiều nơi rồi thì tôi thấy Việt Nam gần như chưa có một thị trường nghệ thuật, mọi thứ chưa được chuyên nghiệp hóa.
Bây giờ phần đa là thấy họa sĩ tự PR rồi tự buôn bán tranh của mình luôn thì nó lộn xộn quá, không thể nào tạo ra một cái thị trường nghệ thuật được. Thường các ông sưu tập khi mua ở gallery rồi mà biết tranh biết tượng này của ai, mấy ông ấy cũng sẽ biết là mua ở nhà họa sĩ thì có thể rẻ hơn 30-50% gì đấy. Và nếu họa sĩ sẵn sàng bán với giá rẻ thì việc đó lại vô tình làm cho người sưu tập không tin tưởng và cuối cùng gallery cũng chết. Nhưng nếu gallery đảm bảo được cho họa sĩ chuyên tâm làm việc và phát triển, thì họa sĩ tội gì mà phải đi bán tác phẩm ở nhà để rồi lại gây hại cho gallery. Vấn đề có thể là họa sĩ thấy galley không thỏa mãn một số yêu cầu trong hợp tác, hoặc kiếm lời nhiều quá chẳng hạn.
Để quán triệt được mọi thứ với nhau phải có sự can thiệp của Nhà Nước. Chứ còn ông nào mạnh ông đấy thì không có một thứ gì để đảm bảo giá trị của các tác phẩm nghệ thuật đấy không bị làm nhái hoặc không bị đưa những cái giá không hợp lý. Theo tôi, nếu Nhà Nước đầu tư vào nghệ thuật hơn, có những chế tài và luật riêng cho mảng nghệ thuật thì việc đó sẽ giúp cho nghệ thuật Việt Nam có niềm tin đối với các nhà sưu tập lớn. Lúc đó thì các gallery, những người buôn tranh, môi giới tranh họ cũng tự tin làm việc hơn và họa sĩ, điêu khắc gia cũng tự tin giao tác phẩm của mình cho những nhà sưu tập để tạo nên một cái thị trường.
An Nguyễn, tác phẩm trong series "Búa và Liềm". Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Vậy trong các dự án sắp tới của mình, anh có dự định hợp tác với một gallery hoặc tổ chức nào đó một cách dài hạn để bản thân chuyên tâm sáng tác không?
Trong hiện tại tôi chưa có ý tưởng đấy. Hiện tại tôi vẫn đang trong quá trình thực hành thử nghiệm. Tôi làm khá nhiều nhưng cũng chưa có thứ nào ra tầm chuyên nghiệp để khi hợp tác với gallery có thể đảm bảo tác phẩm của mình bán chạy và nuôi được mình lẫn galley đấy. Có thể tương lai nếu tôi có duyên với một cái gallery nào đấy, thấy hợp nhau trong công việc thì sẽ tính sau.
Cảm ơn nghệ sĩ An Nguyễn đã dành thời gian chia sẻ!
