Trong thế giới hội họa, người họa sĩ thường loay hoay đi tìm chính mình. Có lúc là bởi những biến hóa nội tâm theo dòng chảy ngoại cảnh, cũng có lúc họ muốn mình khác đi, muốn thay đổi mình. Vậy nên, quả thật là một báu vật trời ban khi ai đó đã biết thứ chất liệu và phong cách thuộc về mình ngay từ thuở ban sơ.
Khi mỗi cột mốc qua đi, trang sử đời người lại thêm một chương mới
Danh họa Nguyễn Gia Trí (1908 – 1993) quê ở xã Trường Yên, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội). Ông sinh ra tại làng An Trạch, Chương Mỹ, Hà Nội. Nét truyền thống, cổ kính từng chút len lỏi vào tâm hồn cậu bé Trí ngày ấy khi được sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghề thêu trang phục cho triều đình. Dù vậy gia đình ông cũng không giàu có gì, bao đời chỉ gắn với làng quê nghèo bên sông Hồng. Nhưng điều đó gần như trở thành cửa ngõ định hình những giá trị văn hóa mà Nguyễn Gia Trí gửi gắm vào tranh sau này.
Nguyễn Gia Trí là học viên khóa IV (1928 - 1933), Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, vì lý do riêng ông nghỉ học giữa chừng rồi tiếp tục theo học và tốt nghiệp khóa VII (1931 - 1936). Sau khi được hỏi về lí do nghỉ học, bản thân Nguyễn Gia Trí tiết lộ "Học đến năm thứ hai, tôi không chịu được nhà trường nên bỏ. Sau vì có khoa sơn mài nên học lại. Giờ académique (vẽ hàn lâm) buổi sáng là một cực hình. Chỉ mong đến chiều để làm sơn mài" (Danh họa Nguyễn Gia Trí, Tổng hợp). Khoảng cách bỏ dở giữa khóa IV - VII đã quyết định vận mệnh của Nguyễn Gia Trí. Trong khoảng thời gian đó, Volonté Indochine phải lên tiếng: "Chúng ta đến thăm Trí đi, anh ta vẽ bằng than hàng năm trời rồi… có lúc anh vừa nói chuyện với chúng tôi, tay vừa mài tranh sơn ngâm trong bể nước. Anh mài say sưa rõ ràng mài nhưng không phải là động tác cơ khí mà là đầy sáng tạo. Vừa mài anh, vừa cười vui giải thích về cái nghề mài tranh độc đáo này…” (Diện mạo thực tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Hải Yến). Nguyễn Gia Trí gần như dành toàn bộ tâm huyết của mình để nghiên cứu và tìm tòi về sơn mài.
Nguyễn Gia Trí, Thiếu nữ bên hoa phù dung, sơn mài, 1944. Nguồn: Vietnam.
Ở giai đoạn 1936 - 1939, các họa sĩ chủ yếu là duy trì một nền nghệ thuật truyền thống, bấy lâu chỉ nằm gọn trong khái niệm mỹ nghệ vì tranh sơn mài rất khó thành công bởi dễ lẫn lộn giữa mỹ nghệ và hội họa. Không muốn đi theo lối mòn, Nguyễn Gia Trí đã tìm tòi, sáng tạo để đưa sơn mài ra khỏi những công thức cổ truyền. Và sau nhiều nỗ lực, ông đã tìm thấy và đưa chất liệu sơn ta truyền thống, vốn quen dùng trang trí, thành chất liệu hội họa sơn mài hay như người ta hay gọi ông là "người cha đẻ những bức tranh sơn mài tân thời của Việt Nam". Điểm độc đáo trong phong cách sáng tác của Nguyễn Gia Trí là phối hợp lối in khắc với những phương thức sơn mài mới, đồng thời áp dụng các nguyên tắc cấu trúc của hội họa phương Tây với chất liệu truyền thống. Cách làm tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí là phải thật phẳng, đến một con ruồi đậu lên tấm vóc cũng phải làm cho phẳng. Danh họa cho rằng, nếu sơn dầu làm các hình khối bị bong, tách ra (phân tách) thì sơn mài lại tụ, ẩn vào nhau, chìm và lẫn trong nhau. Bản thân trong sơn mài đã có tính trừu tượng vì khi làm trên nền đen các họa sĩ vẽ, phủ sơn rồi mài ngấm vào nhau. Người thưởng ngoạn sẽ luôn luôn tìm thấy một tinh thần phương Đông bừng cháy trong các tác phẩm của Nguyễn Gia Trí. Ẩn sau trong từng lớp màu, người và cảnh như hòa làm một, cảnh thấm đẫm tình người mà hồn người cũng lẫn vào trong cảnh. “Vì thế, mỗi tác phẩm của ông bao hàm cả tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc, con người ông cũng là con người Việt thấm đẫm tình yêu nước trong sự lựa chọn của mình (Tinh thần phương Đông trong tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí, Bình Thanh). Năm 1939, họa sĩ Nguyễn Gia Trí đã có triển lãm tranh sơn mài cá nhân đầu tiên, gây bất ngờ cho giới mỹ thuật Hà Nội và công chúng thế giới đánh dấu sự phát triển của nghệ thuật sơn mài Việt Nam cũng như thu hút nhiều người học tập và tìm hiểu về nó hơn.
Vào những năm 1940, khi chất liệu sáng tác được thay đổi để chuyên về chất liệu sơn mài đã tạo nên một phong cách riêng. Nguyễn Gia Trí sử dụng thêm các chất liệu sơn than, son, vàng, bạc, vỏ trứng, sơn cánh gián…Thời kì này cũng là giai đoạn đánh dấu sự chuyển biến trong phong cách vẽ tranh của họa sĩ Nguyễn Gia Trí và là giai đoạn sáng tác đỉnh cao của ông với chủ đề quen thuộc là cảnh đồng quê và những cô gái duyên dáng trên nền khung cảnh thiên nhiên đầy thơ mộng. Cảnh và những thiếu nữ diễm lệ, đài các của Hà Nội thời đó, những thiếu nữ tân thời trong truyện của các bạn văn ông trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn thường xuyên là chất liệu sáng tác của ông. Bức tranh Thiếu nữ bên đầm sen của Nguyễn Gia Trí là tác phẩm sơn mài đầu tiên của Việt Nam được xác định là áp dụng kỹ thuật cẩn vỏ trứng lên mặt người. Nhận xét tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân đã từng cảm thán rằng Trên những màu hồng nhợt biến hóa, những sắc nâu ngon thiệt là ngon, những vỏ trứng đổi cả thể chất thành quý vật. Nhờ có Nguyễn Gia Trí, lối sơn ta không còn là một mỹ nghệ nữa… nó đã được nâng lên mỹ thuật thượng đẳng!” (Danh họa Nguyễn Gia Trí: Người tạo nên vẻ đẹp lộng lẫy cho sơn mài, Nguyễn Kim Dung). Ông cũng thường có phong cách xây dựng bố cục tranh theo hình thức bình phong. Dựa trên nền tảng là những bộ tứ bình trong nghệ thuật truyền thống, ông sử dụng phương pháp tạo hình mới, bố trí các hình tượng trên nhiều tấm rời nhau rồi ghép lại.
Nguyễn Gia Trí, Trừu tượng, sơn mài, 1960. Nguồn: Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật.
Đây cũng là thời điểm mà ông giác ngộ Phật pháp. Tư tưởng của ông càng trở nên an bình và thuần chính, từ bi để sau đó cho ra hàng loạt những tác phẩm tranh sơn mài giá trị và thuần tịnh về phong cảnh, về những thiếu nữ mà đặc sắc nổi bật lên nét truyền thống dân gian miền Bắc, nơi quê hương ngần ấy năm ông đã gắn bó (Cố họa sĩ Nguyễn Gia Trí: Tôi có thể thành triệu phú, nhưng tôi quý trọng tự do hơn tiền bạc, Lucas Lương). Tất cả nội tâm, tài năng đã cùng hòa quyện để tạo ra nghệ thuật tạo hình Việt Nam hiện đại với bút pháp bay bướm, màu sắc táo bạo, dung hòa hai dòng văn hóa Đông - Tây bằng kĩ thuật điêu luyện.
Những năm 1960 đến năm 1970, Nguyễn Gia Trí vẫn tiếp tục sáng tác nên những tác phẩm sơn mài lộng lẫy, thơ mộng về con người và phong cảnh Việt Nam. “Nếu thời cận đại, Nguyễn Gia Trí để lại vẻ đẹp thiếu nữ thanh tân Hà Nội cổ kính và tươi trẻ hồn nhiên thì giờ đây không còn thướt tha đài các như xưa nữa. Từng nhóm cô gái ngồi, nằm yên lặng, trầm tư, đăm chiêu. Cảm xúc đã bớt dào dạt trên thân hình thiếu nữ, mô típ ba cô gái bên nhau túm tụm quây quần hay rong chơi nhảy múa như ẩn ý một điều gì? Thời gian này, tranh ông đa sắc hơn, ông thể nghiệm một chút tượng trưng, biểu hiện, lại thử sức cả trừu tượng vào sơn mài. Ông vẫn tràn đầy cảm xúc nhưng được chế ngự của ý thức và trí tuệ” (Khả năng tiềm ẩn của nghệ thuật sơn mài trong tranh họa sĩ Nguyễn Gia Trí, Trần Tuyến Xoan). Giai đoạn này, tác phẩm của ông còn đi sâu vào chủ nghĩa trừu tượng, một phong cách mà ông từng thể nghiệm qua vài tác phẩm từ sau năm 1954 với những ảnh hưởng sâu sắc bởi trường phái trừu tượng của châu Âu.
Nguyễn Gia Trí, Vườn xuân, sơn mài, 1965. Nguồn: Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật.
Có những thành tựu trở thành tượng đài bất diệt
Thành tựu đầu tiên, cũng là bước bùng nổ trong sự nghiệp sơn mài của Nguyễn Gia Trí đó là triển lãm cá nhân năm 1939 - nơi trưng bày các tác phẩm sơn mài được sáng tác theo kỹ thuật riêng. Từ đó gần như mở ra một kỉ nguyên mới cho dòng tranh sơn mài Việt Nam hay như báo Văn nghệ đã từng chia sẻ: “ Sơn Ta đã vượt được ra ngoài nơi cầm hãm, ngang nhiên trên đường bao la của hội họa, cứ phương trời xa lạ mà tiến…nó trở nên một phương tiện độc đáo diễn đạt nổi tâm hồn người nghệ sĩ, một phương tiện lấn át cả Sơn Dầu. Quên dĩ vãng Sơn Ta đổi tên nhũn nhặn là Sơn Mài.” (Nguyễn Gia Trí: Người họa sĩ đã nhìn ra khả năng kỳ diệu của sơn mài, Đinh Cường). Tác phẩm Lưu Nguyễn nhập thiên thai khổ lớn của ông được người Pháp mua, bày tại dinh Toàn quyền của người Pháp ở Hà Nội - nay là Phủ Chủ tịch- hiện vẫn được treo ở đó, đây là minh chứng vô cùng có giá trị cho tài năng hội họa của Nguyễn Gia Trí khi thật sự có thể chạm tới những con mắt tinh tường nghệ thuật không chỉ trong nước mà còn ở quốc tế. Nguyễn Gia Trí đã và luôn là họa sĩ lập kỉ lục về việc có tác phẩm được mua với giá cao nhất trong các họa sĩ Việt Nam từ trước tới nay. Tranh của Nguyễn Gia Trí rất khó mua vì đắt giá. liên tục được các nhà sưu tầm tranh ở khắp nơi trên thế giới yêu thích và đặt hàng. Tiêu biểu là bức bình phong sơn mài "Làng quê giữa rặng chuối" của Nguyễn Gia Trí được bán với giá 1,08 triệu USD (25,5 tỷ đồng) tại Drouot Estimations.
Trong các tác phẩm của ông, “Vườn xuân Trung Nam Bắc” là tác phẩm tinh túy nhất, được xếp vào danh mục Bảo vật quốc gia. Tác phẩm này gần như đạt tới mọi cảnh giới cao nhất trong quá trình tích lũy kĩ thuật sơn màu của họa sĩ. Tranh vẽ bằng chất liệu sơn mài truyền thống, khổ 540x200cm, được sáng tác kéo dài trong 20 năm, khởi đầu từ năm 1969 và hoàn thành năm 1989. Năm 1996, UBND TP Hồ Chí Minh đã quyết định trích ngân sách 100.000 USD mua kiệt tác này. Năm 2012, danh họa Nguyễn Gia Trí được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật cho 5 tác phẩm sơn mài gồm Vườn xuân Trung Nam Bắc; Thiếu nữ bên hoa phù dung; Bên đầm sen; Trong vườn (8 tấm) và Cảnh nông thôn. Tên của ông đã được đặt cho một con đường ở TP HCM.
Related articles
Nguyễn Gia Trí – Sự ảnh hưởng sâu sắc đối với nghệ thuật sơn mài Việt Nam
“Tôi làm sơn mài từ khi nó mới có, nên tuổi của tôi cùng tuổi với sơn mài. Tôi sống với nó như cá sống với nước nên không biết mình sống nữa”. Đó là lời mà họa sĩ Nguyễn Gia Trí đã tâm sự, một câu nói ngắn gọn nhưng đã khái quát trọn vẹn cuộc đời ông, một cuộc đời sinh ra để dành trọn cho nghệ thuật. Những ảnh hưởng quan trọng của Nguyễn Gia Trí đối với nghệ thuật sơn mài Việt Nam hiện đại Hành trình phát triển tranh sơn mài nói chung của Việt Nam là một hành trình mang nhiều biến chuyển. Nghệ thuật sơn mài Việt Nam bao hàm nhiều chất liệu sơn mài khác nhau như: Sơn mài mỹ nghệ, sơn ta Phú Thọ, sơn mài truyền thống, sơn mài Thủ Dầu Một, sơn mài Nam Vang,... Mỗi kiểu sơn được họa sĩ áp dụng có khác nhau, tạo ra hiệu quả và hiệu ứng khác nhau cho tác phẩm. Nghệ thuật vẽ tranh sơn mài đã được tìm tòi và khai phá từ thời kì Pháp thuộc, tuy nhiên sau khi hai miền chia cắt năm 1954, sơn mài ở từng miền có hướng đi khác nhau. Nguyễn Gia Trí, Vườn xuân, sơn mài, 1965. Nguồn: Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật. Ở phía Nam, nổi tiếng nhất chính là Nguyễn Gia Trí với chất liệu sơn ta. Sơn ta dù đã có từ lâu và được tìm thấy trong lòng thuyền, những ngôi mộ cổ. Sau đó các nghệ nhân Việt đã nhanh chóng tìm cho sơn ta một ngôn ngữ độc đáo từ những gì dùng đến sơn sống (nhựa cây sơn), để chế biến ra loại sơn then sử dụng vào việc trang trí hoành phi câu đối, các đồ thờ mâm bồng, ống hương, đài nến... Thế nhưng về căn bản sơn ta vẫn được dùng chính trong các sản phẩm mỹ nghệ. Nhưng chính Nguyễn Gia Trí là người đã khiến cho thứ chất liệu mà người ta hay nói “tốn công, dễ bị dị ứng” trở nên tuyệt mỹ và chân thực tới vô cùng. Những bức tranh sơn mài từ trang trí đã thành những tuyệt phẩm nghệ thuật và từ đó Nguyễn Gia Trí được mệnh danh là "cha đẻ những bức tranh sơn mài tân thời của Việt Nam. Nhờ họa sĩ Nguyễn Gia Trí mà tranh sơn mài thực sự đã trở thành hội họa, không còn vấn vương chất mỹ nghệ, hay với những kĩ thuật tạo hình quen thuộc. Nó được khoác lên mình một chiếc áo rộng lớn hơn với một ngôn ngữ khoáng đạt tha thiết để phục vụ cho những cảm xúc nghệ thuật. Hay như cách Huy Cận đã nói “Gia Trí đã để lại một vẻ đẹp sơn mài lộng lẫy tôn giáo, cổ điển, bởi ông là người duy nhất đã khám phá cái linh biến của sơn mài truyền thống, biến nó, chuyển cả thể chất thành quý vật, không còn tầm thường nữa mà đài các, quí phái, khó tính.” (Khả năng tiềm ẩn của nghệ thuật sơn mài trong tranh của họa sĩ Nguyễn Gia Trí, Trần Tuyết Xoan). Hơn nữa, họa sư Nguyễn Gia Trí còn có một số kỹ thuật làm tranh sơn mài riêng biệt, khó ai có thể bắt chước và học theo. “Ví dụ như khi vẽ tranh, nét sơn viền đen quanh hình tượng (contour) phải có chiều dày để khi mài mới lộ ra. Đối với tranh trang trí thì contour cố ý không thành vấn đề nhưng nếu là tác phẩm hội họa thì những viền đen lộ rõ trông cứng. Ông Nguyễn Gia Trí nghĩ ra cách: vẽ nét trên tấm giấy bóng xong, lật ngược lại và đồ bằng màu đen nét vẽ đó, đợi sơn hơi se lại thì quay tờ giấy lại, úp xuống tranh. Nét vẽ viền đó in xuống mặt vóc, khi mài ra sẽ thành những nét đứt đoạn chỗ cao chỗ thấp, chỗ mất chỗ còn, rất tự nhiên.” (Một thời làm tranh sơn mài ở Sài Gòn, Phạm Công Luận). Nguyễn Gia Trí, Vườn xuân Trung Nam Bắc, sơn mài. Nguồn: Người Đô thị. Cùng lúc đó, Nguyễn Gia Trí cũng thoát khỏi lối vẽ hình họa theo kiểu Pháp đã tồn tại như một kiểu mẫu ở trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông tạo ra một màu sắc riêng biệt cho mình. Tranh của ông giàu yếu tố tượng trưng, siêu thực và trừu tượng. Người ta có thể cảm nhận được chúng nhưng thật khó để gọi tên, nó chỉ là thứ cảm xúc lay động trái tim khi nhìn vào từng bức tranh nửa thật nửa ảo ấy. Sơn mài dưới bàn tay của Nguyễn Gia trí mang một giá trị độc lập cho nền hội họa Việt Nam. Trong nhiều thế kỉ trước, có rất nhiều họa sĩ cũng đã nghiên cứu và tìm tòi về sơn mài trong khoảng thời gian theo học tại trường Mỹ thuật Đông Dương, nhưng nó dường như vẫn còn mang đậm những dấu ấn hàn lâm của mỹ thuật châu Âu. Chính Nguyễn Gia Trí là người rẽ hướng và mở ra một con đường độc lập cho sơn mài Việt Nam. Một số tác phẩm sơn mài tiêu biểu của họa sư Nguyễn Gia Trí Những tác phẩm nổi tiếng của Nguyễn Gia Trí từ 1938 đến trước 1945 thường được nhắc đến là: “Chợ Bờ”, “Bên Hồ Gươm”, “Chùa Thầy”, “Đèn Trung thu”, “Đêm Bồ Tùng Linh”, ”Khoả thân”, “Cảnh Thiên Thai”. Độc đáo nhất, có thể kể đến bức Bình phong sơn mài hai mặt Thiếu nữ trong vườn và Phong cảnh (còn được gọi là Dọc mùng) của Nguyễn Gia Trí hiện thuộc sưu tập các tác phẩm sơn mài của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Mỗi bức tranh đều mang giá trị như một tác phẩm hội họa riêng biệt, song khi kết hợp lại đã tạo nên một chỉnh thể thống nhất, thể hiện rõ phong cách nghệ thuật đặc trưng của Nguyễn Gia Trí. Ở các tác phẩm này, ông đã đạt đến đỉnh cao về kỹ thuật xử lý chất liệu sơn mài. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật đánh giá, tấm bình phong có giá trị nghệ thuật đặc biệt, góp phần quan trọng cho việc tìm hiểu quá trình giao lưu văn hóa Đông – Tây trong lĩnh vực nghệ thuật tạo hình. Tác phẩm đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg ban hành ngày 25/12/2017. Mỗi giai đoạn sáng tác của Nguyễn Gia Trí đều sẽ có đề tài và tinh thần chủ đạo riêng. Đối với thời kì này hoa và thiếu nữ trở thành niềm cảm hứng bất tận cho ông. Trong tranh luôn có chất thơ, chất nhạc, ẩn chứa một không gian nghệ thuật vừa cổ điển Việt Nam nhưng vừa có nét tân thời khỏe khoắn. Giai đoạn thứ hai của sự nghiệp Nguyễn Gia Trí kéo dài gần 40 năm sau của đời ông gắn bó với Sài Gòn – TPHCM kể từ năm 1954 đến khi ông qua đời (20/6/1993). Đây là giai đoạn mà ông chủ yếu vẽ về lịch sử và các khung cảnh trong chiến tranh. Nổi tiếng và thành danh nhất phải kể tới bức tranh “Vườn xuân Trung Nam Bắc”. Tác phẩm “Vườn xuân Trung Nam Bắc” được xem là kết tinh mọi thành quả mà Nguyễn Gia Trí đạt được trong hơn nửa thế kỷ sáng tạo và tìm tòi với sơn mài. Sự kết hợp hài hòa giữa chất liệu vàng, son, vỏ trứng cùng bố cục giàu tiết tấu đã khiến bức tranh hội tụ đầy đủ các nét thăng, trầm, bổng như một bản ca giao hưởng. Trung tâm tác phẩm là hình ảnh ba thiếu nữ đại diện ba miền trong trang phục cổ, bên cạnh là hình ảnh hai đứa trẻ cưỡi kỳ lân, gợi không khí tranh dân gian. Phía sau hiện lên một ngôi miếu nhỏ mang vẻ cổ kính, trang nghiêm. Nếu nhóm thiếu nữ bên trái giữ nhịp điệu nhẹ nhàng, thì nhóm ba thiếu nữ bên phải được thể hiện với những chuyển động quay nhanh, tạo cảm giác như một vũ điệu cuốn hút, mê hoặc, dễ khiến người xem bị cuốn theo. Nguyễn Gia Trí, Trừu tượng, sơn mài, 1967. Nguồn: Lanvu Gallery. Thể loại trừu tượng cũng được Nguyễn Gia Trí đặc biệt quan tâm đến. Thể loại trừu tượng ông đã thực nghiệm từ những năm đầu tiên của sự nghiệp mình. Sau 1954, ông cũng vẽ một số tranh trừu tượng và nửa trừu tượng, trong đó có bức vẽ cho ông Diệm để làm quà cưới Thái tử Nhật. Thuở đầu vẽ sơn mài Nguyễn Gia Trí đã vẽ về trừu tượng. Trừu tượng là không ràng buộc, nó là thứ nghệ thuật cho người ta thỏa sức được vẽ về những điều trong lòng. Cái hình, nét, màu sắc, chất dù trong có vẻ rời rạc, nhưng nó là sự hợp nhất cho một cái nhất. Đó là tính “tâm từ”. Bức trừu tượng ở thư viện là bức lớn nhất (1,2 m x 2,4 m) và tiêu biểu nhất. Trong tác phẩm này, nét vẽ của Nguyễn Gia Trí thể hiện sự phóng khoáng, tự do, tạo cảm giác như những đường nét tuôn chảy liền mạch theo cảm hứng của người họa sĩ, gợi nhớ đến “hội họa hành động” (action painting) của Jackson Pollock, chứ khó hình dung đây là kết quả của quá trình sáng tác sơn mài vốn nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn. Các nét vẽ mềm mại, uyển chuyển như đường bút lông, đôi khi mảnh nhẹ như nét mực tàu, song vẫn giữ được chiều sâu và độ bền chắc đặc trưng của chất liệu sơn mài, tạo nên một hiệu ứng thị giác vừa thanh thoát vừa giàu sức sống. Rõ ràng thấy, đời Nguyễn Gia Trí hầu như chỉ có một đam mê duy nhất là ở bên những tấm vóc sơn mài. Và thật khó ngờ hơn rằng, bên trong con người tài hoa nghệ thuật ấy lại là trái tim của một nhà cách mạng chống Pháp quả cảm vì nghĩa lớn của dân tộc. Và có lẽ vì thế nên “sự tiên phong”, “dám thử” đã trở thành một ngôn từ dành riêng cho Nguyễn Gia Trí khi nhắc tới nghệ thuật sơn mài Việt Nam. Nguyễn Gia Trí thực sự là một “bậc thầy” đối với những người xem nghệ thuật là lĩnh vực thiêng liêng và dành trọn tâm huyết tìm kiếm con đường phát triển cho văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.
Nguyễn Gia Trí – Người mở đường của nghệ thuật sơn mài Việt Nam
Trong thế giới hội họa, người họa sĩ thường loay hoay đi tìm chính mình. Có lúc là bởi những biến hóa nội tâm theo dòng chảy ngoại cảnh, cũng có lúc họ muốn mình khác đi, muốn thay đổi mình. Vậy nên, quả thật là một báu vật trời ban khi ai đó đã biết thứ chất liệu và phong cách thuộc về mình ngay từ thuở ban sơ. Khi mỗi cột mốc qua đi, trang sử đời người lại thêm một chương mới Danh họa Nguyễn Gia Trí (1908 – 1993) quê ở xã Trường Yên, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội). Ông sinh ra tại làng An Trạch, Chương Mỹ, Hà Nội. Nét truyền thống, cổ kính từng chút len lỏi vào tâm hồn cậu bé Trí ngày ấy khi được sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghề thêu trang phục cho triều đình. Dù vậy gia đình ông cũng không giàu có gì, bao đời chỉ gắn với làng quê nghèo bên sông Hồng. Nhưng điều đó gần như trở thành cửa ngõ định hình những giá trị văn hóa mà Nguyễn Gia Trí gửi gắm vào tranh sau này. Nguyễn Gia Trí là học viên khóa IV (1928 - 1933), Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, vì lý do riêng ông nghỉ học giữa chừng rồi tiếp tục theo học và tốt nghiệp khóa VII (1931 - 1936). Sau khi được hỏi về lí do nghỉ học, bản thân Nguyễn Gia Trí tiết lộ "Học đến năm thứ hai, tôi không chịu được nhà trường nên bỏ. Sau vì có khoa sơn mài nên học lại. Giờ académique (vẽ hàn lâm) buổi sáng là một cực hình. Chỉ mong đến chiều để làm sơn mài" (Danh họa Nguyễn Gia Trí, Tổng hợp). Khoảng cách bỏ dở giữa khóa IV - VII đã quyết định vận mệnh của Nguyễn Gia Trí. Trong khoảng thời gian đó, Volonté Indochine phải lên tiếng: "Chúng ta đến thăm Trí đi, anh ta vẽ bằng than hàng năm trời rồi… có lúc anh vừa nói chuyện với chúng tôi, tay vừa mài tranh sơn ngâm trong bể nước. Anh mài say sưa rõ ràng mài nhưng không phải là động tác cơ khí mà là đầy sáng tạo. Vừa mài anh, vừa cười vui giải thích về cái nghề mài tranh độc đáo này…” (Diện mạo thực tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Hải Yến). Nguyễn Gia Trí gần như dành toàn bộ tâm huyết của mình để nghiên cứu và tìm tòi về sơn mài. Nguyễn Gia Trí, Thiếu nữ bên hoa phù dung, sơn mài, 1944. Nguồn: Vietnam. Ở giai đoạn 1936 - 1939, các họa sĩ chủ yếu là duy trì một nền nghệ thuật truyền thống, bấy lâu chỉ nằm gọn trong khái niệm mỹ nghệ vì tranh sơn mài rất khó thành công bởi dễ lẫn lộn giữa mỹ nghệ và hội họa. Không muốn đi theo lối mòn, Nguyễn Gia Trí đã tìm tòi, sáng tạo để đưa sơn mài ra khỏi những công thức cổ truyền. Và sau nhiều nỗ lực, ông đã tìm thấy và đưa chất liệu sơn ta truyền thống, vốn quen dùng trang trí, thành chất liệu hội họa sơn mài hay như người ta hay gọi ông là "người cha đẻ những bức tranh sơn mài tân thời của Việt Nam". Điểm độc đáo trong phong cách sáng tác của Nguyễn Gia Trí là phối hợp lối in khắc với những phương thức sơn mài mới, đồng thời áp dụng các nguyên tắc cấu trúc của hội họa phương Tây với chất liệu truyền thống. Cách làm tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí là phải thật phẳng, đến một con ruồi đậu lên tấm vóc cũng phải làm cho phẳng. Danh họa cho rằng, nếu sơn dầu làm các hình khối bị bong, tách ra (phân tách) thì sơn mài lại tụ, ẩn vào nhau, chìm và lẫn trong nhau. Bản thân trong sơn mài đã có tính trừu tượng vì khi làm trên nền đen các họa sĩ vẽ, phủ sơn rồi mài ngấm vào nhau. Người thưởng ngoạn sẽ luôn luôn tìm thấy một tinh thần phương Đông bừng cháy trong các tác phẩm của Nguyễn Gia Trí. Ẩn sau trong từng lớp màu, người và cảnh như hòa làm một, cảnh thấm đẫm tình người mà hồn người cũng lẫn vào trong cảnh. “Vì thế, mỗi tác phẩm của ông bao hàm cả tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc, con người ông cũng là con người Việt thấm đẫm tình yêu nước trong sự lựa chọn của mình (Tinh thần phương Đông trong tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí, Bình Thanh). Năm 1939, họa sĩ Nguyễn Gia Trí đã có triển lãm tranh sơn mài cá nhân đầu tiên, gây bất ngờ cho giới mỹ thuật Hà Nội và công chúng thế giới đánh dấu sự phát triển của nghệ thuật sơn mài Việt Nam cũng như thu hút nhiều người học tập và tìm hiểu về nó hơn. Vào những năm 1940, khi chất liệu sáng tác được thay đổi để chuyên về chất liệu sơn mài đã tạo nên một phong cách riêng. Nguyễn Gia Trí sử dụng thêm các chất liệu sơn than, son, vàng, bạc, vỏ trứng, sơn cánh gián…Thời kì này cũng là giai đoạn đánh dấu sự chuyển biến trong phong cách vẽ tranh của họa sĩ Nguyễn Gia Trí và là giai đoạn sáng tác đỉnh cao của ông với chủ đề quen thuộc là cảnh đồng quê và những cô gái duyên dáng trên nền khung cảnh thiên nhiên đầy thơ mộng. Cảnh và những thiếu nữ diễm lệ, đài các của Hà Nội thời đó, những thiếu nữ tân thời trong truyện của các bạn văn ông trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn thường xuyên là chất liệu sáng tác của ông. Bức tranh Thiếu nữ bên đầm sen của Nguyễn Gia Trí là tác phẩm sơn mài đầu tiên của Việt Nam được xác định là áp dụng kỹ thuật cẩn vỏ trứng lên mặt người. Nhận xét tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân đã từng cảm thán rằng Trên những màu hồng nhợt biến hóa, những sắc nâu ngon thiệt là ngon, những vỏ trứng đổi cả thể chất thành quý vật. Nhờ có Nguyễn Gia Trí, lối sơn ta không còn là một mỹ nghệ nữa… nó đã được nâng lên mỹ thuật thượng đẳng!” (Danh họa Nguyễn Gia Trí: Người tạo nên vẻ đẹp lộng lẫy cho sơn mài, Nguyễn Kim Dung). Ông cũng thường có phong cách xây dựng bố cục tranh theo hình thức bình phong. Dựa trên nền tảng là những bộ tứ bình trong nghệ thuật truyền thống, ông sử dụng phương pháp tạo hình mới, bố trí các hình tượng trên nhiều tấm rời nhau rồi ghép lại. Nguyễn Gia Trí, Trừu tượng, sơn mài, 1960. Nguồn: Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật. Đây cũng là thời điểm mà ông giác ngộ Phật pháp. Tư tưởng của ông càng trở nên an bình và thuần chính, từ bi để sau đó cho ra hàng loạt những tác phẩm tranh sơn mài giá trị và thuần tịnh về phong cảnh, về những thiếu nữ mà đặc sắc nổi bật lên nét truyền thống dân gian miền Bắc, nơi quê hương ngần ấy năm ông đã gắn bó (Cố họa sĩ Nguyễn Gia Trí: Tôi có thể thành triệu phú, nhưng tôi quý trọng tự do hơn tiền bạc, Lucas Lương). Tất cả nội tâm, tài năng đã cùng hòa quyện để tạo ra nghệ thuật tạo hình Việt Nam hiện đại với bút pháp bay bướm, màu sắc táo bạo, dung hòa hai dòng văn hóa Đông - Tây bằng kĩ thuật điêu luyện. Những năm 1960 đến năm 1970, Nguyễn Gia Trí vẫn tiếp tục sáng tác nên những tác phẩm sơn mài lộng lẫy, thơ mộng về con người và phong cảnh Việt Nam. “Nếu thời cận đại, Nguyễn Gia Trí để lại vẻ đẹp thiếu nữ thanh tân Hà Nội cổ kính và tươi trẻ hồn nhiên thì giờ đây không còn thướt tha đài các như xưa nữa. Từng nhóm cô gái ngồi, nằm yên lặng, trầm tư, đăm chiêu. Cảm xúc đã bớt dào dạt trên thân hình thiếu nữ, mô típ ba cô gái bên nhau túm tụm quây quần hay rong chơi nhảy múa như ẩn ý một điều gì? Thời gian này, tranh ông đa sắc hơn, ông thể nghiệm một chút tượng trưng, biểu hiện, lại thử sức cả trừu tượng vào sơn mài. Ông vẫn tràn đầy cảm xúc nhưng được chế ngự của ý thức và trí tuệ” (Khả năng tiềm ẩn của nghệ thuật sơn mài trong tranh họa sĩ Nguyễn Gia Trí, Trần Tuyến Xoan). Giai đoạn này, tác phẩm của ông còn đi sâu vào chủ nghĩa trừu tượng, một phong cách mà ông từng thể nghiệm qua vài tác phẩm từ sau năm 1954 với những ảnh hưởng sâu sắc bởi trường phái trừu tượng của châu Âu. Nguyễn Gia Trí, Vườn xuân, sơn mài, 1965. Nguồn: Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật. Có những thành tựu trở thành tượng đài bất diệt Thành tựu đầu tiên, cũng là bước bùng nổ trong sự nghiệp sơn mài của Nguyễn Gia Trí đó là triển lãm cá nhân năm 1939 - nơi trưng bày các tác phẩm sơn mài được sáng tác theo kỹ thuật riêng. Từ đó gần như mở ra một kỉ nguyên mới cho dòng tranh sơn mài Việt Nam hay như báo Văn nghệ đã từng chia sẻ: “ Sơn Ta đã vượt được ra ngoài nơi cầm hãm, ngang nhiên trên đường bao la của hội họa, cứ phương trời xa lạ mà tiến…nó trở nên một phương tiện độc đáo diễn đạt nổi tâm hồn người nghệ sĩ, một phương tiện lấn át cả Sơn Dầu. Quên dĩ vãng Sơn Ta đổi tên nhũn nhặn là Sơn Mài.” (Nguyễn Gia Trí: Người họa sĩ đã nhìn ra khả năng kỳ diệu của sơn mài, Đinh Cường). Tác phẩm Lưu Nguyễn nhập thiên thai khổ lớn của ông được người Pháp mua, bày tại dinh Toàn quyền của người Pháp ở Hà Nội - nay là Phủ Chủ tịch- hiện vẫn được treo ở đó, đây là minh chứng vô cùng có giá trị cho tài năng hội họa của Nguyễn Gia Trí khi thật sự có thể chạm tới những con mắt tinh tường nghệ thuật không chỉ trong nước mà còn ở quốc tế. Nguyễn Gia Trí đã và luôn là họa sĩ lập kỉ lục về việc có tác phẩm được mua với giá cao nhất trong các họa sĩ Việt Nam từ trước tới nay. Tranh của Nguyễn Gia Trí rất khó mua vì đắt giá. liên tục được các nhà sưu tầm tranh ở khắp nơi trên thế giới yêu thích và đặt hàng. Tiêu biểu là bức bình phong sơn mài "Làng quê giữa rặng chuối" của Nguyễn Gia Trí được bán với giá 1,08 triệu USD (25,5 tỷ đồng) tại Drouot Estimations. Trong các tác phẩm của ông, “Vườn xuân Trung Nam Bắc” là tác phẩm tinh túy nhất, được xếp vào danh mục Bảo vật quốc gia. Tác phẩm này gần như đạt tới mọi cảnh giới cao nhất trong quá trình tích lũy kĩ thuật sơn màu của họa sĩ. Tranh vẽ bằng chất liệu sơn mài truyền thống, khổ 540x200cm, được sáng tác kéo dài trong 20 năm, khởi đầu từ năm 1969 và hoàn thành năm 1989. Năm 1996, UBND TP Hồ Chí Minh đã quyết định trích ngân sách 100.000 USD mua kiệt tác này. Năm 2012, danh họa Nguyễn Gia Trí được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật cho 5 tác phẩm sơn mài gồm Vườn xuân Trung Nam Bắc; Thiếu nữ bên hoa phù dung; Bên đầm sen; Trong vườn (8 tấm) và Cảnh nông thôn. Tên của ông đã được đặt cho một con đường ở TP HCM.