Hội An, một ngày nắng đẹp. Tiếng giấy nhám miết lên bề mặt tranh hòa cùng nhịp cọ chậm rãi, như tiếng thời gian trôi. Giữa căn phòng chất đầy khung gỗ và vật liệu, một nghệ sĩ giản dị, đôi mắt nhiều suy tư, bên cây guitar gỗ, lặng lẽ chiêm nghiệm và kể những câu chuyện về đời và về chính mình.
Không gian tại Studio của họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Khi nghệ thuật là hồi ức, là thân phận, là đời sống
Nếu có dịp trò chuyện với họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong, bạn sẽ cảm nhận ngay sự điềm tĩnh và khiêm nhường của một người đã dành hơn 20 năm gắn bó với sơn mài.
“Khi sáng tạo nghệ thuật, tôi luôn bắt đầu từ chính mình, từ cuộc sống, từ suy nghĩ. Việc truyền tải những gì mình suy tưởng ra tác phẩm luôn phụ thuộc vào từng thời điểm. Mỗi series tác phẩm là một lát cắt của đời sống tôi.”
Anh chia sẻ với chất giọng điềm đạm, ánh mắt chậm rãi tìm kiếm từ ngữ. Có lẽ vì thế mà hành trình nghệ thuật của anh giống như một cuốn nhật ký không viết bằng chữ, mà bằng lớp sơn mài, từng mảng màu và bề mặt chất liệu. Mỗi tác phẩm là một lần chiêm nghiệm về cuộc sống, nơi mỗi nét cọ và lớp sơn đắp lên đều mang theo ký ức, suy tư và cả những vết hằn của thời gian. Đó có thể là những nỗi niềm về thân phận con người, những họa tiết gợi nhớ đến tấm vải mẹ anh từng may áo thuở nhỏ, hay những cảm hứng trải dài cùng lịch sử nghệ thuật trên thế giới.
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, các tác phẩm trong triển lãm Trăm năm hạnh phúc. Trưng bày tại MIPEC Long Biên, Hà Nội. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Anh chọn sơn mài là chất liệu gắn bó với mình, một người con đất Việt. Sơn mài – chất liệu truyền thống lâu đời của Việt Nam – vốn đòi hỏi sự kiên nhẫn gần như vô tận, nhưng cũng chính sự chậm rãi ấy lại trùng hợp với nhịp sống và cách anh đối diện với nghệ thuật. Dù trân trọng những kỹ thuật chuẩn mực của sơn mài, anh không đặt mình vào khuôn khổ tuân thủ tuyệt đối. Anh xem sơn mài trước hết là một phương tiện để truyền tải ý tưởng, thêm hơi thở cho những hình tượng anh đang muốn thể hiện.
Để làm được điều đó, anh vẫn nghiên cứu kỹ những ưu điểm và tính chất đặc thù của sơn mài. Nhưng khi sáng tác, những quy tắc khắt khe sẽ nhường chỗ cho ý tưởng và ý niệm sâu sắc hơn. Mỗi tác phẩm không thể hoàn thành trong một sớm một chiều, mà là một sự gắn bó kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng. Sự chậm rãi ấy cho người nghệ sĩ khoảng lặng để nhìn lại và suy ngẫm sâu hơn về câu chuyện đang kể.
Và đôi khi, những bất ngờ trong quá trình sáng tác lại trở thành món quà của chất liệu: một nét mài vô tình tạo ra một vết nứt nhỏ, một họa tiết có phần “lệch hơn so với ý định ban đầu” lại tạo nên kết cấu lạ. Những “tai nạn” ấy không phải thất bại, mà là điều kỳ diệu dành cho người nghệ sĩ tự tạo nên định nghĩa cho sự sáng tạo của mình.
“Tôi nghĩ nghệ thuật sống được là nhờ nó còn làm mình sợ, sợ thất bại,” anh cười, nửa đùa, nửa thật.
Với anh, thực hành nghệ thuật đương đại không phải là đích đến, mà là một hành trình – nơi thất bại là một phần bắt buộc, thử nghiệm là bản chất và thay đổi là điều tất yếu. Anh không tìm cách lặp lại chính mình, cũng không níu giữ những khuôn thước an toàn. Nếu hỏi Vĩnh Phong về định nghĩa “đương đại”, câu trả lời của anh luôn giản dị nhưng mở rộng vô cùng: “Đương đại là một hành trình mở.”
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Gia đình (Family), sơn mài, 80 x 60 cm. Nguồn: ArtX Contemporary, Thành phố Seattle, bang Washington.
Có hay không sự hòa quyện giữa hai điều cũ - mới?
Chính băn khoăn về sự hòa hợp giữa cái cũ và cái mới đã trở thành chất xúc tác, giữ cho dòng chảy nghệ thuật không ngừng tiến về phía trước.
“Cũ hay mới chỉ là cách ta nhìn. Điều quan trọng là mình có dám đi đến tận cùng cảm xúc cá nhân hay không. Khi chạm đến cái tận cùng đó, chất liệu nào cũng có thể nói được chuyện hôm nay.”
Với sơn mài – một chất liệu truyền thống – người ta thường mặc định nó phải gắn với những hình ảnh cổ điển. Nhưng với anh, điều này không hề mâu thuẫn với việc mang nội dung, ý niệm đương đại vào tác phẩm.
Anh không đặt trọng tâm ở hình thức hay kỹ thuật. Điều anh tìm là tinh thần bên trong tác phẩm – thứ năng lượng khiến nó chạm đến con người. Sự hòa quyện giữa cũ và mới trong các tác phẩm tranh và điêu khắc với nệm của nghệ sĩ Vĩnh Phong không phải là sự pha trộn đơn thuần, mà là một quá trình trao đổi, giằng co và rồi hòa giải. Sơn mài mang trong nó ký ức và độ sâu của thời gian; ý niệm đương đại lại thổi vào đó nhịp sống của hiện tại. Hai chiều thời gian này gặp nhau, đan xen, để tạo thành một không gian thị giác vừa quen vừa lạ.
Điều đáng chú ý là, dù phong cách hay cách thể hiện thay đổi theo từng giai đoạn, tư tưởng nghệ thuật của anh luôn nhất quán: bắt đầu từ chính đời sống, từ những trải nghiệm và suy nghĩ không vay mượn. Anh vẫn miệt mài tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi: tác phẩm nghệ thuật có thể nói lên điều gì mà ngôn ngữ thông thường chưa nói hết được ý?
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Ba chân dung nệm (Báo chí - Dream - Đen trắng). Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Cũng từ tư duy ấy, Vĩnh Phong có những góc nhìn đầy tâm huyết về vị trí của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Anh tin rằng nghệ thuật Việt Nam có một sức mạnh lớn để vươn ra thế giới, với những câu chuyện rất riêng, rất đặc trưng của văn hóa Việt. Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần phải có một "hệ sinh thái" nghệ thuật phát triển hơn, nơi các nghệ sĩ được khuyến khích thử nghiệm, được kết nối với công chúng và quốc tế. Anh hy vọng vào một tương lai mà nghệ thuật không còn bị bó hẹp trong những khuôn khổ cũ, mà trở thành một dòng chảy tự do, mạnh mẽ, mang tiếng nói Việt Nam đến công chúng yêu nghệ thuật khắp nơi.
“Chỉ khi mình thử, sai, và làm lại, mới có thể đến gần hơn điều mình muốn nói,” anh nói, như một lời tự nhắc nhở cho chính mình. Tầm nhìn ấy khiến anh luôn có những dự án mới, những ý tưởng mà ngay cả bản thân anh cũng chưa biết chắc sẽ dẫn đi đâu, nhưng chắc chắn sẽ đưa anh qua những vùng chưa từng đặt chân đến.
Từ niềm tin vào một hành trình mở ấy, suy cho cùng, câu chuyện về tương lai chỉ thật sự trọn vẹn khi ta quay lại những năm tháng đã rèn giũa nên người nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong của hôm nay.
Một Vĩnh Phong kiên định với hành trình vẽ của mình
Sinh năm 1971 tại Quảng Trị, Hoàng Thanh Vĩnh Phong lớn lên trong một gia đình không có ai theo nghệ thuật. Anh đến với hội họa gần như là một quyết định tự thân, với một chút ấn tượng với những tấm vải mẹ may, những hôm ba cũng tự mày mò sửa chữa và trang trí lại nhà.
Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Nghệ thuật Huế năm 1996 và vào phố cổ Hội An, bước vào một giai đoạn mà chính anh gọi là “tồn tại” hơn là “sáng tạo” – anh phải vẽ để kiếm sống, để trả tiền thuê nhà, chứ chưa thể toàn tâm cho những gì mình khao khát.
Triển lãm cá nhân đầu tiên “Không màu” vào năm 2006 đánh dấu bước khởi đầu của hành trình tìm kiếm bản ngã nghệ thuật. Nhưng phải đến hơn một thập kỷ sau, năm 2017, với triển lãm “Chân dung Nệm” tại The Factory Contemporary Arts Centre ở TP.HCM, Vĩnh Phong mới thực sự bước vào không gian nghệ thuật đương đại chuyên nghiệp. Ở đó, anh bắt đầu cho phép mình thử nghiệm mạnh mẽ hơn, rời xa những vùng an toàn, và đặt quyết tâm cho dự án “Một ngàn Chân dung Nệm” của đời mình.
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Chân dung nệm 35 (Hướng dương tàn) và Chân dung nệm 33 (Chân dung ba). Nguồn: Bài viết Triển lãm 'Chân dung nệm': Hành trình của êm ái và dằn vặt, Báo thể thao văn hóa.
Một trong những dấu ấn rõ nét của anh là ý tưởng “may áo” cho tranh – dùng “vải” của đời sống, của những ký ức cá nhân, để phủ lên bề mặt tác phẩm. Lớp “áo” ấy không chỉ tạo chiều sâu vật chất, mà còn chất chứa câu chuyện, cảm xúc. Nó vừa là bảo vệ, vừa là phơi bày; vừa che chắn, vừa hé lộ.
Suốt hành trình, nghệ sĩ Vĩnh Phong giữ một sự kiên định đặc biệt – không phải giữ nguyên một cách vẽ, mà kiên định với tinh thần khám phá. Anh không ngại bắt đầu lại, không ngại phá bỏ những gì từng làm tốt, miễn là nó mở ra một cánh cửa mới.
“Nghệ sĩ mà, lúc nào cũng muốn bước tiếp, thử thách bản thân để tạo ra những điều mới mẻ hơn, sâu sắc hơn. Hy vọng trong thời gian tới, tôi sẽ có cơ hội giới thiệu những sáng tác mới đó đến với công chúng yêu nghệ thuật.”
Chặng đường ấy, cùng những câu hỏi về sự hòa quyện giữa cũ – mới, sẽ dẫn chúng ta đến những lớp hình ảnh, ý niệm và không gian thị giác – nơi mà câu trả lời, có lẽ, nằm trong từng tác phẩm của anh. (Còn tiếp)
Related articles
Họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong – Người dùng sơn mài kể chuyện đương đại (kỳ 2)
Đồng hành cùng sơn mài là những hình ảnh, bố cục, chất liệu, ánh sáng và cấu trúc không gian thị giác trở thành từ vựng tạo hình, định hình con đường thực hành nghệ thuật đương đại của nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong. Nghĩ suy thêm về hai từ “đương đại” “Với tôi, nghệ thuật đương đại là một sự tiếp nối – là sự kế thừa các nền nghệ thuật, các trường phái đã có trước đây, nhưng được phát triển bằng cách nhìn mới, phương pháp mới, và hình thái mới.” Họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong cùng tác phẩm trưng bày tại triển lãm “Chân dung Nệm”. Nguồn: Bài viết Triển lãm 'Chân dung nệm': Hành trình của êm ái và dằn vặt, Báo thể thao văn hóa. Góc nhìn này của nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong, như một chìa khóa mở vào toàn bộ thực hành nghệ thuật của anh. Đương đại, trong cách anh hiểu, không phải là phủ nhận quá khứ, mà là đối thoại với nó bằng những ngôn ngữ thị giác mới. Sơn mài, chất liệu vốn gắn chặt với mỹ thuật truyền thống Việt Nam, dường như cũng đồng tình với anh trong cuộc đối thoại này. Từ nền tảng kỹ thuật truyền thống, nghệ sĩ Vĩnh Phong bắt đầu “phá vỏ” bằng cách đưa vào những vật liệu phi điển hình: mút, gỗ vụn, kim loại, vải, kính… Chúng không chỉ bổ sung về hình thức, mà còn tái định nghĩa công năng và giá trị thẩm mỹ của sơn mài. Sự kết hợp tưởng chừng đối lập ấy thể hiện một tinh thần đương đại rõ rệt, gần với Dada và Nghệ thuật vị niệm (Conceptual Art) – nơi ý tưởng, khái niệm và thông điệp được đặt lên trên hình thức vật chất của tác phẩm. Không gian triển lãm Chân dung Nệm tại Vicas Studio. Nguồn: Bài viết Đề cử Nhà khởi xướng nghệ thuật tiên phong: VICAS Art Studio, Hanoi Grapevine. Tinh thần vị niệm này đã xuất hiện trong thực hành của anh từ hơn mười năm trước, với loạt tranh kính lấy cảm hứng từ nghệ thuật cung đình Huế. Ý tưởng khởi nguồn từ ký ức tuổi thơ: ba anh là người rất yêu kiến trúc triều Nguyễn, thường dẫn anh đi thăm các di tích, lăng tẩm. Trong những chuyến đi ấy, cậu bé Vĩnh Phong bị hút vào những tấm tranh kính trang trí – một dạng nghệ thuật đặc trưng của người xưa, vẽ nên cảnh sắc thanh bình, nhẹ nhàng, như thể thời gian chỉ trôi qua bên ngoài khung tranh. Nhưng khi bắt tay vào sáng tác, anh bắt đầu lồng ghép vào đó những hình ảnh đối lập: cái chết, sự đau khổ, và tàn phá của chiến tranh – những ám ảnh đeo bám anh nhiều năm. Đặt bi thương cạnh thanh bình, anh muốn gửi gắm một thông điệp rõ rệt: chiến tranh luôn để lại những mất mát và vết thương sâu sắc trong đời sống con người. Từ đó, những hình thức cũ trở thành vỏ chứa cho những ám ảnh mới, biến mỗi tác phẩm thành một dạng truy vấn – đặt câu hỏi cho cuộc đời và cho chính mình: “Làm nghệ thuật như thế nào? Làm gì để nghệ thuật của mình gắn bó một cách chân thực với chính con người mình?” Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Chết, sơn sắt trên kính gỗ mít chạm giả cổ, 142 x 98,5 x 3,5 cm, 2014. Nguồn: Bài viết Triển lãm “Chân dung nệm” của Hoàng Thanh Vĩnh Phong: “Mọi thứ xảy đến đều tốt đẹp!”, Luxuo. Về những thân phận trong muôn vạn hình hài Từ những ký ức và quan sát ấy, mối quan tâm của Vĩnh Phong dần kết tinh thành những câu hỏi về thân phận con người – những câu hỏi tìm thấy tiếng nói qua chính vật liệu và hình hài tác phẩm. Ở đó, hình ảnh con người không chỉ tồn tại qua đường nét và hình khối, mà còn ẩn mình trong những vật thể lặng im, chờ được giải mã. Những vật thể đời thường ấy, những trăn trở đã được giải phóng thành những điều chạm và cảm được sau một hành trình dài vất vả mưu sinh. Trong hành trình sáng tạo của Hoàng Thanh Vĩnh Phong, vật liệu không chỉ đơn thuần là công cụ tạo hình, mà trở thành “chủ thể” mang sức nặng biểu tượng cho những thân phận con người. Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Chất vấn thời gian. Nguồn: Bài viết TP HCM – Triển lãm “Thiên đường đã mất” của Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Hanoi Grapevine. Ngay từ triển lãm cá nhân đầu tiên Thiên đường đã mất vào năm 2017, anh đã tìm đến những đồ vật đời thường và cả những hình tượng đầy tính giằng co tâm lý mà các nhân vật này đang trải nghiệm – như hai tác phẩm điêu khắc ‘Ảo ảnh hoàn thiện’ và ‘Chất vấn thời gian’, với phần đầu được thay thế bởi vật dụng có phần táo bạo, gợi liên tưởng đến tác phẩm kinh điển của Duchamp để đặt câu hỏi về giá trị, sự tồn tại và những nghịch lý của đời sống. Tinh thần “có rất nhiều ý nghĩa trong sự vô nghĩa” từ vở Ubu Roi của Alfred Jarry cũng ẩn hiện trong thực hành ấy, khi các vật liệu vô tri được gán cho nhiều tầng nghĩa mới. “Thay vì tô vẽ những cái mà có sẵn đẹp đẽ hay vĩ đại hay lớn lao, thì mình lại đi tìm những cái gì đó nó bình dị, hoặc là đào bới những cái tưởng chừng như vứt đi.” Tiếp cận gần với Nghệ thuật ý niệm (Conceptual Art), nghệ sĩ Vĩnh Phong lựa chọn chất liệu vì sức nặng biểu tượng hơn là hình thức, và đó là khi, loạt những “thân phận” từ những chiếc nệm đã ra đời, gắn liền với những sáng tác mang dấu ấn của riêng anh. Nệm, với anh, không chỉ là vật vô tri mà là một ẩn dụ cá nhân sâu sắc. Nó là nơi chốn của sự nghỉ ngơi, của những giấc mơ, của sự riêng tư, nhưng cũng mang trên mình những vết hằn của thời gian, những câu chuyện về thân phận. Kỹ thuật “may áo cho nệm” bằng chất liệu sơn mài quen thuộc mà độc đáo của anh đã kể những câu chuyện này một cách trực quan, đầy cảm xúc. Và lý do cho việc chọn nệm còn xuất phát từ việc anh nghĩ rằng: Ai cũng muốn được sinh ra nằm trên một tấm nệm, và khi rời đi khỏi thế gian này, cũng sẽ được nằm trên một tấm nệm - một chia sẻ được trích ra từ thước phim phóng sự “Trăm Năm Hạnh Phúc”. Hoàng Thanh Vĩnh Phong, một tác phẩm chân dung nệm, triển lãm “Trăm năm hạnh phúc”. Nguồn: Bài viết Triển lãm “Trăm năm hạnh phúc”, Hanoi Grapevine. Từ ẩn dụ cá nhân, anh mở rộng sang bình diện cộng đồng với triển lãm Trăm năm hạnh phúc (2024), nơi hình ảnh, biểu tượng và nghi thức quen thuộc của văn hóa Việt được đặt lại trong mối nghi vấn về hôn nhân, hạnh phúc và áp lực xã hội. Dù đôi khi chạm gần đến Pop Art ở cách khai thác vật liệu và biểu tượng đại chúng, thực hành của Vĩnh Phong vẫn giữ bản sắc riêng, thấm đẫm trải nghiệm cá nhân và văn hóa truyền thống. Chuỗi triển lãm ấy cũng phác họa tiến trình nghệ thuật của anh: từ truy vấn hiện thực nơi Thiên đường đã mất (2017), đến ẩn dụ cá nhân cùng Chân dung Nệm (2020), rồi mở ra đối thoại xã hội với những tác phẩm giữa hội hoạ và điêu khắc tại triển lãm Trăm năm hạnh phúc (2024). Về một hành trình thực hành nghệ thuật Chính sự đa dạng trong chất liệu và ý niệm đã đưa thực hành của nghệ sĩ Vĩnh Phong vượt ra khỏi khuôn khổ một chất liệu hay hình thức duy nhất, hình thành một hành trình sáng tạo mang tính liên ngành rõ rệt. Anh xóa nhòa ranh giới giữa các loại hình nghệ thuật bằng cách kết hợp hội họa sơn mài, điêu khắc, và sắp đặt, tạo ra một không gian trải nghiệm tổng thể cho người xem. Tinh thần thử nghiệm luôn là kim chỉ nam trong suốt hành trình sáng tạo của anh. “Làm nghệ thuật đương đại thường gặp nhiều cản trở, dễ khiến nghệ sĩ nản lòng. Nhưng đôi khi, chính những thử thách ấy lại tạo ra hứng khởi và đam mê, thúc đẩy sự tìm kiếm, buộc mình vượt qua giới hạn để cho ra đời những tác phẩm đúng nghĩa với ‘đứa con tinh thần’ của mình.” Không gian triển lãm “Trăm Năm Hạnh Phúc”. Nguồn: Facebook Long Bien Art Fair. Đối với anh, điều quan trọng nhất không phải là đích đến mà là chính hành trình. “Cái nghệ thuật đương đại, cái quan trọng là một cái hành trình của nó chứ không phải là cái cuối cùng,” anh nhấn mạnh. Tư duy này đã định hình cách anh thực hành nghệ thuật: quá trình tìm tòi, cả những “sai lầm” hay “hư hại” đều có thể đem lại “những bất ngờ” khiến tác phẩm hay hơn cả những dự định ban đầu. Cũng giống như giường, tủ, ghế và nệm đã đến với anh như những người bạn đồng hành bên cạnh sơn mài. Và từ niềm yêu thích những câu chuyện “Nghìn lẻ một đêm”, anh ấp ủ cho mình một hành trình “Một ngàn chiếc nệm” – dự án dài hơi kết hợp tranh giá vẽ, điêu khắc, sắp đặt. Đây vừa là sự trân trọng dành cho chính hành trình sáng tạo, vừa là lời cổ vũ để anh tiếp tục học hỏi và bồi đắp con đường thực hành nghệ thuật đương đại của mình. Đôi lời kết cho câu chuyện về anh Qua những suy tư của nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong, đâu đó chúng ta hiểu anh làm nghệ thuật bằng tư duy chất liệu – một phương pháp tạo hình mang tính thể nghiệm liên tục. Thực hành của anh không bị giới hạn bởi thể loại, mà vượt qua các ranh giới giữa tranh, tượng, vật thể và sắp đặt. Các tác phẩm của anh không chỉ là sự kế thừa mà còn là sự đột phá của nghệ thuật đương đại Việt Nam, mở ra một không gian để mỗi người tự đi tìm câu trả lời, từ đó tạo nên một hành trình nghệ thuật không ngừng nghỉ, không giới hạn. Và ở giữa những lớp chất liệu, ánh sáng và hình ảnh ấy, người xem luôn được mời gọi để tự đi tìm câu trả lời của riêng mình. Tiếng đàn anh vẫn trong trẻo, bên khói bay của những tách trà nóng, vẫn là một người nghệ sĩ khiêm tốn và giản dị như thế.
Họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong – Người dùng sơn mài kể chuyện đương đại (kỳ 1)
Hội An, một ngày nắng đẹp. Tiếng giấy nhám miết lên bề mặt tranh hòa cùng nhịp cọ chậm rãi, như tiếng thời gian trôi. Giữa căn phòng chất đầy khung gỗ và vật liệu, một nghệ sĩ giản dị, đôi mắt nhiều suy tư, bên cây guitar gỗ, lặng lẽ chiêm nghiệm và kể những câu chuyện về đời và về chính mình. Không gian tại Studio của họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ. Khi nghệ thuật là hồi ức, là thân phận, là đời sống Nếu có dịp trò chuyện với họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong, bạn sẽ cảm nhận ngay sự điềm tĩnh và khiêm nhường của một người đã dành hơn 20 năm gắn bó với sơn mài. “Khi sáng tạo nghệ thuật, tôi luôn bắt đầu từ chính mình, từ cuộc sống, từ suy nghĩ. Việc truyền tải những gì mình suy tưởng ra tác phẩm luôn phụ thuộc vào từng thời điểm. Mỗi series tác phẩm là một lát cắt của đời sống tôi.” Anh chia sẻ với chất giọng điềm đạm, ánh mắt chậm rãi tìm kiếm từ ngữ. Có lẽ vì thế mà hành trình nghệ thuật của anh giống như một cuốn nhật ký không viết bằng chữ, mà bằng lớp sơn mài, từng mảng màu và bề mặt chất liệu. Mỗi tác phẩm là một lần chiêm nghiệm về cuộc sống, nơi mỗi nét cọ và lớp sơn đắp lên đều mang theo ký ức, suy tư và cả những vết hằn của thời gian. Đó có thể là những nỗi niềm về thân phận con người, những họa tiết gợi nhớ đến tấm vải mẹ anh từng may áo thuở nhỏ, hay những cảm hứng trải dài cùng lịch sử nghệ thuật trên thế giới. Hoàng Thanh Vĩnh Phong, các tác phẩm trong triển lãm Trăm năm hạnh phúc. Trưng bày tại MIPEC Long Biên, Hà Nội. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ. Anh chọn sơn mài là chất liệu gắn bó với mình, một người con đất Việt. Sơn mài – chất liệu truyền thống lâu đời của Việt Nam – vốn đòi hỏi sự kiên nhẫn gần như vô tận, nhưng cũng chính sự chậm rãi ấy lại trùng hợp với nhịp sống và cách anh đối diện với nghệ thuật. Dù trân trọng những kỹ thuật chuẩn mực của sơn mài, anh không đặt mình vào khuôn khổ tuân thủ tuyệt đối. Anh xem sơn mài trước hết là một phương tiện để truyền tải ý tưởng, thêm hơi thở cho những hình tượng anh đang muốn thể hiện. Để làm được điều đó, anh vẫn nghiên cứu kỹ những ưu điểm và tính chất đặc thù của sơn mài. Nhưng khi sáng tác, những quy tắc khắt khe sẽ nhường chỗ cho ý tưởng và ý niệm sâu sắc hơn. Mỗi tác phẩm không thể hoàn thành trong một sớm một chiều, mà là một sự gắn bó kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng. Sự chậm rãi ấy cho người nghệ sĩ khoảng lặng để nhìn lại và suy ngẫm sâu hơn về câu chuyện đang kể. Và đôi khi, những bất ngờ trong quá trình sáng tác lại trở thành món quà của chất liệu: một nét mài vô tình tạo ra một vết nứt nhỏ, một họa tiết có phần “lệch hơn so với ý định ban đầu” lại tạo nên kết cấu lạ. Những “tai nạn” ấy không phải thất bại, mà là điều kỳ diệu dành cho người nghệ sĩ tự tạo nên định nghĩa cho sự sáng tạo của mình. “Tôi nghĩ nghệ thuật sống được là nhờ nó còn làm mình sợ, sợ thất bại,” anh cười, nửa đùa, nửa thật. Với anh, thực hành nghệ thuật đương đại không phải là đích đến, mà là một hành trình – nơi thất bại là một phần bắt buộc, thử nghiệm là bản chất và thay đổi là điều tất yếu. Anh không tìm cách lặp lại chính mình, cũng không níu giữ những khuôn thước an toàn. Nếu hỏi Vĩnh Phong về định nghĩa “đương đại”, câu trả lời của anh luôn giản dị nhưng mở rộng vô cùng: “Đương đại là một hành trình mở.” Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Gia đình (Family), sơn mài, 80 x 60 cm. Nguồn: ArtX Contemporary, Thành phố Seattle, bang Washington. Có hay không sự hòa quyện giữa hai điều cũ - mới? Chính băn khoăn về sự hòa hợp giữa cái cũ và cái mới đã trở thành chất xúc tác, giữ cho dòng chảy nghệ thuật không ngừng tiến về phía trước. “Cũ hay mới chỉ là cách ta nhìn. Điều quan trọng là mình có dám đi đến tận cùng cảm xúc cá nhân hay không. Khi chạm đến cái tận cùng đó, chất liệu nào cũng có thể nói được chuyện hôm nay.” Với sơn mài – một chất liệu truyền thống – người ta thường mặc định nó phải gắn với những hình ảnh cổ điển. Nhưng với anh, điều này không hề mâu thuẫn với việc mang nội dung, ý niệm đương đại vào tác phẩm. Anh không đặt trọng tâm ở hình thức hay kỹ thuật. Điều anh tìm là tinh thần bên trong tác phẩm – thứ năng lượng khiến nó chạm đến con người. Sự hòa quyện giữa cũ và mới trong các tác phẩm tranh và điêu khắc với nệm của nghệ sĩ Vĩnh Phong không phải là sự pha trộn đơn thuần, mà là một quá trình trao đổi, giằng co và rồi hòa giải. Sơn mài mang trong nó ký ức và độ sâu của thời gian; ý niệm đương đại lại thổi vào đó nhịp sống của hiện tại. Hai chiều thời gian này gặp nhau, đan xen, để tạo thành một không gian thị giác vừa quen vừa lạ. Điều đáng chú ý là, dù phong cách hay cách thể hiện thay đổi theo từng giai đoạn, tư tưởng nghệ thuật của anh luôn nhất quán: bắt đầu từ chính đời sống, từ những trải nghiệm và suy nghĩ không vay mượn. Anh vẫn miệt mài tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi: tác phẩm nghệ thuật có thể nói lên điều gì mà ngôn ngữ thông thường chưa nói hết được ý? Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Ba chân dung nệm (Báo chí - Dream - Đen trắng). Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ. Cũng từ tư duy ấy, Vĩnh Phong có những góc nhìn đầy tâm huyết về vị trí của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Anh tin rằng nghệ thuật Việt Nam có một sức mạnh lớn để vươn ra thế giới, với những câu chuyện rất riêng, rất đặc trưng của văn hóa Việt. Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần phải có một "hệ sinh thái" nghệ thuật phát triển hơn, nơi các nghệ sĩ được khuyến khích thử nghiệm, được kết nối với công chúng và quốc tế. Anh hy vọng vào một tương lai mà nghệ thuật không còn bị bó hẹp trong những khuôn khổ cũ, mà trở thành một dòng chảy tự do, mạnh mẽ, mang tiếng nói Việt Nam đến công chúng yêu nghệ thuật khắp nơi. “Chỉ khi mình thử, sai, và làm lại, mới có thể đến gần hơn điều mình muốn nói,” anh nói, như một lời tự nhắc nhở cho chính mình. Tầm nhìn ấy khiến anh luôn có những dự án mới, những ý tưởng mà ngay cả bản thân anh cũng chưa biết chắc sẽ dẫn đi đâu, nhưng chắc chắn sẽ đưa anh qua những vùng chưa từng đặt chân đến. Từ niềm tin vào một hành trình mở ấy, suy cho cùng, câu chuyện về tương lai chỉ thật sự trọn vẹn khi ta quay lại những năm tháng đã rèn giũa nên người nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong của hôm nay. Một Vĩnh Phong kiên định với hành trình vẽ của mình Sinh năm 1971 tại Quảng Trị, Hoàng Thanh Vĩnh Phong lớn lên trong một gia đình không có ai theo nghệ thuật. Anh đến với hội họa gần như là một quyết định tự thân, với một chút ấn tượng với những tấm vải mẹ may, những hôm ba cũng tự mày mò sửa chữa và trang trí lại nhà. Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Nghệ thuật Huế năm 1996 và vào phố cổ Hội An, bước vào một giai đoạn mà chính anh gọi là “tồn tại” hơn là “sáng tạo” – anh phải vẽ để kiếm sống, để trả tiền thuê nhà, chứ chưa thể toàn tâm cho những gì mình khao khát. Triển lãm cá nhân đầu tiên “Không màu” vào năm 2006 đánh dấu bước khởi đầu của hành trình tìm kiếm bản ngã nghệ thuật. Nhưng phải đến hơn một thập kỷ sau, năm 2017, với triển lãm “Chân dung Nệm” tại The Factory Contemporary Arts Centre ở TP.HCM, Vĩnh Phong mới thực sự bước vào không gian nghệ thuật đương đại chuyên nghiệp. Ở đó, anh bắt đầu cho phép mình thử nghiệm mạnh mẽ hơn, rời xa những vùng an toàn, và đặt quyết tâm cho dự án “Một ngàn Chân dung Nệm” của đời mình. Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Chân dung nệm 35 (Hướng dương tàn) và Chân dung nệm 33 (Chân dung ba). Nguồn: Bài viết Triển lãm 'Chân dung nệm': Hành trình của êm ái và dằn vặt, Báo thể thao văn hóa. Một trong những dấu ấn rõ nét của anh là ý tưởng “may áo” cho tranh – dùng “vải” của đời sống, của những ký ức cá nhân, để phủ lên bề mặt tác phẩm. Lớp “áo” ấy không chỉ tạo chiều sâu vật chất, mà còn chất chứa câu chuyện, cảm xúc. Nó vừa là bảo vệ, vừa là phơi bày; vừa che chắn, vừa hé lộ. Suốt hành trình, nghệ sĩ Vĩnh Phong giữ một sự kiên định đặc biệt – không phải giữ nguyên một cách vẽ, mà kiên định với tinh thần khám phá. Anh không ngại bắt đầu lại, không ngại phá bỏ những gì từng làm tốt, miễn là nó mở ra một cánh cửa mới. “Nghệ sĩ mà, lúc nào cũng muốn bước tiếp, thử thách bản thân để tạo ra những điều mới mẻ hơn, sâu sắc hơn. Hy vọng trong thời gian tới, tôi sẽ có cơ hội giới thiệu những sáng tác mới đó đến với công chúng yêu nghệ thuật.” Chặng đường ấy, cùng những câu hỏi về sự hòa quyện giữa cũ – mới, sẽ dẫn chúng ta đến những lớp hình ảnh, ý niệm và không gian thị giác – nơi mà câu trả lời, có lẽ, nằm trong từng tác phẩm của anh. (Còn tiếp)