Đồng hành cùng sơn mài là những hình ảnh, bố cục, chất liệu, ánh sáng và cấu trúc không gian thị giác trở thành từ vựng tạo hình, định hình con đường thực hành nghệ thuật đương đại của nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong.
Nghĩ suy thêm về hai từ “đương đại”
“Với tôi, nghệ thuật đương đại là một sự tiếp nối – là sự kế thừa các nền nghệ thuật, các trường phái đã có trước đây, nhưng được phát triển bằng cách nhìn mới, phương pháp mới, và hình thái mới.”
Họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong cùng tác phẩm trưng bày tại triển lãm “Chân dung Nệm”. Nguồn: Bài viết Triển lãm 'Chân dung nệm': Hành trình của êm ái và dằn vặt, Báo thể thao văn hóa.
Góc nhìn này của nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong, như một chìa khóa mở vào toàn bộ thực hành nghệ thuật của anh. Đương đại, trong cách anh hiểu, không phải là phủ nhận quá khứ, mà là đối thoại với nó bằng những ngôn ngữ thị giác mới.
Sơn mài, chất liệu vốn gắn chặt với mỹ thuật truyền thống Việt Nam, dường như cũng đồng tình với anh trong cuộc đối thoại này. Từ nền tảng kỹ thuật truyền thống, nghệ sĩ Vĩnh Phong bắt đầu “phá vỏ” bằng cách đưa vào những vật liệu phi điển hình: mút, gỗ vụn, kim loại, vải, kính… Chúng không chỉ bổ sung về hình thức, mà còn tái định nghĩa công năng và giá trị thẩm mỹ của sơn mài. Sự kết hợp tưởng chừng đối lập ấy thể hiện một tinh thần đương đại rõ rệt, gần với Dada và Nghệ thuật vị niệm (Conceptual Art) – nơi ý tưởng, khái niệm và thông điệp được đặt lên trên hình thức vật chất của tác phẩm.
Không gian triển lãm Chân dung Nệm tại Vicas Studio. Nguồn: Bài viết Đề cử Nhà khởi xướng nghệ thuật tiên phong: VICAS Art Studio, Hanoi Grapevine.
Tinh thần vị niệm này đã xuất hiện trong thực hành của anh từ hơn mười năm trước, với loạt tranh kính lấy cảm hứng từ nghệ thuật cung đình Huế. Ý tưởng khởi nguồn từ ký ức tuổi thơ: ba anh là người rất yêu kiến trúc triều Nguyễn, thường dẫn anh đi thăm các di tích, lăng tẩm. Trong những chuyến đi ấy, cậu bé Vĩnh Phong bị hút vào những tấm tranh kính trang trí – một dạng nghệ thuật đặc trưng của người xưa, vẽ nên cảnh sắc thanh bình, nhẹ nhàng, như thể thời gian chỉ trôi qua bên ngoài khung tranh.
Nhưng khi bắt tay vào sáng tác, anh bắt đầu lồng ghép vào đó những hình ảnh đối lập: cái chết, sự đau khổ, và tàn phá của chiến tranh – những ám ảnh đeo bám anh nhiều năm. Đặt bi thương cạnh thanh bình, anh muốn gửi gắm một thông điệp rõ rệt: chiến tranh luôn để lại những mất mát và vết thương sâu sắc trong đời sống con người.
Từ đó, những hình thức cũ trở thành vỏ chứa cho những ám ảnh mới, biến mỗi tác phẩm thành một dạng truy vấn – đặt câu hỏi cho cuộc đời và cho chính mình:
“Làm nghệ thuật như thế nào? Làm gì để nghệ thuật của mình gắn bó một cách chân thực với chính con người mình?”
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Chết, sơn sắt trên kính gỗ mít chạm giả cổ, 142 x 98,5 x 3,5 cm, 2014. Nguồn: Bài viết Triển lãm “Chân dung nệm” của Hoàng Thanh Vĩnh Phong: “Mọi thứ xảy đến đều tốt đẹp!”, Luxuo.
Về những thân phận trong muôn vạn hình hài
Từ những ký ức và quan sát ấy, mối quan tâm của Vĩnh Phong dần kết tinh thành những câu hỏi về thân phận con người – những câu hỏi tìm thấy tiếng nói qua chính vật liệu và hình hài tác phẩm. Ở đó, hình ảnh con người không chỉ tồn tại qua đường nét và hình khối, mà còn ẩn mình trong những vật thể lặng im, chờ được giải mã.
Những vật thể đời thường ấy, những trăn trở đã được giải phóng thành những điều chạm và cảm được sau một hành trình dài vất vả mưu sinh. Trong hành trình sáng tạo của Hoàng Thanh Vĩnh Phong, vật liệu không chỉ đơn thuần là công cụ tạo hình, mà trở thành “chủ thể” mang sức nặng biểu tượng cho những thân phận con người.
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Chất vấn thời gian. Nguồn: Bài viết TP HCM – Triển lãm “Thiên đường đã mất” của Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Hanoi Grapevine.
Ngay từ triển lãm cá nhân đầu tiên Thiên đường đã mất vào năm 2017, anh đã tìm đến những đồ vật đời thường và cả những hình tượng đầy tính giằng co tâm lý mà các nhân vật này đang trải nghiệm – như hai tác phẩm điêu khắc ‘Ảo ảnh hoàn thiện’ và ‘Chất vấn thời gian’, với phần đầu được thay thế bởi vật dụng có phần táo bạo, gợi liên tưởng đến tác phẩm kinh điển của Duchamp để đặt câu hỏi về giá trị, sự tồn tại và những nghịch lý của đời sống. Tinh thần “có rất nhiều ý nghĩa trong sự vô nghĩa” từ vở Ubu Roi của Alfred Jarry cũng ẩn hiện trong thực hành ấy, khi các vật liệu vô tri được gán cho nhiều tầng nghĩa mới.
“Thay vì tô vẽ những cái mà có sẵn đẹp đẽ hay vĩ đại hay lớn lao, thì mình lại đi tìm những cái gì đó nó bình dị, hoặc là đào bới những cái tưởng chừng như vứt đi.”
Tiếp cận gần với Nghệ thuật ý niệm (Conceptual Art), nghệ sĩ Vĩnh Phong lựa chọn chất liệu vì sức nặng biểu tượng hơn là hình thức, và đó là khi, loạt những “thân phận” từ những chiếc nệm đã ra đời, gắn liền với những sáng tác mang dấu ấn của riêng anh. Nệm, với anh, không chỉ là vật vô tri mà là một ẩn dụ cá nhân sâu sắc. Nó là nơi chốn của sự nghỉ ngơi, của những giấc mơ, của sự riêng tư, nhưng cũng mang trên mình những vết hằn của thời gian, những câu chuyện về thân phận.
Kỹ thuật “may áo cho nệm” bằng chất liệu sơn mài quen thuộc mà độc đáo của anh đã kể những câu chuyện này một cách trực quan, đầy cảm xúc.
Và lý do cho việc chọn nệm còn xuất phát từ việc anh nghĩ rằng: Ai cũng muốn được sinh ra nằm trên một tấm nệm, và khi rời đi khỏi thế gian này, cũng sẽ được nằm trên một tấm nệm - một chia sẻ được trích ra từ thước phim phóng sự “Trăm Năm Hạnh Phúc”.
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, một tác phẩm chân dung nệm, triển lãm “Trăm năm hạnh phúc”. Nguồn: Bài viết Triển lãm “Trăm năm hạnh phúc”, Hanoi Grapevine.
Từ ẩn dụ cá nhân, anh mở rộng sang bình diện cộng đồng với triển lãm Trăm năm hạnh phúc (2024), nơi hình ảnh, biểu tượng và nghi thức quen thuộc của văn hóa Việt được đặt lại trong mối nghi vấn về hôn nhân, hạnh phúc và áp lực xã hội.
Dù đôi khi chạm gần đến Pop Art ở cách khai thác vật liệu và biểu tượng đại chúng, thực hành của Vĩnh Phong vẫn giữ bản sắc riêng, thấm đẫm trải nghiệm cá nhân và văn hóa truyền thống. Chuỗi triển lãm ấy cũng phác họa tiến trình nghệ thuật của anh: từ truy vấn hiện thực nơi Thiên đường đã mất (2017), đến ẩn dụ cá nhân cùng Chân dung Nệm (2020), rồi mở ra đối thoại xã hội với những tác phẩm giữa hội hoạ và điêu khắc tại triển lãm Trăm năm hạnh phúc (2024).
Về một hành trình thực hành nghệ thuật
Chính sự đa dạng trong chất liệu và ý niệm đã đưa thực hành của nghệ sĩ Vĩnh Phong vượt ra khỏi khuôn khổ một chất liệu hay hình thức duy nhất, hình thành một hành trình sáng tạo mang tính liên ngành rõ rệt. Anh xóa nhòa ranh giới giữa các loại hình nghệ thuật bằng cách kết hợp hội họa sơn mài, điêu khắc, và sắp đặt, tạo ra một không gian trải nghiệm tổng thể cho người xem. Tinh thần thử nghiệm luôn là kim chỉ nam trong suốt hành trình sáng tạo của anh.
“Làm nghệ thuật đương đại thường gặp nhiều cản trở, dễ khiến nghệ sĩ nản lòng. Nhưng đôi khi, chính những thử thách ấy lại tạo ra hứng khởi và đam mê, thúc đẩy sự tìm kiếm, buộc mình vượt qua giới hạn để cho ra đời những tác phẩm đúng nghĩa với ‘đứa con tinh thần’ của mình.”
Không gian triển lãm “Trăm Năm Hạnh Phúc”. Nguồn: Facebook Long Bien Art Fair.
Đối với anh, điều quan trọng nhất không phải là đích đến mà là chính hành trình. “Cái nghệ thuật đương đại, cái quan trọng là một cái hành trình của nó chứ không phải là cái cuối cùng,” anh nhấn mạnh. Tư duy này đã định hình cách anh thực hành nghệ thuật: quá trình tìm tòi, cả những “sai lầm” hay “hư hại” đều có thể đem lại “những bất ngờ” khiến tác phẩm hay hơn cả những dự định ban đầu.
Cũng giống như giường, tủ, ghế và nệm đã đến với anh như những người bạn đồng hành bên cạnh sơn mài. Và từ niềm yêu thích những câu chuyện “Nghìn lẻ một đêm”, anh ấp ủ cho mình một hành trình “Một ngàn chiếc nệm” – dự án dài hơi kết hợp tranh giá vẽ, điêu khắc, sắp đặt. Đây vừa là sự trân trọng dành cho chính hành trình sáng tạo, vừa là lời cổ vũ để anh tiếp tục học hỏi và bồi đắp con đường thực hành nghệ thuật đương đại của mình.
Đôi lời kết cho câu chuyện về anh
Qua những suy tư của nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong, đâu đó chúng ta hiểu anh làm nghệ thuật bằng tư duy chất liệu – một phương pháp tạo hình mang tính thể nghiệm liên tục. Thực hành của anh không bị giới hạn bởi thể loại, mà vượt qua các ranh giới giữa tranh, tượng, vật thể và sắp đặt.
Các tác phẩm của anh không chỉ là sự kế thừa mà còn là sự đột phá của nghệ thuật đương đại Việt Nam, mở ra một không gian để mỗi người tự đi tìm câu trả lời, từ đó tạo nên một hành trình nghệ thuật không ngừng nghỉ, không giới hạn. Và ở giữa những lớp chất liệu, ánh sáng và hình ảnh ấy, người xem luôn được mời gọi để tự đi tìm câu trả lời của riêng mình.
Tiếng đàn anh vẫn trong trẻo, bên khói bay của những tách trà nóng, vẫn là một người nghệ sĩ khiêm tốn và giản dị như thế.
