Vừa qua, ngày 04/07/2026, triển lãm "Chu tất bình dân" đã chính thức khai mạc. Triển lãm quy tụ nhiều hiện vật quý giá thuộc bộ sưu tập tư nhân của nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân, do Công ty Sách Huyền Đức tổ chức. Đây là thành quả của nhiều năm tìm kiếm, lưu giữ và bảo tồn những giá trị của nghệ thuật sơn mài truyền thống.
Với hàng trăm bức tranh và vật dụng sơn mài Nam Bộ có nguồn gốc từ vùng đất Thủ Dầu Một, triển lãm mở ra một không gian nghệ thuật đầy hoài niệm, tái hiện diện mạo của nghề sơn mài trong giai đoạn từ những năm 1950 đến 1960. Bộ sưu tập quy tụ tác phẩm của hơn 140 nghệ nhân và hãng sơn mài lừng danh một thời như Thành Lễ, Trần Hà, Trương Văn Thanh, Văn Thoát, Cảnh An, Lê Thành, Thành Lập, Năm Biểu, Ngọc Lợi hay nghệ nhân Sáu Lực Sĩ – những tên tuổi đã góp phần tạo nên một thời kỳ rực rỡ của mỹ nghệ sơn mài Nam Bộ.
Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân phát biểu tại khai mạc triển lãm “Chu tất bình dân”. Nguồn: Artonis.
Mỹ nghệ bình dân trở thành di sản
Ngay từ tên gọi, "Chu tất bình dân" đã khơi gợi nhiều tầng ý nghĩa. "Chu tất" không chỉ mang nghĩa làm một công việc trọn vẹn, chu toàn mà còn gắn liền với chính nghề sơn. "Chu" là màu đỏ – gam màu đặc trưng trong nghệ thuật sơn mài, còn "tất" là cây sơn – nguồn nguyên liệu tạo nên lớp sơn đen và màu cánh gián đặc trưng. Hai chữ "bình dân"không đơn thuần nói về đối tượng sử dụng của các sản phẩm mỹ nghệ, mà còn gợi nhắc đến tầng lớp thầy thợ đã âm thầm đứng phía sau mỗi tác phẩm. Dù là một họa sĩ tài hoa hay một người thợ lành nghề, khi bước vào công đoạn chế tác sơn mài, tất cả đều phải trải qua những công việc lao động thủ công đầy nhọc nhằn.
Chính vì vậy, "Chu tất bình dân" không chỉ là tên của một cuộc triển lãm, mà còn là lời tri ân dành cho cả một thế hệ nghệ nhân, họa sĩ, người thợ và chủ xưởng đã góp phần định hình nên một dòng mỹ nghệ thủ công đặc sắc của Việt Nam. Những tác phẩm ấy không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn từng đạt đến trình độ tinh xảo, đủ sức sánh vai với nhiều quốc gia có truyền thống sơn mài lâu đời như Trung Quốc hay Nhật Bản.
Không gian triển lãm “Chu tất bình dân”. Nguồn: Artonis.
Phát biểu tại lễ khai mạc, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân – người xây dựng bộ sưu tập và đồng thời là người khởi xướng triển lãm – chia sẻ:
"Tôi vốn đứng giữa hai lĩnh vực là hội họa và nghiên cứu lịch sử, nên cách nhìn của tôi cũng chịu ảnh hưởng từ cả hai. Trong quá trình nghiên cứu, tôi có dịp đọc nhiều tài liệu về lịch sử sơn mài Trung Quốc và từ đó đối chiếu với sơn mài Việt Nam. Theo quan sát của tôi, tranh sơn mài của các họa sĩ Việt Nam hiện nay có trình độ rất cao, thậm chí vượt cả Trung Quốc và Nhật Bản. Tuy nhiên, nếu xét về các sản phẩm mỹ nghệ sơn mài thì ngược lại, Trung Quốc và Nhật Bản đã phát triển vượt xa chúng ta.
Các vật dụng mỹ nghệ sơn mài tại triển lãm “Chu tất bình dân”. Nguồn: Artonis.
Điều đó cho thấy sự phát triển của sơn mài Việt Nam có phần thiếu cân đối. Chúng ta quá tập trung vào sáng tác nghệ thuật mà dần quên đi dòng sản phẩm mỹ nghệ phục vụ đời sống của tầng lớp bình dân. Chính từ suy nghĩ ấy, tôi bắt đầu sưu tầm những vật phẩm sơn mài từng gắn bó với đời sống của người trung lưu và người dân bình thường. Theo tôi, chính những món đồ ấy đã góp phần định hình một dòng sản phẩm sơn mài rất riêng trong lịch sử văn hóa Việt Nam, tồn tại song song với dòng tranh sơn mài sáng tác.
Nếu ở Việt Nam có thêm những người thật sự tâm huyết với việc khôi phục nghề sơn truyền thống theo phương pháp xưa, sử dụng sơn ta thay vì sơn công nghiệp, tôi tin rằng chúng ta hoàn toàn có thể tạo nên những sản phẩm vô cùng đặc sắc. Thực tế, để theo đuổi con đường ấy thì cũng gặp không ít khó khăn.
Vì vậy, qua triển lãm này, hy vọng quý vị sẽ có dịp cảm nhận vẻ đẹp và giá trị của những sản phẩm mỹ nghệ sơn mài Việt Nam cách đây khoảng nửa thế kỷ. Theo đánh giá của tôi, có những hiện vật đạt đến trình độ tương đương với đồ mỹ nghệ Nhật Bản.”
Không gian triển lãm “Chu tất bình dân”. Nguồn: Artonis.
Đồng quan điểm với ông Phạm Hoàng Quân, TS. Khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu cũng nhấn mạnh những giá trị đặc trưng của sơn mài Nam Bộ, đồng thời bày tỏ kỳ vọng về tương lai của nghề truyền thống này:
"Dưới góc độ cảm quan của mình, tôi thấy sơn mài Nam Bộ có một số đặc điểm nổi bật. Thứ nhất là bắt nguồn từ nghề truyền thống nhưng luôn không ngừng cập nhật kỹ thuật và vật liệu mới. Đây là nét khá khác biệt so với nhiều làng nghề truyền thống ở miền Bắc hay các vùng khác, đồng thời cũng phản ánh tinh thần cởi mở, nhanh nhạy với cái mới của vùng đất Nam Bộ.
Thứ hai, sản phẩm sơn mài vô cùng đa dạng, phục vụ nhiều tầng lớp xã hội, từ giới thượng lưu đến người bình dân. Nghề sơn mài luôn đáp ứng nhu cầu của thị trường mà không giới hạn sản phẩm chỉ dành cho một đối tượng sử dụng nhất định.
Một bức bình phong chất liệu sơn mài tại triển lãm “Chu tất bình dân”. Nguồn: Artonis.
Thứ ba, đề tài của sơn mài rất phong phú. Từ những bức tranh trang trí nội thất sang trọng, các điển tích trong cổ sử đến những hình ảnh bình dị của đời sống và phong cảnh Nam Bộ, tất cả đều được phản ánh sinh động. Chính điều đó tạo nên một đặc điểm rất riêng của thủ công mỹ nghệ Nam Bộ: gần gũi với con người và đời sống nơi đây. Chỉ cần nhìn vào một tác phẩm, người xem có thể nhận ra ngay đó là sản phẩm của Nam Bộ, được làm cho người Nam Bộ và phục vụ đời sống của vùng đất phương Nam.
Cuối cùng, sơn mài cũng luôn cập nhật những đề tài mới, từ các sự kiện lịch sử đến những chủ đề mang hơi thở hiện đại. Điều đó cho thấy đây là một nghề thủ công không ngừng vận động, đổi mới và thích ứng với từng giai đoạn phát triển của xã hội. Có lẽ cũng vì vậy mà nghề sơn mài đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016.
Nhân dịp khai mạc triển lãm hôm nay, tôi thật sự mong rằng trong số những hiện vật đang được trưng bày tại đây, sẽ có một hoặc hai tác phẩm đủ điều kiện để lập hồ sơ đề nghị công nhận là Bảo vật Quốc gia. Việc đề nghị công nhận Bảo vật Quốc gia không phải để tạo thêm danh tiếng, mà quan trọng hơn, đó là một cách gìn giữ, tôn vinh và khẳng định những giá trị văn hóa của chính vùng đất Nam Bộ.”
Một bộ tác phẩm sơn mài tại triển lãm “Chu tất bình dân”. Nguồn: Artonis.
Triển lãm "Chu tất bình dân" không chỉ đưa người xem trở về với một giai đoạn rực rỡ của mỹ nghệ sơn mài Nam Bộ, mà còn mở ra những suy ngẫm về giá trị của nghề thủ công truyền thống trong đời sống đương đại. Đó là lời tri ân dành cho những người thợ thầm lặng, đồng thời cũng là lời nhắc về trách nhiệm gìn giữ, tiếp nối và phát huy những tinh hoa đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam.
Thông tin triển lãm
- Chu tất bình dân
- Khai mạc: 09:00 ngay 04/07/2026
- Thời gian triển lãm: 04/07/2026 - 04/10/2026
- Địa điểm: Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ | 200 - 202 Võ Thị Sáu, phường Xuân Hoà, TP. HCM
