Dí dỏm trong kỷ luật và “sợ chán phải lặp lại” - đó có lẽ là những ấn tượng cô đọng nhất về nhà điêu khắc Trần Việt Hưng. Trở lại xưởng tác nghiệp chung của các điêu khắc gia như Bùi Hải Sơn, Hoàng Tường Minh…, chúng tôi bước vào một điểm tụ nghề nghiệp giàu ảnh hưởng của điêu khắc miền Nam - nơi những tên tuổi nhiều năm kinh nghiệm vẫn miệt mài giữ lửa và làm việc hăng say mỗi ngày.
Vốn khá kín tiếng, cuộc trò chuyện lần này mang đến thêm nhiều chia sẻ về hành trình ông đã đi qua. Và rồi nhận ra, không quá lời khi xem Trần Việt Hưng là sự giao thoa giữa kinh nghiệm được mài giũa qua năm tháng và tinh thần cởi mở trước những chuyển động của tương lai.
Nhà Điêu khắc Trần Việt Hưng trong buổi trò chuyện tại xưởng. Nguồn: Artonis.
Mến chào Nhà điêu khắc Trần Việt Hưng, rất cảm ơn ông đã dành thời gian cho buổi trò chuyện này. Để bắt đầu, có lẽ chúng ta nên quay ngược thời gian một chút về những ngày đầu khi ông mới bén duyên với nghệ thuật?
Tôi sinh năm 1968, ở Hà Nội, một Hà Nội của thời rất “bỏng cháy”. Tôi lớn lên ngoài đó, rồi sau này mới vào Nam. Thực ra, vào Nam cũng là trở về quê cha đất tổ, vì ba tôi là người Mỹ Tho, tập kết ra Bắc. Học xong phổ thông ở Hà Nội, tôi thi vào Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM, đậu năm 1985, ra trường năm 1990. Từ đó đến giờ, tôi cứ thế làm nghề.
Có một chuyện vui như thế này. Ba tôi thấy tôi có năng khiếu mỹ thuật từ nhỏ. Khoảng bảy tuổi, tôi đã đi học vẽ ở Cung Thiếu nhi Hà Nội. Sau đó, ba bảo: “Thôi, vào Nam đi, thi vào Đại học Mỹ thuật.”
Tôi chọn thi thẳng vào khoa Điêu khắc. Lúc đó chưa hề học qua trường lớp luyện thi chính quy nào cả, nhưng lại đậu ngay vào khoa Điêu khắc.
Nếu phải nói về một người thầy mà tôi ấn tượng thì… không phải đầu tiên, cũng không phải cuối cùng, mà chắc là mãi mãi. Đó là Nhà giáo - Nhà điêu khắc Phan Gia Hương. Năm đầu tôi học với cô, lúc ấy cô vừa đi tu nghiệp ở Bulgaria về. Và may mắn nữa là bài tốt nghiệp của tôi cũng do cô hướng dẫn. Với tôi, cô Gia Hương là thần tượng cả đời.
Từ sự dẫn dắt của cô Phan Gia Hương, ông bắt đầu định hình phong cách riêng của mình như thế nào? Chẳng hạn như tác phẩm tượng đài Bác Hồ mà ông từng thực hiện?
Chủ đề riêng thì tôi nghĩ đơn giản lắm. Trong cuộc sống, cái gì cũng có thể trở thành chất liệu sáng tác. Quan trọng là mình có cảm nhận được hình ảnh của đời sống và đưa nó vào tác phẩm hay không.
Còn tượng đài Bác Hồ, đó là một cái duyên. Năm 1946, khi Bác từ Pháp trở về, Hiệp định Sơ bộ coi như tan vỡ. Bác muốn trì hoãn thời gian để cách mạng củng cố lực lượng. Chuyến tàu ấy chỉ ghé Vịnh Cam Ranh, không vào đất liền. Bác nhìn vào bờ và nói: “Việt Nam phải độc lập.”
Khi làm tượng, tôi muốn diễn tả tâm trạng ấy. Tay phải Bác nắm chặt thể hiện sự cương quyết. Tay trái cầm điếu thuốc như một khoảng lặng để suy tư. Với tôi, đó là một khoảnh khắc rất sâu sắc.
Việc cảm nhận chủ đề từ góc nhìn của mình cũng là một thử thách. Sáng tác là vậy, có lúc thất bại, có lúc thành công. Nhưng hạnh phúc nhất là khi cảm xúc vỡ òa, và mình làm ra được tác phẩm theo đúng cảm nhận của mình nhất, là mình nhất.
Vậy khi thực hiện tác phẩm, ý tưởng thường đến trước hay khi đôi tay chạm vào chất liệu thì hình khối mới bắt đầu hiện ra?
Việc nghĩ ra ý tưởng và phác thảo mới là khâu quan trọng nhất, thậm chí tốn thời gian hơn cả việc thực hiện. Tôi phải “nuôi” nó đủ lâu. Một khi ý tưởng đã chín và có phác thảo trên tay, việc thực hiện chỉ đơn giản là chép lại cảm xúc của mình vào chất liệu.
Tôi luôn làm phác thảo trước để chỉnh sửa, vì điêu khắc không có chỗ cho sự sai lầm. Với cốt hay đá, một khi đã đục sai là chỉ có vứt đi. Nói đến đây lại nhớ kỷ niệm ở Bergen Rocks, nhờ những năm tháng lăn lộn với chất liệu ở Việt Nam mà tôi có kỹ năng chẻ một khối đá granite thẳng tắp chỉ bằng một nhát búa. Khi đó, từ khách tham quan đến chủ đầu tư đều vỗ tay rần rần. Muốn làm chủ được tác phẩm, trước hết mình phải hiểu thấu tận "gan ruột" chất liệu đã.
Giữa đá, đồng và nhiều chất liệu mới khác, đâu là nơi ông thấy mình tự tin nhất? Ông hoàn toàn tự tay thực hiện hay có sự hỗ trợ từ một ekip?
Chắc chắn là đồng. Đồng cho phép tôi giữ được 99% ý đồ ban đầu vì mình kiểm soát được từ khuôn nhựa. Với đá, dù có công nghệ hiện đại hỗ trợ cắt gọt thì cũng chỉ đạt khoảng 70 - 80%, phần còn lại vẫn cần bàn tay con người chạm vào. Tất nhiên, với những công trình lớn, tôi cần các xưởng đổ đồng hoặc đục đá thi công từ phác thảo của mình, đó là một quy trình cần sự phối hợp chứ, dĩ nhiên, đã làm phải đầu tư tý cùng anh em người ta phụ mình (cười).
Nhà Điêu khắc Trần Việt Hưng đang trùng tu lại tác phẩm Dơi tại xưởng. Nguồn: Artonis.
Nhắc đến những vỡ òa của cảm xúc, phải chăng ông cũng đã có rất nhiều kỷ niệm khi tham dự Trại sáng tác Quốc tế Bergen Rocks tại Canada - một hành trình hoàn toàn “tự thân vận động”. Điều gì đã thôi thúc ông dấn thân vào một môi trường lạ và có phần khắc nghiệt như vậy?
Ở Việt Nam cũng tổ chức nhiều trại sáng tác quốc tế, và trong một lần tình cờ gặp ông Morton người Canada, tôi đã nhận lời mời sang Alberta tham gia Bergen Rocks. Gọi là “tự thân vận động” vì ban tổ chức chỉ chi trả phí đi lại, ăn ở; còn lại mọi công đoạn sáng tác, đục đẽo trên đá granite nặng nề thì phải đều tự thân làm hết, không có anh em phụ giúp như khi ở nhà.
Bergen thực ra là một thị trấn nhỏ của Alberta, nhưng đúng như cái tên của nó, kỳ trại đó đã làm “rúng động” cả vùng. Rất nhiều người dân kéo đến để thưởng lãm cách các nghệ sĩ quốc tế làm việc. Tôi tự hào lắm chứ, vì mình đại diện cho người Việt Nam được làm việc trên đất Canada - nơi mà việc xin visa khó nhằng lắm. Tại đó, tôi thực hiện tác phẩm tên Âm - Dương. Ngoài việc của mình, tôi còn cùng họa sĩ Nguyễn Tấn Cương hỗ trợ các đồng nghiệp khác như Peerapong, Paul Haggins hay một nghệ sĩ người Armenia… Anh em đồng nghiệp quốc tế với nhau, hỗ trợ nhau là chuyện thường tình.
Từ triển lãm cá nhân đầu tiên năm 2007 cho đến khi bước chân ra thị trường quốc tế, những kỷ niệm nào khiến ông cảm thấy hạnh phúc nhất về sự đón nhận của công chúng dành cho điêu khắc?
Điều đáng nhớ nhất là tôi dám làm triển lãm cá nhân đầu tiên vào năm 2007, cái Ngẫm đấy. Lúc đó tôi chỉ nghĩ mình bày ra để “biểu diễn chơi” thôi, nhưng không ngờ lại được đón nhận nồng nhiệt và bán được tác phẩm. Rồi sau thì cũng tham gia rất nhiều trại sáng tác, từ Việt Nam đến Hàn Quốc, rồi Canada đủ cả, nhưng điều khiến tôi hãnh diện nhất là sự trân trọng của giới yêu nghệ thuật dành cho mình.
Đi nhiều, học hỏi nhiều, tôi cũng nghiệm ra rằng, để đứng được ở sân chơi quốc tế, nghệ sĩ cần ba yếu tố: tay nghề thi công vững, ý tưởng độc đáo và quan trọng nhất là sức khỏe. Nghề này nặng nhọc lắm.
Như hồi ở Canada, tôi dùng đá granite từ một công trình dỡ bỏ để sáng tác. Thực ra đó là xu hướng của thế giới rồi, mình tận dụng những chất liệu đã bỏ đi để thổi hồn vào cho nó, mọi thứ đơn giản vậy thôi. Nhưng để làm được, mình phải quan sát và tìm hiểu nó rất kỹ.
Ý tưởng ấy, tôi thường ghi chép lại như một dạng ‘nhật ký cảm xúc’, để khi gặp chất liệu phù hợp thì có thể triển khai ngay.
Trên trang cá nhân của ông hay đăng mấy bức vẽ theo phong cách Thủy mặc rất thú vị, nay gặp còn được ông cho xem các tập giấy vẽ này nữa. Có phải việc vẽ tranh là cách ông "đổi món" cho đỡ nhớ nghề những lúc không thể chạm vào đá hay đồng không?
Kể một câu chuyện vui như này, từ lúc còn đi học tôi đã vẽ rồi. Có những lúc rảnh rảnh, thích vẽ là tôi vẽ, mà toàn vẽ sơn dầu khổ lớn thôi. Đến thời gian dịch bệnh bị “giam” ở nhà không lên xưởng làm điêu khắc được, tôi lấy màu Acrylic vẽ lên mặt sau của những tờ lịch cũ để giải tỏa bức bối.
Nhiều người nói tranh tôi giống Thủy mặc, nhưng thú thật nếu xét về kỹ thuật Thủy mặc chính quy thì tôi… kém lắm. Đó chỉ là cách tôi ghi lại những cảm xúc đột xuất thôi. Nhưng cái gốc của tôi vẫn là điêu khắc. Khi vẽ những chiếc lá, trong đầu tôi đã tự hỏi: “Cái này làm tượng chắc đẹp và lạ lắm?”. Tôi muốn thử nghiệm những ngôn ngữ mới, có thể là sử dụng màu sắc theo kiểu Pop Art.
Vẽ cũng là một cách tôi lưu giữ những ý tưởng thoáng qua để sau tiện chuyển thể sang sơn mài, sơn dầu khổ lớn hoặc những tác phẩm điêu khắc có hình hài mới lạ hơn. Cũng không rõ, chắc nếu được thì sẽ cân nhắc bày, lại khoe chơi cho vui ấy mà.
Một số bức tranh được chia sẻ trong buổi trò chuyện. Nguồn: Artonis.
Trong tranh của ông là những nét cọ mềm mại, thiền tính. Hình tượng chiếc lá cũng xuất hiện xuyên suốt từ tranh sang các tác phẩm điêu khắc. Phải chăng đó là một ký hiệu nghệ thuật để định hình phong cách Trần Việt Hưng?
Ban đầu chỉ là cảm xúc. Khi quan sát xung quanh, trên đường đi làm này, thấy một chiếc lá bằng lăng hay lá bàng rơi, cuộn lại hay xòe ra, thế tự nhiên tôi nảy ra ý muốn “nhân cách hóa”, thổi hồn vào nó. Không phải vô tình mà tôi làm nhiều chiếc lá như vậy mà đó là kết quả của quan sát và rung động.
Tôi luôn làm mới mình, tìm một ngôn ngữ riêng để tạo nên một phong cách không lẫn vào ai. Cái chất riêng đó, tôi gọi là “duyên”. Người ta nhìn vào thấy lạ, thấy mới và nhận ra ngay, vì tôi không cho phép mình lặp lại, thế mới hợp được cái nghề.
Điêu khắc vốn nặng nhọc và có phần khô khan, gần như đối lập với sự uyển chuyển trong hội họa. Ông dung hòa hai bản thể ấy ra sao?
Thực ra hai bộ môn này khác nhau về cách tiếp cận không gian. Hội họa xử lý trên mặt phẳng, dùng màu sắc, ánh sáng và sắc độ để tạo ảo giác về chiều sâu. Còn điêu khắc lại là câu chuyện của “tám phương tám hướng”, dù là 3D, 4D hay 5D thì nhìn hướng nào cũng phải đẹp: từ trên xuống, dưới nhìn lên, trái sang phải hay trước ra sau đều phải toàn bích.
Tôi dung hòa chúng bằng cách mang tư duy của sự mềm mại vào trong hình khối. Trong điêu khắc, bên cạnh vật chất hữu hình, tôi đặc biệt chú tâm vào những “khoảng trống” thứ ngôn ngữ giúp hình khối thở và kết nối với tâm thức người xem. Điêu khắc không chỉ là đục đẽo, mà là cách tôi dùng hình khối để diễn đạt sự uyển chuyển vốn có trong cảm xúc của mình.
Vậy thì thay vì phân chia hình khối rạch ròi, ông thường chọn những “khoảng trống” làm ngôn ngữ kết nối. Phải chăng đây là một dụng ý nghệ thuật xuyên suốt?
Khoảng trống rất quan trọng. Người thầy lớn của tôi, điêu khắc gia Phan Gia Hương, từng nói: trong một tác phẩm điêu khắc, khoảng trống là yếu tố thiết yếu. Không phải chỉ phần mình sờ thấy được mới quan trọng.
Cái chạm bằng tay, nhìn bằng mắt chỉ là một phần. Khoảng trống phải cảm bằng tâm thức. Nó không đo đếm được, nhưng lại quyết định cảm giác của tác phẩm.
Với tôi, điêu khắc không chỉ là khối đặc, mà là sự hòa hợp giữa cái có và cái không.
Một trong những tác phẩm lấy cảm hứng từ dáng lá. Nguồn: Artonis.
Nếu dùng những từ khóa như Nhân, Sinh và Hợp để phản ánh thế giới nghệ thuật của mình, ông sẽ sắp xếp ra sao?
Thực ra, tôi sáng tác bằng cảm xúc và nhiều người thường đánh giá tác phẩm của tôi mang tính Ấn tượng, Siêu thực hay Biểu cảm. Tất cả chúng đều xoay quanh cái “Nhân”.
Với tôi, Nhân chính là cái tâm của con người, Sinh là sự phát triển, tạo ra tác phẩm, và Hợp là sự hòa đồng. Khi làm nghệ thuật, tôi luôn đi theo lộ trình đó: bắt đầu bằng cái tâm (Nhân), nỗ lực làm ra tác phẩm (Sinh) để đạt đến sự hòa hợp cuối cùng giữa con người với thiên nhiên (Hợp). Sự gắn kết này hiện diện xuyên suốt, từ tác phẩm Dơi, chiếc lá trước đây cho đến hình dạng con người trong các sáng tác hiện tại.
Sắp tới, tôi dự định thực hiện một series về các thần tượng âm nhạc của mình, có thể đặt tên là “Hót” (cười). Tôi thần tượng ban nhạc The Beatles, nghệ sĩ piano Richard Clayderman hay ca sĩ - nhạc sĩ Louis Armstrong… Có lẽ đó sẽ là một bộ tác phẩm theo chủ đề, như một cách “hợp” với những giai điệu đã nuôi dưỡng tâm hồn mình.
Sau tất cả những thử thách và cả những khoảnh khắc "vỡ òa" cùng nghệ thuật, ông có bao giờ thấy mông lung về con đường mình đã chọn? Và sau này, ông muốn mọi người nhớ đến cái tên Trần Việt Hưng như thế nào?
Thì là "trót mang lấy nghiệp vào thân", tôi không còn trách trời gần hay trời xa nữa. Con đường này chốt rồi.
Còn muốn người ta nhớ tới mình à? Nghe có vẻ hơi giống cụ Nguyễn Du khi viết: "Ba trăm năm nữa, người đời có khóc Tố Như không?". Tôi không dám mong cầu quá xa xôi, chỉ hy vọng một điều đơn giản thôi: "Nhìn vào tác phẩm là thấy Trần Việt Hưng". Nhớ tới tôi là người không bao giờ cũ kỹ trong mắt những người yêu cái đẹp là đủ.
Cảm ơn những chia sẻ thú vị từ ông và mong chờ vào những dự án sắp tới!
