Bên cạnh hội họa, một trong những lĩnh vực làm nên lịch sử của thời kỳ Baroque chính là kiến trúc. Baroque là giai đoạn nổi bật với các công trình kiến trúc xa hoa, quyền lực. Chúng được xây dựng để phục vụ tôn giáo, hoàng gia và giới quý tộc đương thời.
Đặc trưng của kiến trúc Baroque
Phong cách kiến trúc Baroque ra đời khi Giáo hội Công giáo muốn phản ứng lại phong trào Phản cải cách. Trong giai đoạn đầu của phong trào Phản cải cách này, kiến trúc tôn giáo thường mang tính hàn lâm và nghiêm ngặt. Những thứ này phù hợp với giới trí thức, nhưng khó chạm đến cảm xúc của công chúng. Vì vậy, Giáo hội đưa ra chủ trương rằng nghệ thuật phải truyền tải nội dung tôn giáo một cách trực tiếp, sinh động và giàu cảm xúc hơn để thu hút được phần lớn công chúng.
Mặt tiền chính và mái vòm của Vương cung thánh đường Thánh Peter, nhìn từ Quảng trường Thánh Peter (Rome, Ý). Nguồn: Alvesgaspar.
Các nhà thờ Baroque được thiết kế với một không gian trung tâm rộng lớn, với mái vòm hình quả lê cao phía trên. Điều này giúp cho ánh sáng chiếu xuống phía dưới nhà thờ một cách tự nhiên và tạo được tối đa độ tương phản giữa sáng - tối. Mái vòm là một trong những đặc điểm biểu tượng tiêu biểu của kiến trúc Baroque, minh họa cho sự kết hợp giữa trời và đất.
Bên trong mái vòm được trang trí xa hoa bằng những bức bích họa khổng lồ về thiên thần và các vị thánh. Trần nhà cũng là nơi đặt những bức tượng thiên thần nhỏ bằng thạch cao hoặc vữa trát, tạo cho những người ở bên dưới ấn tượng như đang nhìn lên thiên đường.
Giovanni Battista Gaulli, Tranh trần Nhà thờ Gesù (Rome, Ý), 1673 - 1678. Nguồn: LivioAndronico.
Một đặc điểm khác của các nhà thờ Baroque là hiệu ứng trompe-l'œil – thuật ngữ dùng để chỉ kỹ thuật phối cảnh không gian ba chiều trên bề mặt phẳng. Kỹ thuật này được dùng trong những bức tranh trên các trần nhà thờ trong khung vữa trát. Hình ảnh các vị thánh và thiên thần được liên kết trực quan với các chi tiết kiến trúc xung quanh bằng các chi tiết kiến trúc như lan can hoặc các mảng trang trí nổi. Ở nhiều nhà thờ, các bức bích họa còn mô tả các hình tượng Atlantes – những nhân vật nam khổng lồ làm nhiệm vụ nâng đỡ kiến trúc. Chúng được vẽ ngay dưới các gờ chỉ, tạo cảm giác như họ đang thật sự gánh đỡ cả trần nhà thờ.
Leonhard Sattler, Một bức tượng Atlantes tại Tu viện St. Florian, Áo. Nguồn: Isiwal.
Không giống như trần nhà được Michelangelo vẽ ở Nhà nguyện Sistine – kết hợp nhiều cảnh khác nhau, mỗi cảnh có góc nhìn riêng để ngắm nhìn lần lượt – các bức tranh trần nhà theo phong cách Baroque được tạo ra một cách rất tinh tế để người xem đứng trên sàn nhà thờ vẫn có thể nhìn thấy toàn bộ trần nhà theo góc nhìn như thể các nhân vật là người thật.
Cột xoắn bên trong nhà thờ cũng là một trong những đặc điểm đặc trưng của phong cách Baroque. Nó vừa mang lại cảm giác chuyển động vừa là một cách phản chiếu ánh sáng mới đầy ấn tượng.
Cartouche là một đặc điểm đặc trưng khác của phong cách Baroque. Đây là những tấm bảng trang trí lớn, được chạm khắc bằng đá cẩm thạch, thường có hình bầu dục hoặc hình chữ nhật và bề mặt tròn. Chúng mang hình ảnh hoặc văn bản bằng chữ mạ vàng, được dùng để trang trí nội thất hoặc phía trên cửa ra vào của các tòa nhà, truyền tải thông điệp đến những người phía dưới. Chúng thể hiện sự đa dạng trong sáng tạo và được tìm thấy trong mọi loại công trình, từ nhà thờ lớn, cung điện đến những nhà nguyện nhỏ.
Francesco Borromini, Công trình sử dụng kỹ thuật phối cảnh cưỡng bức trong Cung điện Palazzo Spada (Rome, Ý). Nguồn: Livioandronico2013.
Ngoài ra, các kiến trúc sư Baroque đã sử dụng phối cảnh cưỡng bức để tạo ra ảo giác. Cung điện Palazzo Spada ở Rome, được thiết kế bởi kiến trúc sư Francesco Borromini. Nhờ sự hỗ trợ của một nhà toán học, ông đã sử dụng các cột có kích thước nhỏ dần, một sàn nhà hẹp dần và một bức tượng thu nhỏ trong khu vườn phía sau để tạo ảo giác một lối đi dài 30 mét, trong khi thực tế nó chỉ dài 7 mét.
Ảnh hưởng của kiến trúc Baroque trên khắp Châu Âu
Công trình đầu tiên ở Rome có mặt tiền theo phong cách Baroque là Nhà thờ Gesù được xây dựng vào năm 1584. Theo tiêu chuẩn Baroque sau này, nhà thờ này khá đơn giản, nhưng lại đánh dấu sự phá cách với nghệ thuật truyền thống thời Phục Hưng trước đó. Nội thất của nhà thờ này vẫn rất giản dị cho đến thời kỳ Baroque bùng nổ tại Ý, nó mới được trang trí lộng lẫy và rực rỡ.
Trong số các di tích có ảnh hưởng nhất của thời kỳ Baroque sơ khai là mặt tiền của Vương cung thánh đường Thánh Peter (1606 - 1619). Mặt tiền và gian giữa đã được thiết kế lại, kết nối với mái vòm của Michelangelo trong nhà thờ trước đó. Thiết kế mới với mái vòm cái vút và mặt tiền rộng không cân xứng tạo ra sự ấn tượng mạnh về mặt quy mô và độ tương phản. Đây chính là biểu tượng của quyền lực tôn giáo và nghệ thuật Baroque thời kỳ nguyên khai.
Gian Lorenzo Bernini, Quảng trường Thánh Peter (Rome, Ý), 1656 - 1667. Nguồn: Diliff.
Vào giữa thế kỷ XVII, phong cách Baroque đạt đến thời kỳ đỉnh cao, nhiều công trình đồ sộ đã được thực hiện. Kiến trúc sư Lorenzo Bernini (1598 - 1680) là người đi đầu trong việc kết hợp điêu khắc – kiến trúc – sân khấu để tạo hiệu ứng cảm xúc mạnh. Công trình tiêu biểu của ông bao gồm Quảng trường Thánh Peter (1656 - 1667) với dãy cột elip bao quanh, tượng trưng cho vòng tay ôm của Giáo hội; Đài phun nước Tứ Dòng sông (Fontana dei Quattro Fiumi), công trình thể hiện chuyển động và sức sống.
Francesco Borromini, Nhà thờ San Carlo alle Quattro Fontane (Rome, Ý), 1638 - 1677. Nguồn: Architas.
Một nhà cách tân lớn khác của trường phái Baroque chính là Francesco Borromini (1599 - 1667). Ông có những cải tiến táo bạo về hình khối và không gian. Nhà thờ San Carlo alle Quattro Fontane (1634 - 1646) là công trình tiêu biểu cho sự nghiệp của Borromini. Công trình này có kiến trúc uốn lượn, lồi - lõm liên tục, tạo cảm giác chuyển động trong tĩnh. Không gian chính của nhà thờ có hình bầu dục, bên dưới một mái vòm độc đáo, giàu tính ảo giác.
Leonardo de Figueroa, Cung điện Palacio de San Telmo (ở Seville, Andalusia, Tây Ban Nha), 1682 - 1754. Nguồn: Jebulon.
Trong khi đó, ở các quốc gia khác như Tây Ban Nha, phong cách Baroque phát triển dưới ảnh hưởng của Giáo hội Công giáo và Dòng Tên. Thời kỳ này tại Tây Ban Nha mang đậm nét đặc trưng tương phản. Ngoại thất thường được trang trí cầu kỳ, trong khi nội thất thì đơn giản hơn. Không gian bên trong các công trình kiến trúc được chia thành nhiều phần và sử dụng hiệu ứng ánh sáng để tạo cảm giác bí ẩn. Xu hướng cầu kỳ nhất của Baroque Tây Ban Nha được gọi là Churrigueresque – một phong cách trang trí cực phức tạp, xa hoa. Những công trình kiến trúc này đã có ảnh hưởng lan sang Mỹ Latinh và Philippines qua các nhà thờ thuộc địa.
Johann Bernhard Fischer von Erlach, Nhà thờ Karlskirche (Vienna, Áo), 1715 - 1737. Nguồn: Felix König.
Trong khi Baroque Trung Âu (Bohemia, Áo, Ba Lan) có sự pha trộn yếu tố Rococo – nhẹ nhàng, uyển chuyển và thiên về trang trí nhiều hơn, các kiến trúc sư Baroque ở Đức lại đua nhau xây dựng cung điện, nhà thờ hoành tráng.
François Mansart, Lâu đài Château de Maisons (Pháp), 1630 - 1651. Nguồn: Moonik.
Còn tại Pháp, thời kỳ Baroque mang phong cách nghiêm cẩn, cân đối, ít kịch tính hơn Baroque Ý. Phong cách này gắn liền với các công trình xây dựng cho vua Louis XIV, vì vậy tại Pháp, Baroque còn được gọi là phong cách Louis XIV. Cung điện Versailles của ngài có ảnh hưởng lớn đến kiến trúc hoàng gia trên khắp châu Âu, đặc biệt là Peter Đại đế (Nga).
João Frederico Ludovice, Cung điện Mafra (Bồ Đào Nha), 1717 - 1755. Nguồn: Mafra.
Kiến trúc Baroque Bồ Đào Nha phát triển mạnh trong giai đoạn cuối thế kỷ XVII và thế kỷ XVIII, nhờ sự thịnh vượng từ việc nhập khẩu vàng và kim cương. Phong cách Baroque Bồ Đào Nha là “phong cách giản dị” (Estilo Chão). Tuy nhiên, việc giản dị không hề khiến Baroque tại quốc gia này nhàm chán. Thay vào đó, các kiến trúc sư dùng những vật liệu trang trí khác biệt như gạch azulejo, sơn, chạm khắc để biến những khoảng trống thành bối cảnh Baroque cầu kỳ, xa hoa.
Francesco Bartolomeo Rastrelli, Tu viện Smolny (Saint Petersburg, Nga), 1748. Nguồn: Florstein.
Thời kỳ Baroque tại Nga xuất hiện dưới triều Peter Đại đế, sau khi ông du hành châu Âu. Khi ông đưa phong cách nghệ thuật này về quê hương, các kiến trúc sư Moscow đã phát triển phong cách riêng mang tên Baroque Naryshkin – kết hợp Baroque Tây Âu với nghệ thuật dân gian Nga.
Jules Bourard, Mặt trước Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn với tượng Đức Bà Hòa Bình, 1863 - 1865. Nguồn: Kevin.
Tại Việt Nam, Baroque cũng có một thời gian ngắn phát triển do người Pháp mang vào trong thời kỳ thuộc địa. Nhà thờ Đức Bà tại Sài Gòn là một ví dụ điển hình, kết hợp giữa kiến trúc Gothic và Baroque.
Có thể thấy, Baroque là một thời kỳ nghệ thuật phát triển không thua kém gì thời kỳ Phục Hưng đỉnh cao trước đó, và là tiền đề cho những phong cách nghệ thuật sau này. Thậm chí, đến ngày nay, công chúng vẫn bị mê hoặc bởi những kiến trúc xa hoa mà thời kỳ Baroque để lại.