Đến Sài Gòn nhiều lần để góp vui cùng anh em nghệ sĩ, vậy mà tận những tháng cuối năm 2025, họa sĩ Tào Linh mới có triển lãm đầu tiên “Nam tiến” tại Annam Gallery mang tên “Tự sự”. Chúng tôi trò chuyện cùng ông, để hiểu xem, đã có những điều gì được ông lưu giữ và chắt lọc qua hơn 20 năm thực hành hội họa chuyên nghiệp cho sự kiện lần này.
Họa sĩ Tào Linh tại không gian triển lãm. Nguồn: Artonis.
Triển lãm cá nhân đầu tiên này được đặt tên là “Tự sự”. Liệu có những câu chuyện nào đặc biệt mà ông muốn gửi gắm đến khán giả?
Thực ra cái tên “Tự sự” đến rất tự nhiên. Tôi vẽ giống như người ta viết nhật ký vậy, với những câu chuyện, tâm sự, cảm xúc bên trong mình được thể hiện qua tranh. Dù là tĩnh vật hay phố xá, thì đó vẫn là những điều rất riêng tư. Tôi vẽ hàng ngày, không chọn những chủ đề gì quá to lớn, mà chọn cách thể hiện nội tâm của mình bằng sự vẽ, bằng tác phẩm.
Chính vì thế, tôi nghĩ "Tự sự" là cái tên phù hợp nhất cho nội dung của triển lãm lần này.
Ngoài chất liệu toan quen thuộc, lần triển lãm thứ ba này ông còn sử dụng thêm vật liệu giấy giang. Điều gì đã đưa ông đến lựa chọn này?
Trong 30 bức tranh lần này, hầu hết hơn một nửa tôi thể hiện bằng một chất liệu mới, thực ra không hẳn mới với giới họa sĩ, nhưng mới với cách tôi dùng. Tôi vốn gắn bó lâu với giấy dó, còn giấy Giang từ tre nứa của người H’Mông thì thô hơn, nhiều sợi dài nhìn rất thú vị.
Lối vẽ của tôi dùng mảng trống nhiều, nên khi giữ nguyên một mảng giấy Giang, nó có ý nghĩa. Khác với bề mặt phẳng như sơn tường, giấy Giang có cấu trúc, có sự kết nối. Tôi không vẽ trực tiếp lên giấy mà bồi giấy Giang lên toan cùng keo sữa, để bề mặt đanh hơn, bền hơn. Nhiều họa sĩ ngoài Bắc từng dùng chất liệu này, nhưng tôi mới thực sự thử nghiệm khoảng hai tháng gần đây, và tôi thấy rất hợp với ngôn ngữ của mình.
Triển lãm này có tác phẩm đặc biệt đối với ông không?
Để nói một tác phẩm đặc biệt hơn cả thì rất khó, như thể chọn đứa con yêu quý hơn vậy. Nhưng để phù hợp chủ đề “Tự sự”, tôi và Annam Gallery chọn một bức đưa lên poster.
Bức này có đủ những yếu tố gọi là cá tính dễ nhận diện nhất của tôi: ba cái đầu người chẳng liên quan, mảng trống lớn, một gam ghi xanh hơi mờ, chia thành hai sắc độ bằng một đường mảnh rất mỏng. Bố cục có phần phi lý nhỉ? Nó như cuộc đối thoại giữa ba người, mỗi người một giọng. Cũng như có tác phẩm thì có con chim đậu lên mặt người, một cách đặt vấn đề phi lý mà tôi rất thích. Vì nếu hợp lý quá thì… chẳng còn gì để vẽ.
Họa sĩ Tào Linh cùng tác phẩm chủ đề của triển lãm. Nguồn: Artonis
Ngoài vẽ người, vật, triển lãm vẫn dành ưu ái cho chủ đề con giáp, loạt tranh được công chúng theo dõi đều đặn mỗi năm. Động lực sáng tạo nào khiến ông duy trì chủ đề này một cách thường xuyên như vậy?
Nhiều người nói phải có cảm xúc mới vẽ được, nhưng tôi nghĩ ngược lại, cảm xúc đến từ lao động, từ việc cắm đầu vào làm. Nếu cứ đợi cảm hứng thì không biết bao giờ nó mới tới.
Tranh con giáp là truyền thống Bắc Bộ, nhất là tranh Tết, họa sĩ nào cũng vẽ ít nhiều mỗi dịp cuối năm. Năm nay là năm Bính Ngọ nên tôi vẽ ngựa, tôi cũng như người thôi, cũng đều thích Ngựa Xích Thố, nhưng ngựa của tôi thì nó theo kiểu của tôi. Có chuyện cũng vui, là cứ đến mùa này hằng năm, bạn bè, nhà sưu tập lại nhắn hỏi “năm nay có tranh chưa?”. Thường tôi vẽ khoảng bốn, năm chục bức cỡ nhỏ mỗi mùa. Với triển lãm ở Annam Gallery, tôi dành bốn bức tiêu biểu nhất để trưng bày trước.
Vậy có câu chuyện hậu trường thú vị nào trong quá trình chuẩn bị triển lãm này không?
Với tôi, mọi thứ diễn ra khá bình thường. Từ triển lãm cá nhân đầu tiên vào năm 2014 đến nay, hầu như năm nào tôi cũng có ba đến năm cuộc triển lãm. Về sau, mọi việc cũng quen đi, không còn gì quá bất ngờ.
Triển lãm giống như một dự án vậy, nó có mục tiêu, thời gian, kế hoạch rõ ràng. May mắn là lần này tôi có đội ngũ trẻ của Annam Gallery hỗ trợ rất tốt. Giữa một bối cảnh triển lãm nghệ thuật nở rộ, tôi chỉ mong sự kiện này thu hút được khán giả ở TP.HCM trong suốt thời gian trưng bày.
Một số tác phẩm về Tĩnh vật trong loạt sáng tác mới của hoạ sĩ Tào Linh. Nguồn: Artonis.
Được biết ông từng là “cá biệt” trong gia đình nghệ thuật khi lại chọn học Công nghệ, rồi sau đó quay trở lại với hội họa. Hai bản thể ấy, một bên rất nguyên tắc, một bên rất tự do, liệu có mâu thuẫn không?
Tôi sinh ra trong một gia đình có nghề vẽ, bố tôi cũng là họa sĩ. Dù được ông cụ bắt học vẽ từ bé, nhưng lúc đó vẽ chỉ là một thú chơi. Học xong phổ thông, tôi thi vào Đại học Bách khoa, ngành Điều khiển tự động. Nhưng dù đi làm ở đâu thì tôi cũng mang theo đồ vẽ, như một thú chơi không dứt. Điều duy nhất bất tiện là tôi chỉ vẽ trong thời gian rảnh khiến cảm xúc bị ngắt quãng, chỉ vẽ được những thứ nhỏ, trên giấy dó, bằng mực, nó nhanh nhưng không liền mạch.
Tôi đọc nhiều sách, nghe nhạc, và hóa ra những thứ ấy ảnh hưởng rất lớn đến hội họa của mình. Còn chuyện kỹ sư và họa sĩ có mâu thuẫn không? Tôi nghĩ đó lại là lợi thế. Người làm nghệ thuật cần cảm xúc, còn người kỹ thuật cần kỷ luật và logic. Hai thứ tưởng trái ngược ấy bổ khuyết cho nhau. Hơn nữa, vì tôi không học mỹ thuật chính quy nên không bị “gò” theo trường lớp, không bị ép theo một hệ nguyên tắc nào. Tranh tôi hay tôi cũng vậy, cái sự phi lý có tính toán ấy lại là cách để tôi nói cho khán giả biết về mình.
Dù trước đó từng có triển lãm nhóm nhỏ, nhưng đến 2014 tôi mới làm triển lãm cá nhân đầu tiên, chủ yếu là tranh giấy dó. Chỉ đơn giản là… muốn biết xem mình đang ở đâu. May mắn là được đón nhận khá tốt.
Suốt quá trình tự học, ông có gặp khó khăn nào không? Và ông vượt qua chúng bằng cách nào?
Người tự học lúc nào cũng thấy thiếu: thiếu kiến thức, thiếu kỹ năng. Ngày nay thì thuận lợi hơn nhờ internet, video, tài liệu. Nhưng quan trọng nhất là biết mình là ai: mạnh gì, yếu gì, kém gì. Mình phải bổ khuyết chính xác vào đó.
Hồi đầu tôi đi học bày mẫu, thuê mẫu để rèn kỹ thuật. Nhưng rồi tôi nhìn sinh viên trường mỹ thuật và nhận ra: nếu đi lối này, luyện mãi cũng không bằng họ. Vậy thì phải tìm một con đường khác, con đường là mình nhất.
Vẽ với tôi ban đầu là thú chơi, mà đã là chơi thì phải mang lại tự do, sự sảng khoái. Vậy nên tôi chọn lối vẽ thể hiện cá tính, tâm tư, thẩm mỹ của mình, một lối vẽ khiến tôi thấy tự do. Không ai xác định được lối vẽ ngay từ đầu; nó được hình thành dần dần, và suốt gần 20 năm nay, nó trở thành ngôn ngữ mà mọi người nhìn thấy trong triển lãm “Tự sự” lần này.
Ông từng chia sẻ bản thân mình lược giản sự chi tiết đến tối giản nhất, đơn giản nhưng vẫn chứa đựng ý niệm. Ông nhìn nhận thế nào về nhận định này?
Thực ra, tôi nghĩ mọi người nhầm. Tôi chưa bao giờ thích chi tiết, thậm chí còn rất kém về chi tiết, đó là một khiếm khuyết.
Tôi có xu hướng lược giản, ví dụ như vẽ một khuôn mặt, tôi bớt đi để người ta nhận ra khuôn mặt, nhận ra cảm xúc, chứ không thiên về miêu tả. Thành ra, mọi người hay nói ngôn ngữ của tôi là Biểu hiện. Tôi thích ngôn ngữ ẩn dụ, biểu tượng, những thứ “đắt” và cô đọng. Tranh của tôi đơn tuyến, không nhiều lớp kể chuyện.
Chức năng của nghệ thuật, theo tôi, không phải để kể chuyện hay bán câu chuyện như ngôn ngữ marketing vẫn nói. Một tác phẩm thuần túy chỉ có một công dụng là trao cho người xem một cảm giác. Mỗi người sẽ có cảm xúc khác nhau, không nhất thiết trùng với tác giả. Như chuyện người thích phở, người thích bún chả, đó là đa dạng thẩm mỹ. Tranh cũng vậy, không ai thích được tất cả, trừ… tranh chân dung Bác Hồ.
Tào Linh, Bốn tác phẩm Bính Ngọ. Nguồn: Artonis.
Có họa sĩ lớn hay trường phái nghệ thuật nào đã tạo cảm hứng để ông tìm ra được ngôn ngữ riêng của mình?
Nghệ sĩ nào cũng có những “ông thầy” trong đời, nhưng tính tôi không thần tượng ai cụ thể. Tôi học từ việc xem nhiều, đọc lịch sử mỹ thuật, hiểu các thời kỳ thay đổi ra sao theo triết học, văn học, xã hội… Ai cũng phải bám vào một thứ gì đó.
Còn hỏi tôi thuộc trường phái gì thì hơi to tát. Tôi chỉ vẽ theo lối đem lại cho mình sự tự do. Người khác nhìn vào thì bảo tranh tôi gần với Biểu hiện Trừu tượng, đúng hơn là ngôn ngữ Biểu hiện. Không phải Trừu tượng hoàn toàn, nhưng phù hợp với mỹ thuật đương đại.
Sau nhiều năm theo đuổi sự nghiệp, yếu tố nào trong triết lý hoặc kỹ thuật sáng tác của mình đã thay đổi và phát triển nhất so với những ngày đầu?
Thời đầu, tôi vẽ rất bản năng, vẫn bị ảnh hưởng kiểu “tranh là phải tô kín”. Càng về sau, tôi muốn ít hình hơn, ít màu hơn, và nhiều mảng trống hơn. Đa số họa sĩ sẽ tìm “điểm nhấn thị giác”. Tôi thì ngược lại, tôi thích điểm nhấn tâm lý. Sự giãn cách, trống trải, cảm giác cô đơn, nhỏ bé trước không gian lớn, những khoảng trống ấy đại diện cho tâm lý nhân vật trong tranh.
Nhưng để nhiều mảng trống thì phải tính kỹ: cân bằng thị giác, độ lệch, bố cục… Cái lệch đôi khi hay hơn cái đúng. Cái phi lý về màu, hình, bố cục lại khiến người ta nhớ lâu hơn. Bố cục là thứ của lý trí, hoàn toàn phải tính toán. Màu sắc là tình cảm. Vậy nên vẽ không thể bừa được.
Dù trong tranh tôi có vẻ như “chả cái gì ra cái gì”, thì thực ra mọi thứ đều có chủ ý. Vì cuối cùng, tranh chỉ có một công dụng là trao cho người xem một cảm giác. Phi lý có tính toán thì giúp in sâu cảm giác hơn.
Các tác phẩm sử dụng chất liệu Giấy Giang trong triển lãm Tự sự của Tào Linh. Nguồn: Artonis.
Một câu hỏi thú vị thế này: với canvas, giấy Giang, giấy dó, sơn dầu, acrylic… đâu là chất liệu thể hiện đúng “bản thể” của ông nhất? Và với ông, là ông chọn chất liệu hay chất liệu chọn ông?
Tôi nghĩ ai thực hành nghệ thuật cũng phải biết mình là ai, biết điểm mạnh, điểm yếu, và tìm một kỹ thuật phù hợp với tạng tính của mình. Có người khỏe, vẽ sơn dầu thì đắp chịt chằng, trát màu dày như trát vữa. Tôi có cố cũng không làm được bởi tạng tính của tôi là nhỏ nhẹ, thì thầm, rủ rỉ.
Ngay cả khi vẽ sơn dầu, tôi cũng dùng nhiều lớp mỏng, cũng hợp với cái giấy dó. Giấy dó là chất liệu không sửa được vì đặt bút xuống, nó là "nhất khứ bất phục phản", cho nên muốn vẽ giấy dó, người vẽ phải rất bình ổn, nhưng bàn tay phải lỏng, tư duy phải dứt khoát. Một nhát bút xuống là “chết” rồi. Hoặc là bỏ, hoặc là làm cho thật thuần thục để đặt bút là có nghĩa.
Lối vẽ giấy dó mấy chục năm ảnh hưởng rất nhiều đến hội họa sơn dầu của tôi sau này. Vì giấy dó có nhiều kiểu ứng xử tùy người: có người vẽ khô, có người vẽ ướt, có người theo lối lụa, có người như bột màu. Còn tôi thì chịu ảnh hưởng mạnh từ hội họa phương Đông: bố cục nhiều mảng trống, tiết chế hình, và chấp nhận những bố cục có phần “phi lý”. Chính lối tiết giảm đó theo tôi từ giấy dó sang cả sơn dầu.
Khi ông quyết định chuyên tâm cho hội họa, ông có bao giờ “bị nhớ” công việc kỹ sư trước đây?
Tôi nghĩ ai đi làm cũng có lúc… đến tuổi “về hưu”. Khi công việc không còn cho mình hứng thú, thì nghỉ. Tôi thấy có một trò chơi hay hơn là vẽ, thế là tôi vẽ thôi. Và đã vẽ rồi thì cũng không nhớ đến công việc cũ nữa. Tất nhiên tư duy và lối sinh hoạt của một kỹ sư khác hoàn toàn với nghệ sĩ, nên cũng phải tự điều chỉnh để cân bằng.
Có một thời gian tôi vừa đi làm vừa vẽ: ban ngày làm việc, ban đêm lên phòng vẽ. Có hôm vẽ đến sáng, tắm rửa rồi đi làm tiếp. Nhưng lâu dài thì không được, vẽ tùy tiện như vậy mệt lắm, không đủ sức. Giờ tôi vẫn vẽ ban đêm, nhưng chỉ cho phép mình đến khoảng một giờ sáng. Sức khỏe phải được tính để đi đường dài, giống như trước đây xem bóng đá khuya thì được, còn giờ trễ quá là phải bỏ.
Cũng phải nói thêm, cái “tư duy kỹ sư” trong tôi vẫn còn. Nghĩa là tôi hay lược giản hình thể, không cố tả người cho đúng. Đường gì hơi cong thì nắn thành thẳng, và tôi có xu hướng nối các điểm lại với nhau. Những đường thẳng ấy tạo ra liên kết trong tranh, quy định hướng nhìn của người xem. Nó là thứ cấu trúc ngầm, rất kỹ thuật nhưng cũng rất bản năng.
Làm nghệ thuật cũng cần đảm bảo cái sức bền của mình, ông nhỉ?
Đúng, tôi nghĩ thế mới là chuyên nghiệp. Chứ còn nếu mà chuyên nghiệp lại cứ đợi có hứng mới vẽ thì không là gì cả.
Và còn một điều, tôi thích hành động vẽ hơn là bức tranh. Này tùy quan niệm mỗi người nhé. Tôi thực sự tận hưởng lúc cầm cọ vẽ, lúc đó không biết nóng, không biết mệt, giống trạng thái thiền định vậy. Có khi vẽ xong ngồi thở hồng hộc vì kiệt sức, nhưng lúc đang vẽ thì không cảm nhận gì cả. Nhiều lần mùa hè trên tầng áp mái, nóng đến mức quần áo ướt sũng mà tôi cũng không để ý. Nhưng tất nhiên cũng phải biết điều chỉnh, không thể ham quá mà chủ quan.
Vậy xin phép hỏi ông câu cuối cùng. Nếu có một thông điệp hoặc một cảm xúc mà anh muốn người yêu nghệ thuật luôn nhớ về ông và các tác phẩm, thì đó sẽ là gì?
Khi làm nghệ thuật, nhất là làm một cách chuyên nghiệp, điều đầu tiên là phải biết mình là ai. Với tôi, bức tranh không phải là thứ để truyền đạt thông điệp; nó chỉ mang lại thuần túy thị giác.
Nhiều người có thể thấy hình hài trong tranh tôi là vô lý, không “đúng”. Nhưng tôi vốn không định tả, không muốn tả. Điều tôi cần là nó đủ để người xem nhận ra con người tôi, cảm xúc thật và cái bên trong của tôi được bộc lộ trên bề mặt. Nó không nhất thiết phải đúng. Tôi chỉ muốn người ta nhận ra tôi trong bức tranh, qua chính tác phẩm của mình.
Vâng, xin cảm ơn hoạ sĩ Tào Linh đã dành thời gian chia sẻ về triển lãm "Tự sự" và triết lý nghệ thuật đặc biệt của mình!
