Họa sĩ Trương Lộ từ lâu đã được biết đến như một bậc thầy trong lĩnh vực hội họa và thư pháp được cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn nói riêng và giới mỹ thuật Việt Nam nói chung hết sức kính trọng. Tác phẩm của ông vừa thể hiện vẻ đẹp truyền thống, cổ điển, vừa mang tinh thần đổi mới, khám phá hiện đại, đồng thời chứa đựng chiều sâu triết lý làm người sâu sắc.
Họa sĩ Trương Lộ là một người Hoa sinh ra và lớn lên tại Chợ Lớn. Từ thuở thiếu thời, ông có cơ hội tiếp cận với thư pháp, hội họa truyền thống Trung Hoa, mà cụ thể là Quốc họa Trung Hoa - tranh thủy mặc. Trương Lộ học Mỹ thuật tại Chợ Lớn từ năm 1970 đến năm 1975, chủ yếu học vẽ tranh thủy mặc theo học các thầy Chiêm Quốc Hùng, Lâm Vĩ Hành, Trần Chương Khanh, Trương Đạt Văn. Học thư pháp theo thầy Ngô Thiết Triều. Đây đều là các thư pháp gia và các bậc thầy tranh thủy mặc danh tiếng tại Chợ Lớn những năm 60 của thế kỷ trước. Năm 2024, họa sư Trương Lộ đóng vai trò là chủ nhiệm Câu lạc bộ Mỹ thuật người Hoa trực thuộc Mỹ thuật TP.HCM. Không những thế, ông còn là một người thầy, một người truyền lửa cho các thế hệ sau tiếp tục theo đuổi con đường vẽ tranh thủy mặc chuyên nghiệp cũng như nghệ thuật thư pháp.
Trương Lộ, Thất hiền, thuỷ mặc, 140 x 70 cm. Nguồn: Thuỷ Mặc.
Sài Gòn - Chợ Lớn, mảnh đất nuôi dưỡng tâm hồn họa sĩ
Chợ Lớn là vùng đất bao gồm quận 5, quận 6, quận 11 và một phần quận 8. Ở đây đa số là người Hoa gồm các nhóm dân tộc Quảng Đông, người Triều Châu, người Phúc Kiến, người Hẹ, người Hải Nam. Họ làm ăn phồn thịnh, sôi nổi và cuộc sống nhiều va đập, chứa nhiều tài năng đủ các lĩnh vực. “Trong cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, hoạt động nghệ thuật ở hai mảng thư pháp và hội họa phát triển khá mạnh. Các chi hội như thư pháp, thư họa, câu lạc bộ mỹ thuật người Hoa, các lớp học thư pháp của các thư pháp gia tên tuổi, của chi hội thư pháp phối hợp cùng các hội quán tổ chức thường kỳ, tạo nên phong trào rèn luyện thư pháp, vẽ tranh thủy mặc lan rộng, không chỉ giới hạn trong cộng đồng Hoa kiều Chợ Lớn mà ngay cả nhiều người Việt cũng tham dự.” (“Đi một ngày đàng” cùng thư họa người Hoa, Nguyễn Đình). Chính vì thế, từ những năm 1970 - 1975, Trương Lộ đã theo các thầy để học viết thư pháp trước và sau đó tiếp tục theo học vẽ tranh thủy mặc. Có lúc ông say mê đi tới các triển lãm tranh thủy mặc của các họa sĩ từ Đài Loan, Hồng Kông để quan sát và học tập, cũng như tích lũy kinh nghiệm vẽ cho mình.
Trương Lộ, Trúc thạch, thuỷ mặc, 40 x 70 cm. Nguồn: Thuỷ Mặc.
Bởi lẽ vì được học bài bản từ trường lớp và những họa sư có tiếng trong nghề, nên tư duy bắt nguồn từ những điều căn bản và truyền thống nhất hình thành nên sự lựa chọn chủ đề trong giai đoạn đầu sự nghiệp hội họa của Trương Lộ. Họa sĩ Trương Lộ đã từng chia sẻ rằng: “Tôi quan niệm khi được học về cơ bản, đó là cách tốt nhất để nắm vững kỹ thuật trong thư pháp, hội họa, đặc biệt là tính triết lý, chữ và nghĩa chữ trong văn học cổ điển, từ đó rút tỉa các bài học làm người do cổ nhân truyền dạy để biến thành vốn sống riêng cho bản thân”. Thật vậy, nếu như được hỏi về bức tranh đầu tiên mà họa sư đã từng vẽ, ông sẽ luôn nhắc tới bộ tứ quân tử “Mai, Lan, Cúc, Trúc”. Người ta hay thấy một Trương Lộ vẽ nhiều tác phẩm thư pháp trích từ sách thánh hiền, cổ văn của người xưa. Trong chúng đều có tính triết lý và chữ nghĩa trong văn học cổ điển, để từ đó truyền cảm hứng cho công chúng thưởng lãm về những bài học làm người do cổ nhân truyền dạy. Còn đối với dòng tranh thủy mặc, các đề tài đều mang đậm tính truyền thống, mang những câu chuyện, điển tích, điển cố từ ngàn đời hay như người ta vẫn thường gọi đó là những bức “hoa, điểu”, “sơn thủy hữu tình”.
Những tác phẩm cổ điển lúc bấy giờ của họa sư Trương Lộ là sự kết hợp tài tình giữa hai trường phái nghệ thuật thư và họa. Một bên là bằng bút pháp tôi luyện từng ngày, bên còn lại là chặt chẽ về bố cục, tròn vẹn về ngữ nghĩa, và hiển nhiên, đẹp một vẻ đẹp thuần khiết, tất cả tạo nên một vẻ đẹp đậm phong cách và bản sắc của người Hoa xưa.
Hơi thở thời đại mới tạo nên chất liệu tranh
Nếu như trong giai đoạn trước, giới vẽ tranh thủy mặc Chợ Lớn bùng nổ và lan rộng, “Từ năm 1975, vì lắm lý do, phong trào tranh thuỷ mặc Chợ Lớn chìm hẳn. Mãi đến năm 1982, ông Châu Tô – một người không cầm cọ nhưng rất yêu tranh – đã thành lập Câu lạc bộ Mỹ thuật quận 5. Từ đó, tranh thuỷ mặc lại được trưng bày, thoạt tiên hơi dè dặt nhưng vẫn tạo nên bao ấn tượng thẩm mỹ tốt lành đối với đông đảo người thưởng ngoạn, do vậy thể loại tranh đặc sắc này liền được nhiều cấp, nhiều ngành tán thưởng, khích lệ, động viên, hỗ trợ.” (Tranh thuỷ mặc Chợ Lớn, Phanxipang). Hoà vào dòng chảy thời đại ấy, họa sĩ Trương Lộ cũng có nhiều không gian hơn để thể hiện tài năng của mình. Cũng như một số các họa sĩ khác cùng thời, Trương Lộ liên tục cố gắng tìm tòi nhằm cách tân thể loại truyền thống này và chọn tái hiện nhiều hơn các đề tài hiện thực mang hơi thở cuộc sống đương đại.
Trương Lộ, Quan Âm, thuỷ mặc, 70 x 140 cm, 2018. Nguồn: Thuỷ Mặc.
Anh Trương Anh Tiến, trong một bài phỏng vấn, đã thốt lên: “Điểm khác biệt nhất của thầy tôi so với các họa sĩ khác là thầy rất cần cù và miệt mài sáng tác.” Thật vậy, trong giai đoạn sau năm 1975 cho tới nay, họa sư Trương Lộ luôn miệt mài với những chuyến đi thực tế khắp các ngóc ngách Bắc, Trung, Nam để cảm nhận những điều bình dị, gần gũi nhất, để thể hiện được cái thật, cái tâm huyết trong từng bức tranh thủy mặc. Đề tài về cuộc sống, về cảnh sinh hoạt không đơn giản chỉ là một sự theo thời trong trường phái thủy mặc Việt Nam của Trương Lộ, đó là một phần trong con người ông, một trái tim rung cảm đặc biệt với những thứ xung quanh mình. Ông từng chia sẻ: “Thời đó các thầy khi dạy, thường cho học trò đi ngoại cảnh, vẽ núi non hùng vĩ. Trong số các học trò chỉ có mình tôi là thích vẽ đời thường, đặc biệt là những ký hoạ về Chợ Lớn lúc đương thời. Giờ nhìn lại nhiều ký hoạ đó thì khung cảnh đã đổi thay, không còn như xưa nữa, nhất là hình thái kiến trúc nhà ở, chợ và các công trình công cộng khác”. (Trương Lộ - người lưu giữ vẻ đẹp Chợ Lớn trong tranh thủy mặc, Bình Nguyên). Thế nhưng, dù là tranh phong cảnh ở đâu, ông đều thể hiện được thần thái, khuôn sắc, bối cảnh và cả cá tính từng nhân vật, rất tinh tế, sống động. Tranh hiện tại của họa sư Trương Lộ rất được ưa chuộng và nổi tiếng trong giới phê bình hội họa, bởi có lẽ nó toát lên được một không gian thực tại, với tầng tầng lớp lớp các đường nét, gam màu, hình khối, như được chạm vào cảnh vật trước mắt mình và đặc biệt, người ta cảm nhận được một trái tim nhiệt huyết của người họa sĩ gửi gắm trong tranh.
Trương Lộ, Kênh Tàu Hủ, thuỷ mặc, 70 x 140 cm. Nguồn: Thuỷ Mặc.
Thiết tha một dòng cọ lưu truyền qua từng lớp thế hệ
Khi đóng vai trò là chủ nhiệm của câu lạc bộ mỹ thuật người Hoa, NSND Trương Lộ luôn tạo điều kiện cho mọi người có những buổi sinh hoạt sôi nổi. Từ những lớp học hàng tuần, cho đến các chuyến đi thực tế, hội trại sáng tác, ký họa, các triển lãm cá nhân, triển lãm nhóm, viết thư pháp từ thiện… trải đều suốt năm. Khi là một người thầy, họa sĩ cũng là một người thầy tận tâm. Ông luôn quan niệm rằng học trò cần phải cọ xát nhiều môi trường khác biệt để tích lũy kinh nghiệm và năng lực cho bản thân. Ông cũng thường xuyên có những chiêm nghiệm về thế hệ tiếp nối của mình, bởi rằng ông hiểu việc tái hiện lại được khung cảnh hiện thực đang diễn ra có hồn, có sắc không phải là điều đơn giản.
Với những đóng góp thiết thực, họa sĩ Trương Lộ đã nhận được nhiều bằng khen của các ban ngành, đoàn thể. Đặc biệt, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú” năm 2015. Năm 2019 ông vinh dự được phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân” vì những cống hiến xuất sắc trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc, góp phần vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc.
Trong dòng chảy tranh thủy mặc nước nhà, cái tên Trương Lộ luôn lưu lại dấu ấn trong lòng người thưởng ngoạn, các họa sĩ cùng thời và thế hệ học trò của mình. Ông chính là biểu tượng cho tinh thần nghệ sĩ tài hoa, lặng lẽ phụng sự nghệ thuật suốt cả cuộc đời.
