Trần Trung Lĩnh – Lội ngược, đá chéo thỏa “banh chành màu”

Từ hội họa, điện ảnh cho đến âm nhạc, Trần Trung Lĩnh đã chọn những cuộc chơi với nghệ thuật bằng tư duy liên ngành, nơi cảm xúc bùng nổ được kiểm soát chặt chẽ bằng kỷ luật của một “gã quái” làm gì cũng có lớp lang. Họa sĩ Trần Trung Lĩnh bên tác phẩm thuộc loạt Van Gogh ở Sài Gòn. Nguồn: Báo Người Lao động Gọi là “gã quái” cũng có lý do Sinh năm 1977 tại Hội An, vùng đất mà với anh “là một bức tranh lớn”, anh mang theo ký ức hình - sắc - ánh sáng từ những ngày còn bé. Vẻ đẹp hoài niệm của phố cổ in sâu trong anh, trở thành nền thẩm mỹ chi phối toàn bộ thế giới tạo hình sau này. Tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật TP.HCM năm 2001, anh bắt đầu hành trình chuyên nghiệp. Nhưng với anh, “chuyên nghiệp” không đồng nghĩa yên vị. Anh từng tạm dừng hội họa để làm phim với vai trò đạo diễn, họa sĩ thiết kế, rồi quay lại với toan bằng một phong cách tái cấu trúc, vẫn là Trung Lĩnh nhưng đầy bất ngờ. Những năm đầu, anh chịu ảnh hưởng sâu từ Francis Bacon và Van Gogh, hai cực đối lập giữa cái dữ và cái dịu. Bacon cho anh nỗi đau nhân sinh, Van Gogh cho kỹ thuật và màu sắc. Xen giữa là tinh thần giễu nhại của Pop Art, thể hiện rõ trong loạt Van Gogh ở Sài Gòn, vừa trào phúng vừa trân trọng. Từ đó, Lĩnh dung hòa ba dòng chảy Biểu hiện - Pop Art - Trừu tượng trong một thế giới không ranh giới. “Hội họa đối với mình là một cuộc chơi, chơi lâu thì lại nhớ trò khác… Cho dù có được thị trường hay không, nó cũng không cản mình quay về với cơn nhớ Biểu hiện.” Trần Trung Lĩnh, Pop Art về Chung Quỳ. Nguồn: Báo Đà Nẵng. Là người yêu nhạc Rock, anh thích "những va chạm, những cú đập của thời đại". Năng lượng mãnh liệt, trần trụi này ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ và cách anh sáng tác, tạo nên sự hòa hợp hơi “quái” giữa tính trào phúng và sự bộc phát. Mười năm làm phim không làm anh xa hội họa. Ngược lại, điện ảnh mở ra cho anh góc nhìn về bố cục động, ánh sáng điện ảnh, và tính biểu tượng. “Những gì mình từng gọi là cuộc chơi, thật ra đều hỗ trợ lẫn nhau,” anh khẳng định. Khi đạo diễn, anh nghĩ tới màu. Khi vẽ, anh nghĩ tới chuyển động, tạo nên tác phẩm có nhịp điệu của phim, mang khung hình của hội họa. Sự "đá chéo" liên tục giữa các sân chơi nghệ thuật khiến anh không ngừng tự chất vấn: “Tại sao bây giờ mình không làm nó tốt hơn nữa?”. Câu hỏi đó chính là cú hích cho giai đoạn hội họa Biểu hiện thứ hai đầy chín chắn. Đối với anh, việc quay lại với tranh không phải là đổi hướng, mà là “đào sâu” để quay về gốc cảm xúc, nhưng bằng kinh nghiệm và độ chín mới. Dù tung hoành qua nhiều hình thái, Trần Trung Lĩnh từ chối mọi sự gán ghép, chỉ giản dị một “mục đích là biểu hiện được cái tâm tư.” Nhờ vậy, anh mới giữ được sự tự do của “gã quái”, vừa dữ dội, vừa không chịu bị đóng khung. Nghe Rock vẽ Pop “Pop Art mà không nói về xã hội thì không còn là Pop Art.” Pop Art đến với Trần Trung Lĩnh như một kênh phản chiếu xã hội. Vì vậy, các biểu tượng, từ Marilyn Monroe, Mona Lisa đến Đạt Ma, Chung Quỳ, đều được anh “mời về” Việt Nam, để họ trải nghiệm bối cảnh tiêu dùng bản địa. Cái giễu nhại ấy không dễ dãi, mà “bỡn cợt trong đau đớn”, nơi tiếng cười nhân sinh bật ra từ va chạm. Triển lãm Ha ha ha là minh chứng rõ rệt cho tinh thần đó. Nếu Lê Quý Anh Hào xem Pop Art là trò “dán giấy ký ức”, thì Trung Lĩnh coi đó là cuộc đụng độ giữa hiện thực và cảm xúc. Cả hai đều tự do, nhưng trong khi Anh Hào giễu nhại bằng hoài niệm, thì Trung Lĩnh hướng ra ngoài với sự dữ dội, bùng nổ, phê phán xã hội tiêu dùng. Ở anh, giễu nhại là tự chất vấn chính mình; ở Lê Quý Anh Hào, là sự giật mình nhẹ nhàng trước ký ức cùng tinh thần Thủy mặc Việt. Trần Trung Lĩnh, Ha ha ha!, sơn dầu trên vải bố, 125 x 165 cm, 2023. Nguồn: Báo Thanh niên. Thành công với Pop Art, anh vẫn chọn “quay về với cơn nhớ Biểu hiện”. Tranh Biểu hiện của anh tập trung vào con người với những gương mặt méo mó, thân thể mơ hồ, như phản ánh nhịp quằn quại của đời sống.  “Khi mình càng đào sâu, thì sẽ nhận thấy mối tương quan giữa mình và vũ trụ. Mình ở trong tranh đó.” Bề ngoài “ào ào như thác đổ” nhưng anh làm việc có cấu trúc. Mọi thứ, từ phác thảo đến lớp cảm xúc, đều được sắp xếp có chủ đích, “kiểm soát trong hỗn loạn”. Hai mươi năm qua, anh vẫn trung thành với kỹ thuật “cào xé”, để màu tự hòa, sinh ra linh hồn bức tranh qua ma sát của tay, chứ không mệnh lệnh lý trí. Với anh, Pop Art là bản rock sôi động; Biểu hiện là bản giao hưởng trầm. Dù ở lối vẽ nào, tinh thần giễu nhại bản thân vẫn là sợi dây xuyên suốt. “Có vẽ Biểu hiện hay Pop Art thì nó vẫn là mình. Mình tự bỡn cợt chính mình, tự giễu nhại chính thái độ của mình.” Làm nghệ thuật cần hệ thống lớp lang Khi rẽ sang điện ảnh, anh giữ nguyên tự tin: “Mình có nền tảng mỹ thuật, mình có thể làm tốt.” Anh từng làm storyboard cho Charlie Nguyễn, rồi đảm nhận vai trò giám đốc mỹ thuật nhiều phim điện ảnh. Điện ảnh giúp anh hiểu sâu hơn về ánh sáng, không gian, bố cục, những thứ anh mang ngược lại hội họa, biến triển lãm thành sân khấu, toan thành màn ảnh. Ngoài vẽ và làm phim, anh còn là thành viên sáng lập ban nhạc The Beats ở Đà Nẵng. Rock cho anh năng lượng sống đem cả vào tranh.  Hoạt động trong nhiều lĩnh vực giúp anh không bị trói vào “trường phái”. Âm nhạc dạy anh nhịp, điện ảnh dạy anh khung, hội họa dạy anh cảm xúc. Ba mảnh đó giao nhau, hình thành nên thứ mà anh gọi là “cách tâm thức thở ra bằng màu sắc”. Anh từng kể về bước chuyển lớn khi xem phim Trainspotting của Danny Boyle, rồi nhận ra rằng vẽ cũng là kể chuyện. Hội họa với anh không còn dừng ở mặt phẳng, mà trở thành chuỗi hình ảnh có tiết tấu, có câu chuyện ngầm, mở rộng ra hình ảnh chuyển động. Tinh thần “làm cho tới” trong phim cũng chính là cốt lõi trong hội họa của anh. Các tác phẩm của họa sĩ Trần Trung Lĩnh trong triển lãm Sắc và Không. Nguồn: Báo Người lao động. Từ 2020, anh thực hiện loạt Sắc và Không với chuỗi tranh trừu tượng tối giản, nơi mảng màu và vệt cào tìm “cái linh hồn nằm giữa hình và vô hình”. Với anh, nghệ sĩ là “cầu nối giữa vũ trụ và tấm toan”, và sáng tạo chỉ chạm được khi “đúng lúc, đúng cảm xúc”. Dù vẽ như bản năng, anh không tin vào ngẫu hứng thuần túy: “Vẽ bằng cảm xúc, nhưng là quá trình có phương pháp, được kiểm soát chặt chẽ.” Tự do với anh không tách rời kỷ luật. Anh hiểu nghệ thuật, dù loại hình nào, cũng cần hy sinh, bỏ cái này, mất cái kia, làm việc khác để “nuôi con, nuôi đam mê”, nên làm việc khoa học sẽ giúp bản thân bền sức để đi dài hơn. Chính sự cân bằng đó giúp anh giữ nguyên tắc làm nghề mà vẫn để “gã quái” trong mình được thỏa sức “banh chành màu”. Thay lời kết Bao năm qua, Trần Trung Lĩnh vẫn giữ nguyên nhịp sống nghệ thuật đầy va đập: hội họa, điện ảnh, âm nhạc, trừu tượng. Ở anh, không có ranh giới, chỉ có sự chuyển động. Dám bước qua ranh giới giữa Pop Art và Biểu hiện, dám “đá chéo” các lĩnh vực sáng tạo, có một nghệ sĩ chịu chơi như thế. Mượn lời nhà báo Lê Công Sơn để gói ghém vài lời cuối về anh: “Cá tính nghệ thuật của Trần Trung Lĩnh ‘bay nhảy’ qua các trường phái khác nhau, nhưng rõ nét nhất là Biểu hiện và Pop Art.”