Đó là lời tán thưởng mà thầy giáo Tô Ngọc Vân đã dành cho người học trò yêu quý của mình trong cuốn nhật ký “Lưu Công Nhân là tuổi trẻ của ta hiện về”. Ở tranh của Lưu Công Nhân, người ta thấy sự pha trộn chín mùi của một cá tính sáng tạo, phóng khoáng trong không gian tự do kết hợp cùng với sự học hỏi và được phát triển trong môi trường giáo dục, đào tạo mỹ thuật bài bản.
Họa sĩ Lưu Công Nhân sinh ngày 17/8/1929, tên khai sinh là Lưu Công Nhẫn. Ông sinh ra và lớn lên tại làng Lầu Thượng, Hạc Trì, Phú Thọ, nơi mà người ta hay gọi với một tâm thế hào hùng và tự hào: “mảnh đất ngàn năm văn vật”. Lưu Công Nhân là họa sĩ dành trọn cả cuộc đời để phụng sự cho nghệ thuật và khao khát tìm lấy cho mình một con đường vốn thuộc về.
Lưu Công Nhân theo học khóa đầu tiên, niên khóa 1950-1954 mở tại chiến khu Việt Bắc của Trường Mỹ thuật Việt Nam, do họa sĩ Tô Ngọc Vân làm hiệu trưởng. Bởi hoàn cảnh giảng dạy quá đặc biệt nên sau này nó được biết tới nhiều hơn với cái tên Khóa học mỹ thuật kháng chiến. Một thời gian sau ông được thuyên chuyển về làm giảng viên Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội.
Định mệnh đi và vẽ không ngừng nghỉ của Lưu Công Nhân để lại một sản nghiệp bề thế về cả số lượng và chất lượng của các tác phẩm nghệ thuật. Trong 60 năm lao động, Lưu Công Nhân cho ra gần 2.000 bức. Lí do có lẽ bởi sự khác biệt với những họa sĩ cùng thời - thế hệ thiếu thốn và chật vật để có từng tuýp sơn dầu, hay chắt chiu từng giọt màu vẽ thì Lưu Công Nhân là một ngoại lệ. Ông là họa sĩ sáng tác hưởng biên chế nhà nước, có nhiều điều kiện hơn để mua tuýp màu từ Anh, Pháp và đặc biệt là có sự tự do trong việc đi trực họa ngoài trời. Cho đến nay, những bức tranh ấy vẫn thường xuyên được trưng bày trong các cuộc triển lãm lớn nhỏ bởi tính hấp dẫn xuyên thời gian và giá trị tư liệu cho tiến trình lịch sử hội họa Việt Nam.
Lưu Công Nhân và khóa học “Họa sĩ kháng chiến”
Là một trong những họa sĩ đặc biệt của một khóa học đặc biệt của Mỹ thuật Việt Nam hiện đại - khóa Họa sĩ kháng chiến, chính vì thế trong quá trình theo học, Lưu Công Nhân vừa học hình họa vừa đi vào các vùng có dân cư, vẽ về những gia đình, người dân có thành tích lao động tăng gia sản xuất tốt phục vụ kháng chiến, làm công tác tuyên truyền theo đường lối của Đảng và Chính phủ. Lưu Công Nhân luôn “nuôi mộng phải có danh gì với núi sông và ý nghĩ ấy còn đeo đẳng ông mãi về sau, đến tận lúc ông rời xa cõi tạm”.
So sánh với những người họa sĩ cùng thời, trong bức tranh tổng thể, Lưu Công Nhân cùng với Nguyễn Trọng Kiệm và Trần Lưu Hậu đều đại diện cho sự đa dạng tinh thần và phong cách trong làng hội họa Việt Nam. Mỗi người mang một tiếng nói riêng biệt, nhưng tất cả đều hướng tới mục tiêu phát triển mỹ thuật hiện đại của đất nước. Cụ thể, trong tranh của Trọng Kiệm sẽ dễ dàng nhận ra nguyên tắc kết hợp giữa biểu tượng và trang trí, một truyền thống lâu đời trong nghệ thuật Á Đông. Còn Trần Lưu Hậu là họa sĩ tiên phong ở Việt Nam với phong cách biểu hiện. Trong khi đó, khi nhắc tới Lưu Công Nhân, người ta sẽ nghĩ đến ông như một đại diện tiêu biểu của trường phái hiện thực trong nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
Những cảm xúc chân thật dẫn lối từng nét vẽ
Vẻ đẹp trong tranh Lưu Công Nhân luôn tổ hợp 2 yếu tố duyên dáng, bình dị mộc mạc với hào hoa, sang trọng, hiện đại. Họa sĩ Lê Thiết Cương cho rằng: “… Kiểu nét đầy ngẫu hứng, tung tẩy phóng khoáng. Điều này đòi hỏi ở người vẽ phải vững hình và trên cả hình là buông hình, bỏ hình, xả hình. Lối vẽ kiểu trực họa và ký họa giúp khai mở hết khả năng trực cảm, duy cảm, duy mỹ của Lưu Công Nhân. Không còn nệ vào phải trái, sai đúng, không bị lệ thuộc vào đối tượng, ông chỉ vẽ xúc cảm của mình. Đấy chính là chất, tạng tính, là nếp người Lưu Công Nhân, mình thế nào thì vẽ thế.”
Lưu Công Nhân, Hành trình qua đồi cọ, 1950. Nguồn: VNExpress.
Họa sĩ Lưu Công Nhân sáng tạo trên nhiều chất liệu và thể loại như sơn dầu, màu nước, giấy dó, bột mầu, phấn sáp, kí họa than chì,...nhưng trong đó nổi bật hơn cả chính là sơn dầu và màu nước. Nhận xét về kĩ thuật sử dụng màu nước của danh họa Lưu Công Nhân, họa sĩ Tô Ngọc Thành đã từng thốt lên rằng “Anh thành đạt về tranh màu nước, vẽ trực họa rất điêu luyện. Màu của anh rất ngon, nhuyễn và đầy gợi cảm, có nhiều chất của hội họa”. Nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân từng nhận xét: “Lưu Công Nhân có tay nghề điêu luyện lạ thường. Ngay những bức thuốc nước trực họa những năm 1950 đã đạt tới đỉnh cao của kỹ thuật đầy trắc ẩn này….Về tranh màu nước ở ta, tới nay tôi nghĩ ít có ai vượt nổi Lưu Công Nhân”. Nhà phê bình cũng dành nhiều lời khen cho các tác phẩm sơn dầu của họa sĩ, ông nói: “Tranh sơn dầu cũng được Lưu Công Nhân sử dụng “điệu nghệ” trong thế hệ ông - thế hệ thiếu thốn tuyệt đối về vật chất mà ông là một ngoại lệ.” Trong các tác phẩm của họa sĩ Lưu Công Nhân, “Bình dân học vụ” là bức tranh sơn dầu nổi tiếng và được công chúng đón nhận nhiều nhất.
Lưu Công Nhân, Bình dân học vụ, sơn dầu, 1955. Nguồn: Art Việt.
Năm 1960 đánh một dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp hội họa của Lưu Công Nhân, khi ông bày triển lãm cá nhân đầu tiên với khoảng 200 bức tranh ký họa trong đó có 40 tranh vẽ về đề tài kháng chiến. Không ngừng tìm tòi và tiếp nhận tinh thần đổi mới của thời đại, Lưu Công Nhân từng bước và theo đuổi dòng tranh trừu tượng phương Tây và dành suốt 10 năm để theo đuổi con đường này để rồi tuyên bố “Nó không phải của ta”. Vào khoảng những năm 1984–1985, khi đã an cư tại phố cổ Hội An, tâm hồn của Lưu Công Nhân dường như trở nên tĩnh lặng và trầm tư lạ thường. Thời gian này ông dùng để vẽ những gì thân thuộc nhất với đời sống: có lúc là vợ, con, cháu; có lúc chỉ là chiếc bình, cái lọ mộc mạc, trơ trọi; hay những cánh hoa mong manh, cô độc. Thế nhưng, đây lại là thời kì đỉnh cao về màu nước của Lưu Công Nhân. “Họa sĩ Lưu Công Nhân hoàn toàn làm chủ chất liệu và rất chủ động khi đặt từng nét bút. Với độ loang của màu nước rất hòa hợp với tính chất lãng mạn, bay bổng, u buồn của phố cổ Hội An. Toát lên cả không gian là sự thâm trầm sâu lắng, nhưng vẫn lấp lánh sáng từ những vạt màu nắng rất đẹp trong các ngõ, ngách phố Hội.” - lời nhận xét của họa sĩ Họa sĩ Vi Kiến Thành đã làm không ít người tò mò và mong muốn được chiêm ngưỡng trực tiếp những tác phẩm ngẫu hứng nhưng đầy chiều sâu ấy của Lưu Công Nhân. Nét chấm phá độc đáo trong sự nghiệp hội họa của Lưu Công Nhân có lẽ là khi ông chọn vẽ nhiều hơn các tranh nude. Ông học hỏi điều này từ họa sĩ người Pháp - Auguste Renoir (1841-1919) với quan niệm về phong cách biểu hiện, luôn đề cao nét tự nhiên, đặc biệt là vẻ đẹp cơ thể phụ nữ. Người ta ấn tượng với dòng tranh này của Lưu Công Nhân có lẽ bởi nó mang được cái hồn của người thôn nữ Việt Nam, thoải mái, ung dung và bình thản. Việc sử dụng mực nho vẽ với những đường nét phóng khoáng cũng làm cho những bức tranh lộ ra những dáng dấp rất duyên, rất thật.
Lưu Công Nhân, Nhìn ra biển, 1970. Nguồn: Annam Gallery.
Những đóng góp to lớn cho sự nghiệp mỹ thuật nước nhà
Lưu Công Nhân là một trong những người phiên dịch thành công nhất trường phái Paris ra “ngôn ngữ Việt” hay theo nhà báo Đào Mai Trang, “đóng góp cho hội họa Việt Nam của Lưu Công Nhân được ghi nhận ở việc, ông đã xây dựng một thế giới thẩm mỹ riêng khởi nguồn từ hình ảnh người phụ nữ nông thôn miền Bắc Việt Nam, tảo tần, giản dị và thuần hậu; và tinh thần tiến bộ của ông trong hoạt động nghề nghiệp, trách nhiệm của ông với sự sáng tạo cá nhân và đóng góp xã hội của một nghệ sĩ.”
Lưu Công Nhân, Trên xe tải, 1956. Nguồn: Báo Tuổi trẻ.
Họa sĩ Lưu Công Nhân đã góp phần định hình nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam với các tác phẩm tham dự triển lãm quốc tế tại Vienne Biennal V (1959), Prague (1960), Berlin (1964), Bucarest (1960, 1968), Paris (1980). Và quan trọng hơn cả, chính sự nghiệp giảng dạy tại trường Mỹ thuật của mình, Lưu Công Nhân đã góp phần truyền lửa nghề và cảm hứng về tự do sáng tạo cho nhiều thế hệ họa sĩ trẻ.