Hoạ sĩ Hoàng Minh Hằng sinh ngày 20 tháng 11 năm 1946. Sinh ra từ Hà Nội cổ kính, nhưng hành trình trưởng thành của bà lại được nuôi dưỡng bởi nhiều miền tri thức. Chính điều này đã vẽ nên một nữ hoạ sĩ Hoàng Minh Hằng như chúng ta được thấy ngày nay.

Ngọc phải mài mới sáng

Ít ai biết rằng Hoàng Minh Hằng từng có 3 năm tuổi thơ theo học một trường đào tạo nghệ thuật vỡ lòng ở Tiệp Khắc. Tại đây, bà có cơ hội được đào tạo toàn diện: từ hội hoạ đến âm nhạc. Sau đó, bà quay về Việt Nam và theo học tại một trường miền Nam khi ấy. Nhờ nền tảng nghệ thuật vững chắc, bà thi đỗ vào Trường Mỹ thuật từ khi còn rất nhỏ và gắn bó suốt 12 năm. Ngay từ năm thứ ba đại học, Hoàng Minh Hằng đã bén duyên với lụa – chất liệu mỏng manh nhưng đầy thách thức và trở thành một trong những họa sĩ tiên phong khai phá dòng tranh này.

Mặc dù may mắn bén duyên với hội hoạ từ nhỏ, nhưng sau khi tốt nghiệp, bà ít có cơ hội được làm công việc đúng chuyên môn được đào tạo. Bà có thời gian gắn bó hơn mười năm với công việc tại một nhà xuất bản. Dù vậy, bà Hằng luôn cảm thấy may mắn vì có được công việc này: “May là nhà xuất bản thì mới có thì giờ vẽ đấy” – nữ hoạ sĩ hài hước chia sẻ. Bà luôn tranh thủ thời gian rảnh ở nhà xuất bản để vẽ và mày mò học hỏi thêm. Nhờ sự chăm chỉ ấy mà bà đã tổ chức được triển lãm nghệ thuật cá nhân đầu tiên năm 1989 và bà cũng là nữ họa sĩ đầu tiên tại Sài Gòn khi ấy có cho riêng mình một triển lãm tranh. 

Hoàng Minh Hằng, Lan trân châu, tranh lụa. Nguồn: Tuổi trẻ news.

Sự tiếp xúc sớm với nhiều nền văn hóa, kết hợp với nền tảng đào tạo bài bản, đã hình thành nên cá tính nghệ thuật khác biệt của Hoàng Minh Hằng: vừa nữ tính, trữ tình, vừa mạnh mẽ và quyết đoán. Trong thế hệ họa sĩ cùng thời, bà nổi bật bởi lựa chọn trung thành với lụa. Chất liệu mong manh nhưng lại trở thành biểu tượng cho bản lĩnh và sức sống nghệ thuật của bà.

Nét trữ tình đằm thắm – Sợi chỉ đỏ trong phong cách nghệ thuật 

Hoàng Minh Hằng là nữ hoạ sĩ tại Việt Nam nổi tiếng với việc vẽ tranh lụa. Bà thường khai thác các chủ đề thiên nhiên, thường thấy nhất trong tranh của bà là hình ảnh của hoa cỏ và phong cảnh rộng lớn. Để lý giải cho việc này, bà chia sẻ chỉ đơn giản là vì yêu thích, bà rất yêu hoa, ở nhà, bà cũng thường xuyên cắm rất nhiều hoa tươi. Có lẽ vì thế, bà đưa hoa vào tranh như một cách lưu giữ vẻ đẹp ấy thật lâu. 

Hoàng Minh Hằng, Hoa chuối, tranh lụa, 2024.

Nhưng ai tiếp xúc với bà Hằng đủ lâu thì biết lý do còn nhiều và sâu xa hơn thế. Bà từng chia sẻ rằng người vẽ tranh phải có một tâm hồn khoáng đạt mới vẽ được tranh vì “tất cả tranh của mình là nó có trong mình”. Bà đã chọn hoa, không chỉ lấy nó làm chủ đề cho 1 - 2 bức tranh, mà là chủ đề cho cả một cuộc đời nghệ thuật của mình. Cũng bởi lẽ ấy mà người ta thường thấy tranh của bà rất nữ tính, đậm chất trữ tình.

Nét đằm thắm trong tranh Hoàng Minh Hằng không chỉ đến từ đề tài, mà còn ở cách bà vận dụng kỹ thuật lụa từ thời Đông Dương. Tranh của bà thường có bố cục cân đối âm dương, lớn nhỏ hài hoà. Mỗi bố cục tranh đều được sắp đặt với sự tính toán tinh tế, không dừng lại ở cảm tính, mà được xây dựng bằng lý trí thẩm mỹ. Người xem có thể dễ dàng nhận ra sự chặt chẽ ấy ngay từ ánh nhìn đầu tiên. Ngoài ra, bà Hằng còn thổi cái hồn mới vào tranh bằng đường nét mạnh mẽ và hình khối rắn rỏi. Khi tận mắt xem tranh, người thưởng lãm còn bị ấn tượng bởi kỹ thuật đi màu nhiều lớp của bà, khiến bức tranh vừa có chiều sâu mà vẫn giữ được độ trong của lụa.

Hoàng Minh Hằng, Vo gạo, tranh lụa. Nguồn: Báo tuổi trẻ.

Mặc dù nữ hoạ sĩ hay nói sự tinh tế bà có được là do “trời cho”, tuy nhiên, không thể phủ nhận nỗ lực của bà trong việc tìm tòi học hỏi và luôn cập nhật kiến thức mới trong suốt sự nghiệp nghệ thuật của mình. Với quan niệm rằng “tranh của mình đến đâu, mình phải đứng đến đấy”, bà đã phát triển kỹ thuật lụa riêng: không rửa lụa nhiều lần, mà sử dụng cọ lớn để xử lí. Việc này vừa giúp tiết kiệm thời gian, vừa giữ được độ bóng của lụa, giúp màu khi lên lụa vẫn giữ được độ trong suốt cần có và đạt hiệu quả tối ưu nhất khi vẽ tranh lụa khổ lớn. Ngoài ra, màu sắc sử dụng trong tranh của bà đều được chế tạo hoàn toàn từ các nguyên liệu tự nhiên. Chính những điều đó đã khiến tranh của Hoàng Minh Hằng luôn mang lại cho người thưởng thức cảm giác thong dong, tự tại, như thoát khỏi hiện thực và lạc vào một khoảng không khác.

Hoàng Minh Hằng, Phong cảnh Ninh Bình, tranh lụa. Nguồn: Tuổi trẻ news.

Bên cạnh tranh lụa, hoạ sĩ Hoàng Minh Hằng cũng thử sức với nhiều chất liệu khác, nổi bật có thể kể đến: tranh sơn mài, tranh trên giấy dó... Ít ai biết rằng, bức tranh đầu tiên mà bà vẽ sau khi tốt nghiệp lại là sơn mài, với một cơ duyên kì lạ đến từ một người bạn. Bằng sự nhạy bén, bà nhanh chóng làm quen và thành thạo sơn mài chỉ trong thời gian ngắn. Nhờ vậy, bà đã thành công chinh phục chất liệu này ngay từ lần đầu tiên, đến nỗi Hồ Hữu Thủ cũng phải bất ngờ vì sự nhạy bén của bà. 

“Dù thể hiện lụa hoặc sơn mài, Hoàng Minh Hằng đều có cùng phong cách: Từ tốn, ôn hòa, màu sắc nhẹ nhàng, không gian thoáng đãng, mênh mang, sâu lắng. Những thuyền, biển, cảnh miền núi, thôn quê, những hoa và trái là những cái cớ để cô bộc lộ sự rung động về tạo hình, về ước muốn cho cuộc sống thanh bình, tươi đẹp với một tình yêu trầm tĩnh và sâu sắc” – theo hoạ sĩ Nguyễn Trung.

Bản lĩnh chính là sự dịu dàng nhất

Nếu ngày nay, giới trẻ vẫn đang bàn cãi nhiều về thế nào là tính nữ, thì có lẽ Hoàng Minh Hằng chính là một minh chứng điển hình. Đây là người phụ nữ mang trong mình sự mạnh mẽ, quyết liệt nhưng vẫn đong đầy dịu dàng. Nếu như ở những năm cuối của thập kỷ 80, bà đang tất bật chuẩn bị cho buổi triển lãm cá nhân đầu tiên của mình, thì vào năm 2024, khi tuổi tác đã chạm ngưỡng U80, bà vẫn hào hứng tổ chức triển lãm tranh “Những khúc ca dao trong vắt”. Hành trình nghệ thuật hơn nửa thế kỷ của bà chính là lời nhắc nhở: tính nữ chính là sự dung hòa giữa bản lĩnh và dịu dàng.

Hoàng Minh Hằng, Mùa xuân, tranh lụa, 2024. Nguồn: Artlive.

Với sự nghiệp nhà giáo, Hoàng Minh Hằng là một người thầy mẫu mực, dìu dắt bao thế hệ sinh viên Trường Mỹ thuật. Khi nói về người thầy của mình, các học trò của bà luôn nhận định rằng bà là một trong những người dạy về kỹ thuật vẽ lụa ở Trường Mỹ thuật chuẩn mực nhất và có tấm lòng đối đãi với học trò bao la. Với bà, dạy học không chỉ là truyền đạt kỹ thuật, mà là đồng hành và nâng đỡ học trò trên hành trình sáng tạo. Bao thế hệ sinh viên đã lớn lên từ sự dìu dắt ân cần ấy, để rồi trở thành những gương mặt tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam. Sau hơn tám thập kỷ, Hoàng Minh Hằng để lại không chỉ những bức tranh lụa thấm đẫm chất thơ, mà còn một di sản tinh thần: tấm gương về sự bền bỉ, bản lĩnh và dịu dàng của một người phụ nữ cống hiến trọn vẹn cuộc đời cho nghệ thuật.