Từ những điệu Chèo xưa, những “khúc hoan ca” rực rỡ cất lên, nơi con người và thiên nhiên hòa quyện, nơi nghệ thuật không còn là minh họa cho hiện thực, mà là cách người họa sĩ vượt lên nó bằng tự do, say mê và niềm tin rằng: vẽ là hạnh phúc.
Họa sĩ Bùi Suối Hoa bên các tác phẩm tại studio. Nguồn: Artonis.
“Tiểu thư nông thôn” thời Đổi mới
Sinh năm 1957 tại Hà Nội, trong một gia đình trí thức nghệ thuật, họa sĩ Bùi Suối Hoa là con gái của nhà thơ Huyền Kiêu. Từ nhỏ, bà lớn lên giữa tủ sách Pháp và Nga, mở ra thế giới sáng tạo tự do.
“Từ nhỏ tôi đã say mê những bức tranh trong sách Pháp, đặc biệt là Từ điển Larousse của bố. Tôi yêu Van Gogh, Chagall và Henri Rousseau, mỗi người mở ra cho tôi một thế giới riêng đầy cuốn hút.”
Năm 11 tuổi, cô bé Suối Hoa bắt đầu học vẽ; đến 14 tuổi, vào Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, học suốt mười năm (1971 - 1985), rồi làm việc tại Xưởng Mỹ thuật Quốc gia (1980 - 1987). Bà từng cùng cha đến thăm Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng ở căn nhà nhỏ 65 Nguyễn Thái Học, nơi những không gian mười mét vuông vẫn nở rộ tinh hoa hội họa Việt Nam. Những hình ảnh tận hiến ấy khắc sâu trong bà về giá trị đích thực của người nghệ sĩ. Năm 1988, bà cùng con trai vào Sài Gòn, bắt đầu hành trình tự lập đầy gian nan.
“Những năm đầu vào Sài Gòn rất khó khăn. Lương giảng viên chỉ đủ sống tối thiểu. Buổi sáng tôi dạy đại học, buổi chiều dạy thêm cho các em nhỏ để đủ sống. Mua hộp sơn, tấm toan cũng là điều xa xỉ.”
Bùi Suối Hoa, Sân khấu Chèo. Nguồn: Bài viết chuyên mục Bui Suoi Hoa - Artist, Art Tunnel Wordpress.
Nhưng chính trong những ngày chật vật ấy, ngọn lửa sáng tạo trong bà lại bùng lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Nhà phê bình Nguyễn Quân từng nhận xét:
“Cảm giác đầu tiên của tôi về cô nữ sinh viên Trường Mỹ thuật Hà Nội là một tiểu thư nông thôn xuất thân trong gia tộc danh giá ở Hà Tây, được giáo dục trong khuôn khổ tập thể, nhưng sớm cảm thấy sự chật hẹp của hệ thống ấy.”
Bùi Suối Hoa đến với công chúng quốc tế từ một cơ duyên tình cờ. Bức Ly rượu cuộc đời, vẽ trong giai đoạn khó khăn, đã giúp tên tuổi bà vượt biên giới.
“Một ngày rất buồn, tôi vẽ người đàn bà ngồi trước bàn với một ly rượu. Tôi gửi tranh ở phòng tranh khách sạn Rex, không nghĩ sẽ bán được. May mắn thay, ông Stephen McGuinness tìm đến tôi và đưa vào cuốn 15 họa sĩ nổi tiếng Việt Nam (1991).”
Từ đó, bà trở thành một trong những họa sĩ đầu tiên sống được bằng hội họa tự do sau Đổi mới, người mà Nguyễn Quân gọi là “dì đầu của thế hệ hai”, dám “bỏ nghiệp sư phạm để sống bằng sáng tác”. Sau đó, bà có triển lãm tại Hồng Kông (Uncorked Soul, 1991), Anh, Pháp, Mỹ, Thụy Sĩ… đưa tinh thần dân gian Việt ra thế giới.
Một tác phẩm của Bùi Suối Hoa. Nguồn: Bài viết Sự quái quỷ của sắc màu, Báo Thanh Niên
Con người, thiên nhiên trong điệu Chèo
Trong hội họa của Bùi Suối Hoa, con người và thiên nhiên hòa làm một trong những Khoảnh khắc trong thiên nhiên hay Hoan ca đầy sức sống. Bà tìm thấy trong Chèo, Ca trù, Hát chầu văn, nguồn cảm hứng dân tộc sâu xa, như phép ước lệ để biểu đạt tâm hồn Việt.
Chèo, với bà, là “sân khấu tâm hồn”, nơi người họa sĩ hóa thân vào vai diễn để đối thoại với chính mình. Những nhân vật trong tranh không còn là người cụ thể, mà là biểu tượng của niềm vui sống, của tinh thần Việt rực rỡ, như nhà phê bình Nguyễn Quân từng cảm nhận:
“Sân khấu Chèo với cái duyên thầm, vừa đoan trang vừa cợt nhả, như say trầu thuốc, hấp dẫn họa sĩ không thôi. Trong không gian ấy, Bùi Suối Hoa vừa mời gọi vừa thách thức người xem đối thoại dài với nghệ sĩ.”
Bùi Suối Hoa, Chèo, sơn dầu trên canvas, 110 x 130 cm. Nguồn: Bài viết Tranh CHÈO – Bùi Suối Hoa, Văn nghệ Boston Wordpress.
Bút pháp của bà phóng khoáng, mạnh mẽ, nhiều khi thô nhám, bà thường sử dụng cọ lớn, dao vẽ và những mảng màu nguyên chất. Từ đó tạo nên hòa sắc cuồng nhiệt đỏ, xanh rồi vàng, nhưng không hỗn loạn, hệt như những “ngọn lửa nhỏ” chứa khát khao được sống và sáng tạo.
Trong tranh bà, người xem dễ nhận ra sự biểu hiện nội lực của Van Gogh, cái mờ ảo của Chagall và sự ngây thơ ước lệ của Henri Rousseau, nhưng tất cả được chuyển hóa trong tinh thần Chèo Việt rộn ràng, mà sâu lắng. Nếu Chèo trong Bùi Xuân Phái là “tài hoa, hóm hỉnh”, thì với Suối Hoa, “nó phóng túng, lãng mạn và giàu tính biểu hiện”, như nhận định của nhà phê bình Đặng Tiến.
Để thấy rõ hơn tính biểu tượng ấy, có thể so sánh với họa sĩ Nguyễn Linh cùng thời. Nguyễn Linh khai thác đề tài dân gian theo hướng tả thực khỏe khoắn, chú trọng chi tiết với Chiếu Chèo hay Cày cấy. Ngược lại, Bùi Suối Hoa ước lệ hóa hình tượng chèo, chỉ giữ lại các dấu hiệu gợi nhớ để chuyển sang biểu tượng và cảm xúc. Bà đưa khán giả vào “sân khấu nội tâm”, nơi diễn ra cuộc đối thoại bằng màu và đường nét.
Bùi Suối Hoa, Spring garden (Vườn xuân), sơn dầu trên canvas, 110 x 135 cm, 2015. Nguồn: Facebook của Eight Gallery.
Trong thế giới ấy, thiên nhiên không chỉ là cảnh vật, mà là nơi bà tìm thấy sự an nhiên. Dù cuộc sống nhiều thăng trầm, tranh Suối Hoa vẫn rực rỡ, không hề bi lụy. Nhà văn Dương Tường từng nói:
“Khi vẽ là lúc Suối Hoa lấy lại thăng bằng bằng hành động sáng tạo. Trong tranh chị chỉ toàn gam màu tươi nguyên. Với chị, vẽ là hạnh phúc.”
Thẳng thắn, hồn nhiên một Suối Hoa
Bên cạnh mạch đề tài thiên nhiên và Chèo, Suối Hoa còn nổi bật với dòng tranh trừu tượng cùng những mảng màu lớn, tương phản mạnh, mạnh mẽ mà hồn nhiên.
“Suối Hoa trung thành với phong cách quen thuộc, nhưng nhát bút mạnh bạo, tùy hứng. Không gian, chi tiết của núi đồi, biển, vạt áo, cánh hoa… đều được lọc ra từ hiện thực bằng con mắt tinh sắc.” Nhà phê bình Nguyễn Quân nhận định bà như thế.
Bà cũng thử nghiệm với tranh tĩnh vật, giấy dó, luôn miệt mài vì “vẽ chính là người bạn” song hành của đời mình.
“Tôi chỉ có một việc duy nhất mà tôi biết là vẽ thôi. Chỉ có vẽ thì cuộc sống mới vui vẻ và có ý nghĩa.”
Một góc làm việc tại studio của họa sĩ Bùi Suối Hoa. Nguồn: Artonis.
Triết lý nghệ thuật của bà là “hãy sống chân thật và là chính mình.” Khi được hỏi về sự “dám khác biệt” trong bối cảnh hiện thực xã hội chủ nghĩa, bà chỉ cười:
“Tôi vẽ cổ động không được, tôi không biết vẽ. Tôi chỉ vẽ được những gì mình thích thôi. Còn vẽ theo phong trào, hoặc người ta bảo sao vẽ vậy, tôi vẽ rất xấu, và thường là không đạt.”
Về cách gọi “nữ họa sĩ”, cái nhãn giới tính vẫn thường đặt trước tên người phụ nữ sáng tạo, bà chia sẻ:
“Quan niệm coi đàn ông là phái mạnh, đàn bà là phái yếu là rất cổ xưa. Tài năng là thứ trời cho, nó rơi xuống ai thì người đó may mắn. Không cần lấy giới tính ra để đánh giá giá trị nghệ thuật.”
Nữ tính, với bà, không phải thiệt thòi mà là góc nhìn mềm mại giúp người nghệ sĩ chạm đến cái đẹp sâu hơn. Bà tin người nghệ sĩ sinh ra đã có “gen sáng tạo riêng không sao chép”, nhưng nếu thiếu đam mê, tài năng ấy không thể bám rễ sâu.
“Có những người rất giỏi nghề nhưng tranh vô cảm. Cái ấy chỉ có thể nói là trời cho. Còn nếu thật sự yêu thích, dành trọn tâm huyết, thì thế nào cũng đạt được một điều gì đó.”
Họa sĩ Bùi Suối Hoa trong không gian studio. Nguồn: Artonis.
Suối Hoa nhìn nhận thành công trong hội họa không phụ thuộc vào việc học nhiều hay đi nhiều, mà ở tầm nhìn và chiều sâu nội tâm. Bà nhắc đến Nguyễn Tư Nghiêm như một ví dụ điển hình về tài năng “đại ngộ” trong không gian nhỏ bé:
“Ông Nguyễn Tư Nghiêm gần như chỉ vẽ trong mười mét vuông, nhưng đó là cả một thế giới rộng lớn. Cái chính là tâm hồn và tầm suy nghĩ của người nghệ sĩ.”
Thay lời kết
Bùi Suối Hoa là hiện thân của tinh thần tự do, một nghệ sĩ chuyển hóa di sản văn hóa và nội tâm mãnh liệt thành ngôn ngữ tạo hình độc lập. Bà thuộc lớp họa sĩ giao thời: vừa thừa hưởng tinh thần “đổi mới từ bên trong” của thế hệ đi trước, vừa mở đường cho một mỹ cảm tự do, mang đậm tính nữ và tinh thần biểu hiện.
Tác phẩm của bà là cầu nối đưa “dấu ấn của dân tộc tôi” ra thế giới, góp phần thúc đẩy “cuộc sống và con người Việt Nam được mở mang, phát triển theo kịp thế giới đại đồng”, như bà hằng mong ước.
Những đóng góp của Bùi Suối Hoa mãi là những khúc Hoan ca rực rỡ của một tâm hồn nghệ sĩ tự do cho nền nghệ thuật đương đại Việt Nam.
Related articles
Bùi Suối Hoa – Vẽ khúc hoan ca, xoay điệu chèo
Từ những điệu Chèo xưa, những “khúc hoan ca” rực rỡ cất lên, nơi con người và thiên nhiên hòa quyện, nơi nghệ thuật không còn là minh họa cho hiện thực, mà là cách người họa sĩ vượt lên nó bằng tự do, say mê và niềm tin rằng: vẽ là hạnh phúc. Họa sĩ Bùi Suối Hoa bên các tác phẩm tại studio. Nguồn: Artonis. “Tiểu thư nông thôn” thời Đổi mới Sinh năm 1957 tại Hà Nội, trong một gia đình trí thức nghệ thuật, họa sĩ Bùi Suối Hoa là con gái của nhà thơ Huyền Kiêu. Từ nhỏ, bà lớn lên giữa tủ sách Pháp và Nga, mở ra thế giới sáng tạo tự do. “Từ nhỏ tôi đã say mê những bức tranh trong sách Pháp, đặc biệt là Từ điển Larousse của bố. Tôi yêu Van Gogh, Chagall và Henri Rousseau, mỗi người mở ra cho tôi một thế giới riêng đầy cuốn hút.” Năm 11 tuổi, cô bé Suối Hoa bắt đầu học vẽ; đến 14 tuổi, vào Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, học suốt mười năm (1971 - 1985), rồi làm việc tại Xưởng Mỹ thuật Quốc gia (1980 - 1987). Bà từng cùng cha đến thăm Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng ở căn nhà nhỏ 65 Nguyễn Thái Học, nơi những không gian mười mét vuông vẫn nở rộ tinh hoa hội họa Việt Nam. Những hình ảnh tận hiến ấy khắc sâu trong bà về giá trị đích thực của người nghệ sĩ. Năm 1988, bà cùng con trai vào Sài Gòn, bắt đầu hành trình tự lập đầy gian nan. “Những năm đầu vào Sài Gòn rất khó khăn. Lương giảng viên chỉ đủ sống tối thiểu. Buổi sáng tôi dạy đại học, buổi chiều dạy thêm cho các em nhỏ để đủ sống. Mua hộp sơn, tấm toan cũng là điều xa xỉ.” Bùi Suối Hoa, Sân khấu Chèo. Nguồn: Bài viết chuyên mục Bui Suoi Hoa - Artist, Art Tunnel Wordpress. Nhưng chính trong những ngày chật vật ấy, ngọn lửa sáng tạo trong bà lại bùng lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Nhà phê bình Nguyễn Quân từng nhận xét: “Cảm giác đầu tiên của tôi về cô nữ sinh viên Trường Mỹ thuật Hà Nội là một tiểu thư nông thôn xuất thân trong gia tộc danh giá ở Hà Tây, được giáo dục trong khuôn khổ tập thể, nhưng sớm cảm thấy sự chật hẹp của hệ thống ấy.” Bùi Suối Hoa đến với công chúng quốc tế từ một cơ duyên tình cờ. Bức Ly rượu cuộc đời, vẽ trong giai đoạn khó khăn, đã giúp tên tuổi bà vượt biên giới.“Một ngày rất buồn, tôi vẽ người đàn bà ngồi trước bàn với một ly rượu. Tôi gửi tranh ở phòng tranh khách sạn Rex, không nghĩ sẽ bán được. May mắn thay, ông Stephen McGuinness tìm đến tôi và đưa vào cuốn 15 họa sĩ nổi tiếng Việt Nam (1991).” Từ đó, bà trở thành một trong những họa sĩ đầu tiên sống được bằng hội họa tự do sau Đổi mới, người mà Nguyễn Quân gọi là “dì đầu của thế hệ hai”, dám “bỏ nghiệp sư phạm để sống bằng sáng tác”. Sau đó, bà có triển lãm tại Hồng Kông (Uncorked Soul, 1991), Anh, Pháp, Mỹ, Thụy Sĩ… đưa tinh thần dân gian Việt ra thế giới. Một tác phẩm của Bùi Suối Hoa. Nguồn: Bài viết Sự quái quỷ của sắc màu, Báo Thanh Niên Con người, thiên nhiên trong điệu Chèo Trong hội họa của Bùi Suối Hoa, con người và thiên nhiên hòa làm một trong những Khoảnh khắc trong thiên nhiên hay Hoan ca đầy sức sống. Bà tìm thấy trong Chèo, Ca trù, Hát chầu văn, nguồn cảm hứng dân tộc sâu xa, như phép ước lệ để biểu đạt tâm hồn Việt. Chèo, với bà, là “sân khấu tâm hồn”, nơi người họa sĩ hóa thân vào vai diễn để đối thoại với chính mình. Những nhân vật trong tranh không còn là người cụ thể, mà là biểu tượng của niềm vui sống, của tinh thần Việt rực rỡ, như nhà phê bình Nguyễn Quân từng cảm nhận: “Sân khấu Chèo với cái duyên thầm, vừa đoan trang vừa cợt nhả, như say trầu thuốc, hấp dẫn họa sĩ không thôi. Trong không gian ấy, Bùi Suối Hoa vừa mời gọi vừa thách thức người xem đối thoại dài với nghệ sĩ.” Bùi Suối Hoa, Chèo, sơn dầu trên canvas, 110 x 130 cm. Nguồn: Bài viết Tranh CHÈO – Bùi Suối Hoa, Văn nghệ Boston Wordpress. Bút pháp của bà phóng khoáng, mạnh mẽ, nhiều khi thô nhám, bà thường sử dụng cọ lớn, dao vẽ và những mảng màu nguyên chất. Từ đó tạo nên hòa sắc cuồng nhiệt đỏ, xanh rồi vàng, nhưng không hỗn loạn, hệt như những “ngọn lửa nhỏ” chứa khát khao được sống và sáng tạo. Trong tranh bà, người xem dễ nhận ra sự biểu hiện nội lực của Van Gogh, cái mờ ảo của Chagall và sự ngây thơ ước lệ của Henri Rousseau, nhưng tất cả được chuyển hóa trong tinh thần Chèo Việt rộn ràng, mà sâu lắng. Nếu Chèo trong Bùi Xuân Phái là “tài hoa, hóm hỉnh”, thì với Suối Hoa, “nó phóng túng, lãng mạn và giàu tính biểu hiện”, như nhận định của nhà phê bình Đặng Tiến. Để thấy rõ hơn tính biểu tượng ấy, có thể so sánh với họa sĩ Nguyễn Linh cùng thời. Nguyễn Linh khai thác đề tài dân gian theo hướng tả thực khỏe khoắn, chú trọng chi tiết với Chiếu Chèo hay Cày cấy. Ngược lại, Bùi Suối Hoa ước lệ hóa hình tượng chèo, chỉ giữ lại các dấu hiệu gợi nhớ để chuyển sang biểu tượng và cảm xúc. Bà đưa khán giả vào “sân khấu nội tâm”, nơi diễn ra cuộc đối thoại bằng màu và đường nét. Bùi Suối Hoa, Spring garden (Vườn xuân), sơn dầu trên canvas, 110 x 135 cm, 2015. Nguồn: Facebook của Eight Gallery. Trong thế giới ấy, thiên nhiên không chỉ là cảnh vật, mà là nơi bà tìm thấy sự an nhiên. Dù cuộc sống nhiều thăng trầm, tranh Suối Hoa vẫn rực rỡ, không hề bi lụy. Nhà văn Dương Tường từng nói: “Khi vẽ là lúc Suối Hoa lấy lại thăng bằng bằng hành động sáng tạo. Trong tranh chị chỉ toàn gam màu tươi nguyên. Với chị, vẽ là hạnh phúc.” Thẳng thắn, hồn nhiên một Suối Hoa Bên cạnh mạch đề tài thiên nhiên và Chèo, Suối Hoa còn nổi bật với dòng tranh trừu tượng cùng những mảng màu lớn, tương phản mạnh, mạnh mẽ mà hồn nhiên. “Suối Hoa trung thành với phong cách quen thuộc, nhưng nhát bút mạnh bạo, tùy hứng. Không gian, chi tiết của núi đồi, biển, vạt áo, cánh hoa… đều được lọc ra từ hiện thực bằng con mắt tinh sắc.” Nhà phê bình Nguyễn Quân nhận định bà như thế. Bà cũng thử nghiệm với tranh tĩnh vật, giấy dó, luôn miệt mài vì “vẽ chính là người bạn” song hành của đời mình. “Tôi chỉ có một việc duy nhất mà tôi biết là vẽ thôi. Chỉ có vẽ thì cuộc sống mới vui vẻ và có ý nghĩa.” Một góc làm việc tại studio của họa sĩ Bùi Suối Hoa. Nguồn: Artonis. Triết lý nghệ thuật của bà là “hãy sống chân thật và là chính mình.” Khi được hỏi về sự “dám khác biệt” trong bối cảnh hiện thực xã hội chủ nghĩa, bà chỉ cười: “Tôi vẽ cổ động không được, tôi không biết vẽ. Tôi chỉ vẽ được những gì mình thích thôi. Còn vẽ theo phong trào, hoặc người ta bảo sao vẽ vậy, tôi vẽ rất xấu, và thường là không đạt.” Về cách gọi “nữ họa sĩ”, cái nhãn giới tính vẫn thường đặt trước tên người phụ nữ sáng tạo, bà chia sẻ: “Quan niệm coi đàn ông là phái mạnh, đàn bà là phái yếu là rất cổ xưa. Tài năng là thứ trời cho, nó rơi xuống ai thì người đó may mắn. Không cần lấy giới tính ra để đánh giá giá trị nghệ thuật.” Nữ tính, với bà, không phải thiệt thòi mà là góc nhìn mềm mại giúp người nghệ sĩ chạm đến cái đẹp sâu hơn. Bà tin người nghệ sĩ sinh ra đã có “gen sáng tạo riêng không sao chép”, nhưng nếu thiếu đam mê, tài năng ấy không thể bám rễ sâu. “Có những người rất giỏi nghề nhưng tranh vô cảm. Cái ấy chỉ có thể nói là trời cho. Còn nếu thật sự yêu thích, dành trọn tâm huyết, thì thế nào cũng đạt được một điều gì đó.” Họa sĩ Bùi Suối Hoa trong không gian studio. Nguồn: Artonis. Suối Hoa nhìn nhận thành công trong hội họa không phụ thuộc vào việc học nhiều hay đi nhiều, mà ở tầm nhìn và chiều sâu nội tâm. Bà nhắc đến Nguyễn Tư Nghiêm như một ví dụ điển hình về tài năng “đại ngộ” trong không gian nhỏ bé: “Ông Nguyễn Tư Nghiêm gần như chỉ vẽ trong mười mét vuông, nhưng đó là cả một thế giới rộng lớn. Cái chính là tâm hồn và tầm suy nghĩ của người nghệ sĩ.” Thay lời kết Bùi Suối Hoa là hiện thân của tinh thần tự do, một nghệ sĩ chuyển hóa di sản văn hóa và nội tâm mãnh liệt thành ngôn ngữ tạo hình độc lập. Bà thuộc lớp họa sĩ giao thời: vừa thừa hưởng tinh thần “đổi mới từ bên trong” của thế hệ đi trước, vừa mở đường cho một mỹ cảm tự do, mang đậm tính nữ và tinh thần biểu hiện. Tác phẩm của bà là cầu nối đưa “dấu ấn của dân tộc tôi” ra thế giới, góp phần thúc đẩy “cuộc sống và con người Việt Nam được mở mang, phát triển theo kịp thế giới đại đồng”, như bà hằng mong ước. Những đóng góp của Bùi Suối Hoa mãi là những khúc Hoan ca rực rỡ của một tâm hồn nghệ sĩ tự do cho nền nghệ thuật đương đại Việt Nam.