Để hiểu vì sao Victor Tardieu thường được nhắc đến như người đặt những nhịp cầu đầu tiên cho mỹ thuật Việt Nam hiện đại, cần nhìn vào những năm tháng ông dành trọn tâm sức cho Trường Mỹ thuật Đông Dương và các thế hệ học trò An Nam.
Ở đó, giữa nhiều biến động của thời cuộc, một người họa sĩ Pháp đã chọn gác lại không ít tham vọng cá nhân để giữ lửa cho một môi trường nghệ thuật còn rất non trẻ. Chính từ những nỗ lực ấy, một chương quan trọng của lịch sử mỹ thuật Việt Nam đã dần được hình thành.
Họa sĩ Victor Tardieu (ngồi giữa) cùng các sinh viên khóa đầu tiên (từ trái sang phải) như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Georges Khánh, Nguyễn Phan Chánh, Công Văn Trung, Lê Văn Đệ. Nguồn: Tạp chí Mỹ thuật Việt Nam.
Nỗ lực đưa Mỹ thuật Đông Dương ra thế giới
Nghiên cứu của Nguyễn Quốc Định cho rằng thành tựu lớn nhất chứng minh nhãn quan của Victor Tardieu chính là việc đưa mỹ thuật Việt Nam thoát khỏi cách nhìn như một dạng “thủ công mỹ nghệ”, để có thể được tiếp cận như một nền hội họa hiện đại đứng cạnh nghệ thuật châu Âu.
Trong môi trường đào tạo của Trường Mỹ thuật Đông Dương, các họa sĩ trẻ dần được khuyến khích xem hội họa như một thực hành sáng tạo độc lập. Kết quả của quá trình ấy sớm được nhìn thấy qua các cuộc triển lãm tại Paris năm 1931 và Rome năm 1932. Tại đây, tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh hay tranh sơn dầu của Lê Phổ đã gây bất ngờ cho nhiều nhà phê bình phương Tây, khi mang đến một thế giới hình ảnh đậm bản sắc Đông Dương.
Những tác phẩm này không chỉ gây ấn tượng về kỹ thuật mà còn buộc giới mỹ thuật châu Âu phải thừa nhận rằng ở vùng đất thuộc địa xa xôi ấy đang hình thành một nền hội họa hiện đại với tiếng nói riêng.
Vai trò của Tardieu không chỉ dừng lại ở việc đưa tác phẩm đi triển lãm. Nhờ uy tín cá nhân và các mối quan hệ trong giới nghệ thuật Pháp, ông trở thành cầu nối giữa môi trường mỹ thuật Đông Dương và các không gian nghệ thuật châu Âu. Nhờ vậy, nhiều họa sĩ trẻ Việt Nam lần đầu có cơ hội tiếp cận công chúng và giới phê bình quốc tế - điều hiếm thấy đối với nghệ sĩ đến từ một thuộc địa vào thời điểm ấy.
Không gian trưng bày các tác phẩm của sinh viên EBAI tại trụ sở trường số 102 phố Reinach. Nguồn: Jean Francois Hubert; Nguyễn Quốc Định.
Các triển lãm của sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương cũng bắt đầu thu hút sự chú ý của báo chí và công chúng Pháp. Nhiều tờ báo dành lời khen ngợi cho ngôi trường của Tardieu, thậm chí có tờ mô tả tinh thần nghệ thuật tại đây bằng khẩu hiệu: “Một nghệ thuật sống không lặp lại quá khứ, mà tiếp nối nó”.
Những ghi chép trên các tờ báo như L’Avenir du Tonkin cho thấy cách nhìn của công chúng và chính quyền thuộc địa dần thay đổi. Nếu ban đầu Trường Mỹ thuật Đông Dương chỉ được xem như một thử nghiệm giáo dục, thì sự trưởng thành của các thế hệ sinh viên đã khiến nhiều người bắt đầu nhìn nhận nơi đây như một “học viện” thực thụ - nơi nuôi dưỡng những cá nhân sáng tạo thay vì đào tạo thợ thủ công.
Từ môi trường ấy, nhiều nghệ sĩ sau này trở thành trụ cột của mỹ thuật Việt Nam hiện đại đã trưởng thành, trong đó có Tô Ngọc Vân, Nguyễn Phan Chánh, Lê Phổ, Nguyễn Gia Trí, Vũ Cao Đàm và Lê Văn Đệ. Các tác phẩm của họ không chỉ định hình diện mạo mỹ thuật Việt Nam trước năm 1945 mà còn góp phần đưa nghệ thuật Việt Nam đến gần hơn với công chúng quốc tế.
Năm 1931, Victor Tardieu được cử về Pháp tham dự Triển lãm Thuộc địa. Trong thời gian ông vắng mặt, kiến trúc sư Kruze được bổ nhiệm làm quyền hiệu trưởng theo nghị định của Toàn quyền Pierre Pasquier.
Trước chuyến đi này, sinh viên và giáo viên của trường đã tổ chức nhiều hoạt động tiễn ông, trong đó có một buổi tiệc lớn với khoảng 146 người tham dự. Họa sĩ Nam Sơn khi ấy nhấn mạnh vai trò của Tardieu như người khởi xướng công cuộc cải cách mỹ thuật tại Đông Dương.
Ảnh chụp Victor Tardieu cùng các sinh viên năm (1930). Nguồn: Jenikir by History.
Cũng trong giai đoạn này, nhiều sinh viên xuất sắc bắt đầu được đưa sang Pháp tham gia các hoạt động nghệ thuật. Một trường hợp tiêu biểu là họa sĩ Lê Phổ, người được Tardieu lựa chọn tham gia trang trí Cung điện Đông Dương tại Triển lãm Thuộc địa năm 1931.
Trong thập niên 1930, Tardieu tiếp tục thúc đẩy các kế hoạch mở rộng đào tạo của Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông đề xuất sáp nhập các ngành thủ công mỹ nghệ và phát triển thêm các lĩnh vực như nội thất, dệt và gốm sứ, hướng tới một mô hình giáo dục nghệ thuật gắn với đời sống. Những ý tưởng này nhận được sự ủng hộ của Toàn quyền Jules Brévié, nhưng nhiều dự án vẫn còn dang dở khi Tardieu qua đời năm 1937.
Một đời rung cảm vì lý tưởng
Trong hơn hai thập niên hoạt động, Trường Mỹ thuật Đông Dương nhiều lần phải điều chỉnh chương trình đào tạo và cơ cấu tổ chức để thích ứng với các chính sách của chính quyền thuộc địa. Những thay đổi này tạo ra không ít áp lực cho Victor Tardieu, người vừa phải duy trì đời sống học thuật của nhà trường vừa phải cân bằng với các yêu cầu hành chính.
Qua các thư từ gửi vợ, ông nhiều lần bày tỏ lo lắng về tương lai của ngôi trường. Với vai trò hiệu trưởng, Tardieu vừa trực tiếp giảng dạy, vừa tổ chức triển lãm, vận động tài trợ và tìm cơ hội cho sinh viên.
Một số bức thư cũng cho thấy ông đánh giá đồng nghiệp và học trò chủ yếu dựa trên thái độ làm việc và năng lực cá nhân. Trong một lần nhận xét, ông từng so sánh sự tận tụy của Nam Sơn với sự thiếu hợp tác của một vài giảng viên khác, phản ánh cách ông nhìn nhận con người vượt lên trên nhiều định kiến phổ biến của xã hội thuộc địa.
Tác phẩm tư liệu La Métropole - la science dispense au peuple d'Annam ses bienfaits (1924 - 1925). Nguồn: Lynda Trouvé.
Trong các năm 1935 - 1936 và 1937 - 1938, Trường Mỹ thuật Đông Dương từng phải tạm ngừng tuyển sinh khoa hội họa do số lượng sinh viên tốt nghiệp tăng nhanh trong khi cơ hội việc làm còn hạn chế.
Một chi tiết đáng chú ý trong hành trình của Victor Tardieu là việc ông gần như dừng hẳn hoạt động sáng tác cá nhân sau khi hoàn thành các công trình lớn tại Đại học Đông Dương. Theo nghiên cứu của Nguyễn Quốc Định, thay vì tiếp tục xây dựng danh tiếng tại các Salon ở Paris, Tardieu đã lựa chọn lui về phía sau như một người “lát đường”, dành phần lớn thời gian để xây dựng môi trường học thuật cho các họa sĩ trẻ.
Trong ký ức của nhiều học trò như Tô Ngọc Vân, Victor Tardieu không chỉ là một họa sĩ mà còn là người thầy tận tâm. Ông thường khích lệ sinh viên tin vào tương lai của nghệ thuật Việt Nam và chăm lo cho họ “như một người cha”. Nhà nghiên cứu Nora A. Taylor cũng cho rằng Trường Mỹ thuật Đông Dương giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành thế hệ họa sĩ đầu tiên của nghệ thuật hiện đại Việt Nam.
Trong những năm cuối đời, ông vẫn duy trì cường độ làm việc lớn để điều hành trường, tổ chức triển lãm và thúc đẩy các kế hoạch cải tổ chương trình đào tạo. Những bức thư còn lại cho thấy nhiều ngày làm việc kéo dài liên tục, phản ánh áp lực mà ông phải gánh vác trong việc duy trì ngôi trường giữa bối cảnh xã hội nhiều biến động.
Victor Tardieu qua đời ngày 12 tháng 6 năm 1937 tại Hà Nội sau một thời gian làm việc cường độ cao và mắc bệnh viêm phế quản. Sự ra đi của ông khiến học trò, đồng nghiệp và nhiều trí thức tại Hà Nội vô cùng bất ngờ. Theo các ghi chép đương thời, đoàn người đưa tang ông kéo dài qua nhiều tuyến phố Hà Nội trước khi tới nghĩa trang.
Lễ tưởng niệm một năm ngày mất của Victor Tardieu, cũng là ngày khánh thành bức tượng bán thân của ông do Goerges Khánh thực hiện. Nguồn: Luxuo Vietnam.
Đối với nhiều học trò, ông không chỉ là người thầy mà còn là người đã khơi dậy niềm tin vào khả năng phát triển của nghệ thuật Việt Nam trong thời kỳ hiện đại. Hơn cả một nhà giáo, Victor Tardieu trở thành một người bảo trợ tận tụy cho lý tưởng xây dựng một nền mỹ thuật mới tại Đông Dương.
Thay lời kết
Cuộc đời Victor Tardieu có thể được gói gọn trong hai chữ “thích ứng” với những biến động của thời cuộc. Từ một họa sĩ sang Đông Dương để tìm kiếm cơ hội sáng tác, ông dần trở thành người kết nối giữa kỹ thuật hội họa phương Tây và đời sống nghệ thuật bản địa.
Di sản ông để lại không chỉ nằm ở các công trình nghệ thuật hay ở ngôi trường mà ông sáng lập, mà còn ở những giá trị thẩm mỹ và tinh thần sáng tạo được truyền lại cho nhiều thế hệ họa sĩ.
Và có lẽ vì thế, trong ký ức của nhiều học trò và người nghiên cứu mỹ thuật sau này, Victor Tardieu không chỉ được nhớ đến như một họa sĩ Pháp từng làm việc tại Đông Dương, mà còn như một người thầy đã góp phần mở ra con đường mới cho nghệ thuật Việt Nam.
