Trong lịch sử mỹ thuật, không có trường phái nào tồn tại đơn lẻ hay biệt lập. Mỗi phong trào nghệ thuật đều sinh ra từ những xung lực của thời đại, kế thừa tinh hoa từ cái trước và phản biện để mở ra cái mới. Khi một trường phái dần lụi tàn, nó không biến mất hoàn toàn, mà để lại dấu ấn nuôi dưỡng cho bước đi tiếp theo. Vị Lai tất nhiên cũng không đi ra ngoài dòng chảy ấy, dù là chỉ tồn tại trong vài năm ngắn ngủi.
Mối quan hệ giữa Vị Lai, Lập Thể và Hậu Ấn Tượng: Cuộc Hôn phối Thị giác và Sự Nổi loạn
Phải chăng tương lai chỉ có thể sinh ra từ sự hủy diệt quá khứ? Vị Lai, như một con tàu vũ trụ phóng lên từ đống đổ nát của các bảo tàng, đã không ngần ngại nghiền nát di sản để kiến tạo ngôn ngữ mới – nhưng chính trong quá trình đập phá ấy, nó lại nuốt chửng hai trào lưu đi trước như một thứ nhiên liệu không thể thiếu. Từ Hậu Ấn Tượng, nó cướp đi kỹ thuật Phân Điểm (Pointillism) của Seurat và Signac. Những chấm màu tĩnh lặng, vốn dùng để dệt ánh sáng êm đềm trên sông Seine, bỗng bị Balla và Severini biến thành vụ nổ quang học. Chúng không còn là hạt phấn hoa nữa, chúng trở thành đạn ghém, thành tia lửa điện từ động cơ máy bay, thành vệt máu thị giác của một chú chó xích đang chạy cuồng loạn ("Dynamism of a Dog on a Leash"). Và tất nhiên, Vị Lai cũng học hỏi được từ trường phái Divisionism (chia đôi) khi cũng vốn được hình thành dựa trên kĩ thuật Phân điểm. Tuy nhiên trái với hiệu quả êm dịu thường thấy ở các tác phẩm Divisionism, tranh chủ nghĩa Vị Lai thường tràn đầy năng lượng như muốn lao khỏi khung tranh.
Giacomo Balla, Dynamism of a Dog on a Leash, 1912. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Buffalo AKG, New York, Hoa Kỳ.
Nếu Hậu Ấn Tượng là ngọn lửa thì Lập Thể là cú đấm sấm sét. Picasso và Braque đã dạy Vị Lai cách xé nát hiện thực. Từ những khối vuông tĩnh tại, Boccioni thổi vào đó luồng khí động học: các mặt phẳng của cái ly, cây đàn ghita bị kéo giãn thành vệt sao băng, vật thể tan chảy trong dòng chảy thời gian. Lập Thể phân tích không gian như nhà toán học – Vị Lai biến không gian ấy thành chiến trường. Những góc nhìn đa chiều không còn để "hiểu" cấu trúc, mà để bẫy chuyển động – như cách "Tâm trạng: Những người tạm biệt" của Boccioni biến ga tàu thành lò xo nén cảm xúc, nơi khuôn mặt người nhòe đi trong nước mắt và hơi nước. Sự kế thừa này là một vụ nổ có kiểm soát: Vị Lai dùng phương pháp của Hậu Ấn Tượng và Lập Thể như vỏ bọc, rồi nhồi vào đó thuốc nổ động lực học (Dynamism). Nó không vẽ sự vật – nó vẽ quỹ đạo tồn tại của chúng trong vũ trụ hỗn mang.
Vị Lai trong đa chiều nghệ thuật
Vị Lai còn là bậc thầy của nghệ thuật tổng hợp (Sintesi Futurista): thơ tự do phá vỡ cú pháp gào thét cùng màu sắc; âm nhạc "Tiếng ồn" (bruitisme) của Russolo biến tiếng động nhà máy thành giao hưởng; sân khấu xóa nhòa ranh giới diễn viên – khán giả. Họ khiến nghệ thuật thành nghi lễ tôn giáo của tương lai, nơi con người sát cánh cùng máy móc. Dù sau này vướng vào chủ nghĩa phát xít (một vết nhơ lịch sử), di sản của họ vẫn chói lọi: họ chứng minh rằng nghệ thuật không cần tôn thờ cái đẹp – nó có thể tôn thờ năng lượng, rằng cái hỗn loạn cũng mang vẻ đẹp riêng, và tương lai đòi hỏi sự tàn nhẫn với quá khứ.
Trong nhiếp ảnh, Anton Giulio Bragaglia dùng camera như cỗ máy giải phẫu thời gian. Kỹ thuật Nhiếp ảnh Động lực (Photodynamism) của ông không ghi lại khoảnh khắc – nó phơi bày sự phân rã của chuyển động. Những bức ảnh phơi sáng dài biến vũ công thành bóng ma trắng toát, bàn tay vỗ thành chớp sáng mờ ảo – một thế giới nơi vật chất tan chảy trong dòng chảy vĩnh cửu. Nhiếp ảnh không còn là "sự thật" – nó là ảo giác động lực học.
Đến văn học, Marinetti thiêu sống ngôn ngữ truyền thống. "Từ Tự do" (Parole in libertà) của ông là xác chữ bị cho nổ tung: cú pháp tan tành, chữ in đậm đè lên chữ nghiêng như xe tăng cán qua chiến hào, từ ngữ bị trộn với số, ký hiệu toán học, âm thanh "ZANG-TUMB-TUUUM" (tiếng đại bác) hay "SSIIIIIIII" (tiếng tàu hỏa). Trang giấy không còn để đọc – nó là bản đồ chiến trường ngôn ngữ, nơi cảm xúc và âm thanh công nghiệp va đập như đạn pháo. Trong kiến trúc, Antonio Sant'Elia vẽ nên thành phố như một cỗ máy thở. Những phác thảo Città Nuova (Thành phố Mới) của ông là khối bê tông – kính khổng lồ mọc thẳng từ lòng đất, cầu thang cuốn uốn éo như ruột thừa lộ thiên, đường ray đâm xuyên qua tòa nhà như mũi khoan. Kiến trúc không phải để ở – nó là cơ thể động lực học của nền văn minh, nơi thang máy là mạch máu, đường cao tốc là huyết quản.
F. T. Marinetti, Zang Tumb Tumb, 1912. Nguồn: The Museum of Modern Art.
Còn điện ảnh, dù không kịp sinh ra kiệt tác Vị Lai thuần túy, lại là đứa con thừa kế trung thành nhất. Ngôn ngữ dựng phim hiện đại mang DNA Vị Lai trong từng khung hình: những cảnh cắt nhanh như dao của "Requiem for a Dream" khiến thời gian vỡ vụn; hiệu ứng motion blur trong "The Matrix" biến Neo thành bóng ma tốc độ; góc máy méo mó trong "Taxi Driver" tái hiện sự biến dạng tâm lý đô thị. Phim hành động Hollywood với cảnh đua xe rú ga, nổ tung – đó chính là giấc mơ Vị Lai được công nghệ số thổi hồn. Điện ảnh hiện đại là đứa con hoang đàng của Marinetti – cuồng nhiệt, bạo liệt, và khát khao phá vỡ giới hạn thị giác.
Thành tựu và Ý nghĩa: Tuyên ngôn Từ Ánh sáng và Sắt thép
Vị Lai không dừng lại ở những bức tranh, nó là cuộc tấn công toàn diện vào ý thức hệ nghệ thuật. Tuyên ngôn năm 1909 của Marinetti không khác gì quả bom ném vào đền Pantheon: "Hãy đốt cháy các thư viện! Hãy đào kênh đắp núi chôn vùi các viện bảo tàng!". Họ tôn thờ vẻ đẹp của sự hung bạo: chiến tranh là "vệ sinh của thế giới", cỗ máy là thánh thần, tốc độ là cứu cánh. Thành tựu lớn nhất của họ nằm ở chỗ giải phóng thời gian khỏi không gian tĩnh. Trước Vị Lai, hội họa là khoảnh khắc đóng băng; với Vị Lai, nó là dòng chảy liên tục.
Umberto Boccioni, Unique Forms of Continuity in Space, 1913. Nguồn: Christie's.
Hơn nữa, chủ nghĩa Vị Lai có vai trò quan trọng trong sự phát triển của chủ nghĩa Trừu tượng và Siêu thực, hai trong số những trào lưu nghệ thuật quan trọng nhất của thế kỉ XX. Nghệ thuật trừu tượng học hỏi và tiếp cận được việc sử dụng các hình khối hình học, màu sắc táo bạo và bố cục động cũng như hệ giá trị bác bỏ những chuẩn mực nghệ thuật truyền thống của chủ nghĩa Vị Lai. Vị Lai nói cách khác đã mở ra những khả năng mới cho các nghệ sĩ khám phá hình thức, màu sắc và nội dung theo những cách sáng tạo. Di sản của Vị Lai còn được thể hiện rõ trong nhiều hình thức nghệ thuật kỹ thuật số, điêu khắc động và sắp đặt đa phương tiện, làm nổi bật ảnh hưởng lâu dài của nó đối với cách các nghệ sĩ cảm nhận và miêu tả thế giới xung quanh. Tuy vậy, việc cổ xúy cho những tư tưởng chính trị - văn hóa - xã hội cực đoan và chống lại loài người đã khiến phong trào Vị Lai bị đào thải dù chính những sự gai góc đó mới thể hiện được sự phát triển và đấu tranh cho những cái mới. Bởi vì mặc dù có những lời hùng biện chống lại nữ quyền, trường phái Vị Lai vẫn có nhiều nhà thơ và nghệ sĩ nữ hơn bất kỳ phong trào đương đại nào khác.
Vị Lai như một siêu tân tinh – bùng nổ dữ dội rồi tắt lịm khi Thế chiến I kết thúc, để lại sau lưng những nghệ sĩ tử trận (Boccioni), những kẻ theo chủ nghĩa cực đoan (Marinetti), và một bầu trời nghệ thuật bị thiêu rụi. Dù bị lịch sử chính trị làm hoen ố, di sản thẩm mỹ của nó vẫn sống động: trong từng đường chéo gãy khúc của poster quảng cáo, trong tiếng bass rền vang của nhạc điện tử, trong kiến trúc kính chọc trời vươn lên trời xanh, trong cảm giác chóng mặt khi lướt mạng xã hội tốc độ cao.