Pháp – Cái nôi của Rococo
Germain Boffrand, Phòng khách của Hôtel de Soubise, Paris (Pháp), 1735 - 1740. Nguồn: NonOmnisMoriar.
Phong cách Rococo của Pháp, xuất hiện ở Paris dưới thời trị vì của Louis XV và phát triển mạnh mẽ từ khoảng năm 1723 đến năm 1759. Các đặc điểm Rococo của Pháp bao gồm nghệ thuật đặc biệt và việc sử dụng các hình dạng thực vật (dây leo, lá, hoa) đan xen trong các thiết kế phức tạp. Phong cách này đặc biệt được sử dụng trong các phòng khách, một loại phòng mới được thiết kế để gây ấn tượng, phô diễn gu thẩm mỹ và tiếp đón khách. Ví dụ nổi bật nhất là phòng khách của Công chúa tại Hôtel de Soubise ở Paris, do Germain Boffrand và Charles-Joseph Natoire thiết kế từ năm 1735 đến năm 1740.
Nicolas Pineau, Đồ gỗ trong Hôtel de Varengeville, 1735. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (Met), Hoa Kỳ.
Đồ nội thất từ thời đại này cũng có những đường cong uốn lượn và thiết kế thực vật đặc trưng của Rococo, đặc biệt là các khung gương và tranh phức tạp. Những khung này được điêu khắc bằng thạch cao và thường được mạ vàng. Các nhà thiết kế đồ nội thất và thợ thủ công hàng đầu theo phong cách Rococo bao gồm Juste-Aurele Meissonnier, Charles Cressent và Nicolas Pineau.
Charles Cresscent, Bàn viết có họa tiết Espagnolette, 1730 - 1735. Nguồn: Daderot.
Phong cách Rococo của Pháp chưa bao giờ đạt đến sự xa hoa như ở vùng Bavaria của Đức, Áo hay Ý. Đến giữa thế kỷ XVIII, những khám phá về cổ vật La Mã tại Herculaneum năm 1738 và Pompeii năm 1748 đã chuyển hướng nghệ thuật và kiến trúc Pháp sang chủ nghĩa tân cổ điển đối xứng và ít phô trương hơn. Đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ Rococo tại quốc gia này.
Ý – Rococo Venice
Các nghệ sĩ ở Ý, đặc biệt là tại Venice, đã tạo ra phiên bản Rococo mang dấu ấn riêng của họ. Những chiếc tủ commode kiểu Venice mô phỏng đường cong và họa tiết chạm khắc của Rocaille Pháp, nhưng được biến tấu theo phong cách địa phương: bề mặt được sơn trang trí bằng phong cảnh, hoa lá, các cảnh lấy cảm hứng từ Guardi hoặc những họa sĩ khác, hoặc các họa tiết Chinoiserie. Tất cả thường được đặt trên nền xanh lam hoặc xanh lục – những gam màu quen thuộc của trường phái hội họa Venice, vốn xuất hiện rộng rãi trong các salon thời đó.
Giovanni Battista Tiepolo, Juno và Luna, 1735 - 1745. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Houston (MFAH), Hoa Kỳ.
Một số họa sĩ trang trí nổi bật gồm Giovanni Battista Crosato, người đã vẽ trần phòng khiêu vũ của Ca' Rezzonico bằng kỹ thuật quadratura, và Giovanni Battista Tiepolo, người thực hiện nhiều bức tranh trần và tranh tường trong cả nhà thờ lẫn cung điện. Tiepolo cùng con trai từng đến Đức từ năm 1750 đến 1753 để trang trí trần cung điện Würzburg Residence – một trong những công trình Rococo tiêu biểu nhất của xứ Bavaria, Đức. Một họa sĩ Venice nổi tiếng khác là Giovanni Battista Piazzetta, người đã tạo nên nhiều bức tranh trần nhà thờ đáng chú ý.
Đèn chùm thủy tinh Murano tại Ca' Rezzonico, 1758. Nguồn: Didier Descouens.
Rococo tại Venice cũng đặc biệt nổi tiếng với nghệ thuật thủy tinh, nhất là thủy tinh Murano, thường được chạm khắc, nhuộm màu và xuất khẩu khắp châu Âu. Các tác phẩm tiêu biểu bao gồm đèn chùm đa sắc và gương soi với khung trang trí cực kỳ cầu kỳ.
Nam Đức – Đỉnh cao Rococo Trung Âu
Phong cách trang trí Rococo đạt đến đỉnh cao ở miền Nam nước Đức trong khoảng từ thập niên 1730 đến 1770. Tại đây, Rococo gần như thống trị kiến trúc nhà thờ cho đến tận ngày nay và trở thành một phần ăn sâu trong văn hóa bản địa. Mặc dù, Rococo Pháp có ảnh hưởng lớn đến phong cách này tại Đức, nhưng thời kỳ này ở miền Nam nước Đức đã đạt đến mức độ cầu kỳ vượt xa Rococo Pháp.
François de Cuvilliés, Công trình Amalienburg, Munich (Đức), 1734 - 1739. Nguồn: Heribert Pohl.
Các kiến trúc sư Đức đã biến tấu Rococo theo hướng bất đối xứng mạnh mẽ và mang nặng tính trang trí. Rococo Đức nổi bật bởi những mảng hình khối tràn xuống các bức tường, các họa tiết uốn lượn liên tục, xoắn cong và giao nhau, hoa văn lá cây như đang lan dần lên tường và vượt lên trần nhà. Nhiều chi tiết còn được mạ vàng hoặc bạc để tạo độ tương phản với tường trắng hoặc tường pastel nhạt.
Một trong những công trình Rococo đầu tiên của Đức là Amalienburg ở Munich, được thiết kế bởi kiến trúc sư người Bỉ François de Cuvilliés. Không gian nội thất của công trình này, đặc biệt là Sảnh Gương (Hall of Mirrors) do Johann Baptist Zimmermann thực hiện, được cho là cầu kỳ hơn các công trình Rococo của Pháp.
Balthasar Neumann, Kaisersaal of Würzburg Residence (Cung điện Würzburg Residence), Nam Đức, 1720 - 1744. Nguồn: Andreas Faessler.
Một công trình Rococo tiêu biểu khác tại Đức là cung điện Würzburg Residence, được xây dựng bởi kiến trúc sư Balthasar Neumann. Bên ngoài cung điện vẫn mang phong cách Baroque tiết chế, nhưng nội thất, đặc biệt là các cầu thang và trần, lại vô cùng lộng lẫy theo tinh thần Rococo. Neumann mô tả nơi đây là “một sân khấu của ánh sáng” – nơi nghệ thuật, điêu khắc và kiến trúc hòa làm một.
Carl Albert von Lespilliez, Sảnh lễ hội của cung điện Schaeffler Palais, Augsburg (Đức), 1765 - 1770). Nguồn: Marco Mazzini.
Nhiều nhà thờ hành hương ở Bavaria cũng được thiết kế với nội thất mang phong cách Rococo đặc trưng. Một trong những ví dụ nổi bật nhất là nhà thờ Wieskirche do Dominikus Zimmermann thiết kế.
Vương quốc Anh – Rococo tinh giản và thực dụng
Tại Vương quốc Anh, Rococo ít ảnh hưởng hơn đến kiến trúc và các lĩnh vực nghệ thuật so với các quốc gia châu Âu khác, dù vậy phong cách này vẫn để lại dấu ấn trong các lĩnh vực như đồ bạc, sứ và nội thất. Rococo đến Anh khá chậm, chỉ xuất hiện vào thập niên 1730 qua công trình của các nghệ sĩ nhập cư và những người tị nạn Huguenot từ Pháp, trong đó có thợ bạc Paul de Lamerie.
Paul de Lamerie, Cốc bạc, 1736 - 1737. Nguồn: Bảo tàng Victoria và Albert (V&A), London, Anh.
Rococo phát triển mạnh tại Anh từ 1740 đến 1770. Để cạnh tranh với hàng hóa nhập khẩu từ Pháp, các nhà thiết kế nội thất Anh tạo ra một phong cách Rococo riêng, thường thấy nhất trong các đồ khắc gỗ. Trong số này, Thomas Chippendale là nhà thiết kế ảnh hưởng nhất, ông đã tổng hợp và phổ biến rộng rãi các mẫu thiết kế Rococo kết hợp với Chinoiserie và Gothic.
Paul de Lamerie, Chân nến bạc, c. 1747 - 1749. Nguồn: Rauantiques.
Nga – Rococo cung đình
Francesco Bartolomeo Rastrelli, Cung điện Mùa đông, nhìn từ Quảng trường Cung điện. Nguồn: Florstein.
Phong cách Rococo tại Nga phổ biến dưới thời Nữ hoàng Elizabeth và Catherine Đại đế vào thế kỷ XVIII. Các cung điện như Cung điện Mùa Đông và Cung điện Catherine mang nhiều đặc trưng của kiến trúc Rococo Tây Âu: những phòng lớn được trang trí bằng lá vàng, gương, và cửa sổ lớn để ánh sáng tự nhiên tràn ngập nội thất. Bên ngoài, các tông pastel nhẹ nhàng kết hợp với cửa sổ và gờ trang trí lớn, đi kèm các họa tiết như vỏ sò và đá bất đối xứng. Trần nhà thường được trang trí bằng các đường cong Rococo bao quanh những bức tranh các vị thần Hy Lạp và La Mã cổ đại. Sàn nhà thường được lát từ nhiều loại gỗ khác nhau, tạo nên các hoa văn tinh xảo. Ngoài ra, kiến trúc nhà thờ Nga cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ phong cách Rococo: thường được thiết kế mái vòm hình củ hành dát vàng, bố cục cân đối kiểu Hy Lạp và sơn các tông pastel nhẹ nhàng.
Francesco Bartolomeo Rastrelli, Cung điện Catherine, nhìn từ vườn. Nguồn: Alexander2018.
Có thể nói, Rococo đã trở thành một trong những phong cách nghệ thuật nổi bật nhất của châu Âu thế kỷ XVIII, với sự đa dạng và tinh tế vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Rococo thể hiện tinh thần phóng khoáng, trang trí tinh xảo và chú trọng trải nghiệm thị giác. Dù phải nhường chỗ cho chủ nghĩa tân cổ điển, Rococo vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử nghệ thuật và kiến trúc châu Âu, chứng minh sức sống và sự sáng tạo vượt thời gian của phong cách này.