Ở Phạm Tăng, nghệ thuật không đứng yên trong một hình thức cố định, mà luôn vận động như chính đời sống ông từng trải qua. Từ những bức ký họa đời thường, màu nước phố xá, chân dung con người Việt Nam, ông dần bước ra khỏi lối mô tả thực tại để tiến vào miền trừu tượng, nơi hình hài tan biến nhường chỗ cho ý niệm và cảm xúc. Quá trình ấy phản chiếu sự trưởng thành của một họa sĩ luôn từ chối lặp lại chính mình.
Từ Cao đẳng Mỹ thuật đến hơi thở đời sống (1941 – 1954)
Trong những ngày tháng đầu tiên trên con đường nghệ thuật, tư duy về hội họa của Phạm Tăng vẫn nằm trong khuôn khổ của sự quan sát và ghi chép thực tại. Điều này dễ hiểu bởi ông là sinh viên khóa XV (1941 - 1946) của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ông được đào tạo bài bản về hình họa cổ điển Pháp. Tuy nhiên, ông lại sống trong không khí sục sôi của thời đại khiến nét vẽ vừa có sự chuẩn mực, vừa có sự phóng khoáng. Chính vì thế, tài năng của ông đã sớm bộc lộ sự tinh tế trong đường nét. Dù vậy, hội họa với ông lúc này chỉ mới như một công cụ để kể chuyện và mô tả thế giới hữu hình xung quanh mình.
Sau khi tốt nghiệp, ông trúng tiếng sét ái tình với người vợ đầu tiên và quyết định chuyển vào Sài Gòn. Trước khi sang Ý, ông là gương mặt quen thuộc trên các tờ báo tại Hà Nội và Sài Gòn. Các tác phẩm thời kỳ này chủ yếu là tranh màu nước, ký họa về con người, phố xá và các sinh hoạt đời thường.
Bức áp phích được cho là vẽ bởi Phạm Tăng (dù ông đã nhiều lần phủ nhận). Bức tranh ít màu, có nét vẽ chân phương, sống động. Nếu xoay ngược thì nó lại có hình dạng bản đồ Việt Nam bị đục khoét. Theo tài liệu ghi chép lại, bức tranh hàm ý nói về gia đình của cố Tổng thống Ngô Đình Diệm. Nguồn: Báo điện tử Dân Việt.
Trong khoảng thời gian này, ông từng là tâm bão của bức tranh bìa Xuân nhật báo Tự Do, xuất bản đầu năm 1960. Ông đã nhiều lần lên tiếng thanh minh rằng bức tranh 5 con chuột đục khoét trái dưa hấu đó không phải của ông. Dù vậy, cũng chính vì tác phẩm không ký tên đấy mà ông từng phải ngồi tù Catinat với tội danh “phá hoại trật tự trị an có lợi cho cộng sản” từ năm 1956 đến 1957 mới được thả ra. Đồng thời, người nghệ sĩ ấy cũng phải chịu nỗi đau mất đi người vợ hết mực thương yêu – thứ có lẽ đã gặm nhấm ông nhiều năm. Dù đây là giai đoạn nhiều sóng gió với những “scandal chính trị” và những nỗi niềm riêng, không thể phủ nhận những biến động đó đã góp thêm vào "vốn liếng cuộc sống" của người họa sĩ tài ba.
Khẳng định bản sắc tại "Kinh đô vĩnh cửu" (Thập niên 1960 – 1970)
Khi còn hoạt động nghệ thuật ở Việt Nam, Phạm Tăng có một sự ám ảnh mãnh liệt với thứ gọi là “Mối nhục của một người Việt Nam trước sự cai trị và khinh bỉ của thực dân Pháp!” – điều mà sau này ông vẫn luôn nhấn mạnh nhiều lần trong các cuộc phỏng vấn hiếm hoi. Ám ảnh này có lẽ bắt nguồn sâu xa từ việc nhiều anh tài thuộc dòng họ Phạm đã bị chính quyền Pháp bắt bớ, sát hại hoặc bức tử. Riêng đối với nghệ thuật, ông cũng nhấn mạnh nhiều lần rằng “Người Pháp coi khinh văn hóa của chúng ta!”
Một tác phẩm của hoạ sĩ Phạm Tăng. Nguồn: Nhiếp ảnh gia Phạm Hải Nam.
Ông cho rằng người Pháp không muốn mở trường đào tạo họa sĩ cho người Việt Nam. Đầu thập niên 1900, họ mới mở trường Bá Nghệ ở Thủ Dầu Một. Đến năm 1903, họ mở trường Mỹ nghệ Thực hành ở Biên Hòa. Cho tới năm 1913, trường Mỹ thuật Gia Định được thành lập, sau đó đổi tên thành trường Mỹ nghệ Thực hành Gia Định vào năm 1940.
“Nhưng dù trường tên gì chăng nữa thì họ cũng chỉ nhằm mục đích đào tạo những người thợ thủ công, để đáp ứng nhu cầu hàng thủ công của nước Pháp mà thôi.” – hoạ sĩ Phạm Tăng chia sẻ.
Sự bức xúc trước tình cảnh đất nước mà lực bất tòng tâm, đã đưa Phạm Tăng đến bước ngoặt quan trọng nhất. Lúc này, ông đối diện với những trào lưu nghệ thuật đương đại thế giới và quyết định bứt phá khỏi sự mô phỏng thực tại. Ông nắm lấy cơ hội sang Ý du học tại Viện Hàn lâm Mỹ thuật Rome. Tại đây, ông không chọn đi theo con đường phục cổ mà dấn thân vào các thử nghiệm trừu tượng.
Tại Viện Hàn lâm Mỹ thuật Rome, Phạm Tăng tiếp cận sâu với ngôn ngữ tạo hình hiện đại, đặc biệt là hội họa trừu tượng cùng những kỹ thuật xử lý chất liệu mang tính học thuật cao. Quãng thời gian ấy mở ra cho ông một chân trời sáng tạo mới. Từ nền tảng hội họa hiện thực đã được đào luyện trước đó, ông từng bước rời bỏ cách mô tả thế giới hữu hình để bước vào miền biểu đạt tự do hơn, nơi đường nét, màu sắc và cấu trúc được dẫn dắt bởi trực giác, tư tưởng và cảm xúc nội tâm.
Khoảng thời gian này là lúc ông sáng tác nhiều nhất. Phạm Tăng mang tác phẩm đi triển lãm tại nhiều quốc gia như Ý, Hà Lan, Bỉ, Thụy Sĩ, rồi xa hơn đến Brazil và Los Angeles. Tuy được giới chuyên môn đánh giá cao, nhưng 15 năm sống tại Ý lại là một chặng đời nhiều cô quạnh. Ông gần như đơn độc thực hiện những bức tranh khổ lớn, tự tay chất tranh lên xe và rong ruổi qua nhiều thành phố để tổ chức triển lãm, bất chấp mưa gió và giá lạnh của châu Âu. Trong bối cảnh ấy, tài năng của một nghệ sĩ châu Á không dễ được nhìn nhận công bằng. Trong khi đó, cộng đồng người Việt xa xứ phần lớn còn bận mưu sinh, ít có điều kiện quan tâm đến mỹ thuật hay đồng hành cùng các cuộc trưng bày của ông. Nhiều người chỉ biết đến Phạm Tăng khi ông giành giải thưởng quốc tế, xem đó như niềm tự hào chung, nhưng chưa thực sự bước vào thế giới nghệ thuật mà ông dày công kiến tạo.
Tác phẩm "Vũ trụ" của Phạm Tăng. Nguồn: Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Năm 1967 đánh dấu "đỉnh cao" sự nghiệp, tên tuổi ông vang danh quốc tế. Ông giành giải Nhất trong cuộc thi hội họa do UNESCO tổ chức tại Rome. Tác phẩm của ông gây kinh ngạc bởi sự kết hợp giữa kỹ thuật diễn tả ánh sáng điêu luyện của phương Tây và chiều sâu tâm linh tĩnh lặng của phương Đông. Tiếng vang này đã khiến nghệ thuật phương Tây phải ngã ngũ trước con người da vàng nhỏ bé. Năm 1968, Michel Lemoine – một nhà phê bình hội họa của uy tín – đã có những nhận định đầy tâm huyết và khẳng định tính khám phá trong từng tác phẩm hội họa của Phạm Tăng như sau:
“Nghệ thuật của Phạm Tăng là một chuỗi liên tiếp những khám phá choáng ngợp, bởi vì người ta không bao giờ biết được tác phẩm khởi đầu từ đâu và chấm dứt ở đâu; mỗi bức tranh là hằng hà sa số vũ trụ mà mắt ta lướt qua trên đó chẳng khác gì một phi thuyền không gian đi tìm kiếm các thế giới khác.”
Từ thành tích vẻ vang đáng nể kể trên, ông từ bỏ hẳn "hình" để đi tìm "ý". Các sáng tác không còn tập trung vào nhân vật cụ thể mà bắt đầu xuất hiện những cấu trúc hình học chuyển động, những mảng màu tương phản mạnh mẽ thể hiện sự xung đột và hòa hợp.
Hội họa siêu hình và Vũ trụ luận (Thập niên 1980 – 2017)
Ở giai đoạn cuối đời, họa sĩ Phạm Tăng thực hiện một cuộc hành trình "hướng nội" sâu sắc. Hội họa lúc này không còn là nghệ thuật thuần túy mà là một hệ thống triết học. Tranh của ông xuất hiện những vòng xoáy cảm quan vũ trụ (Cosmos). Những điểm sáng trong tranh rực rỡ một cách kỳ ảo giữa khoảng không vô tận. Sau khi trải qua một đời gian truân, đứng trước sự vô biên của vũ trụ, có lẽ Phạm Tăng đã thấy vị trí của con người nhỏ bé trong đó.
Một tác phẩm của hoạ sĩ Phạm Tăng. Nguồn: Bài viết trên blog cá nhân của nhà thơ Du Tử Lê.
Các tác phẩm của ông ở giai đoạn này thường được sử dụng chất liệu sơn dầu nhưng xử lý loang màu nhẹ nhàng như mực nho, tạo ra những không gian rỗng (khoảng trắng) đầy ẩn ý của Thiền học. Các tác phẩm như những "bản đồ tâm linh" bởi ông không vẽ cái ta thấy, mà vẽ cái ta cảm thấy về sự luân hồi, về năng lượng và sự vĩnh cửu.
Nghệ thuật của ông giai đoạn này đạt đến độ giản lược nhưng hàm súc, bỏ qua mọi chi tiết thừa thãi để chạm đến cốt lõi của sự vật. Càng về già, ông càng sống kín tiếng tại Pháp, dành toàn bộ thời gian để suy tưởng, vẽ và nhớ về cội nguồn. Sự chín muồi trong tư duy khiến mỗi nhát cọ của ông đều mang sức nặng của một lời chiêm nghiệm về nhân thế.
Qua từng giai đoạn, có thể thấy Phạm Tăng không chỉ thay đổi bút pháp mà còn liên tục đào sâu tư tưởng. Từ hiện thực đến trừu tượng, từ cái nhìn đời sống đến suy tưởng siêu hình, ông đã mở rộng hội họa thành một không gian triết học. Nhưng giá trị lớn nhất của Phạm Tăng không dừng ở kỹ thuật hay giải thưởng, mà nằm ở cách ông dung hợp mỹ học Đông phương với tinh thần sáng tạo hiện đại của phương Tây để tạo nên tiếng nói riêng không thể trộn lẫn. Chính cây cầu thẩm mỹ ấy sẽ được nhìn rõ hơn ở kỳ cuối cùng trong loạt bài viết về hoạ sĩ Phạm Tăng.
