Để hiểu góc nhìn của Ưu Đàm, rằng nghệ thuật là một cuộc dạo chơi chung, có lẽ cần thử xỏ chân vào đôi dép “phượt thủ ngầu” của anh và cùng đi qua những dự án vừa dí dỏm vừa đầy chất suy ngẫm.
Thông điệp “Good Travelers Leave No Traces” được khắc dưới đế dép thuộc dự án Eco-Đi. Nguồn: UuDam Studio.
Mọi sự sắp xếp đều không có giới hạn
Với Ưu Đàm, nghệ thuật không cần ranh giới hay nhãn định danh như Sắp đặt, Video art, hay Điêu khắc. Với anh, tất cả chỉ đơn giản là “nghệ thuật”. Và nghệ thuật ấy không dừng lại ở chỗ người nghệ sĩ sáng tạo, mà cần có công chúng để hoàn tất. Người xem không đứng ngoài quan sát, mà bước vào, chạm vào, để lại “dấu chân” của mình. Mỗi không gian trưng bày, từ một gallery nhỏ cho tới bảo tàng quốc tế, đều là một cuộc thương lượng để tác phẩm hòa vào nhịp sống nơi nó hiện diện.
Ở điểm này, Ưu Đàm gợi liên tưởng tới Aurora Robson, nghệ sĩ Mỹ cũng biến phế thải thành nghệ thuật, cũng hướng về môi trường và cộng đồng. Nhưng cách thực hành của họ khác hẳn. Robson biến nhựa thải thành những cấu trúc tươi sáng, gợi cảm giác lạc quan về sự tái sinh. Còn Ưu Đàm, cũng đi từ rác thải, khí thải, nhưng thường chất chứa nhiều biểu tượng và tâm thức xã hội. Chủ đề anh khai thác rộng hơn: chiến tranh, ký ức bản địa, công nghệ, toàn cầu hóa. Ở Robson là nỗi ám ảnh môi trường Bắc Mỹ; ở Ưu Đàm là hơi thở xe máy Sài Gòn, những ngã tư chật chội, hay huyền thoại thành Cổ Loa, Rồng rắn lên mây.
Nguyễn Trần Ưu Đàm, Vũ điệu của các kỵ sĩ máy, thuộc dự án Rồng rắn lên. Nguồn: Bài viết Nguyễn Trần Ưu Đàm - Lạc trong những Ý niệm, Tạp chí Wow Weekend.
Một ví dụ tiêu biểu là video art Waltz of the Machine Equestrians (2012), nơi xe máy hiện lên như những kỵ sĩ, xoay vòng trong nhịp điệu đô thị. Đằng sau sự rực rỡ ấy không chỉ là chuyện môi trường, mà còn chất chứa lịch sử, tốc độ phát triển và những đánh đổi. Đó là cách anh biến cái bản địa thành ngôn ngữ toàn cầu, để Việt Nam phát đi những âm thanh riêng biệt.
Những "dấu chân" vui
Sáng tạo với Ưu Đàm không chỉ là làm tác phẩm cá nhân, mà còn là hành trình chia sẻ, lan tỏa, đó cũng là lý do để anh tạo ra những “dấu chân” vui, để người tham dự vừa chơi vừa suy ngẫm.
Tháng 8 năm 2023, workshop Drawing and Miniature Ceramic Weapon tại Singapore của anh đã để lại nhiều ấn tượng. Tại không gian Lim Hak Tai, cùng với các bạn sinh viên, anh đã hướng dẫn và diễn giải về ý niệm của loạt tác phẩm Những gương mặt đòi tiếng nói (Yelling Face), nơi ký ức chiến tranh được chuyển hóa thành trò chơi sáng tạo: làm ra những “vũ khí” gốm thu nhỏ, vô hại, vừa khơi gợi ký ức tập thể, vừa nhắc người ta nghĩ lại về bạo lực và hậu quả của nó.
Nguyễn Trần Ưu Đàm, Đợi Chờ (Waiting), thuộc loạt Yelling Faces. Nguồn: UuDam Studio.
Trong Time Boomerang, anh từng thả những ngón tay điêu khắc xuống năm đại dương, rồi phá hủy bản đồ thế giới bằng thạch cao, một hành động tượng trưng cho sự đảo lộn biên giới. Ở Eco-Đi, khán giả lưu lại dấu chân của mình trên cát, trở thành chứng nhân của một hành trình tập thể. Hay trong Rồng Rắn Lên, không khí ngột ngạt từ túi nylon, ống pô và hơi thở công chúng tạo ra trải nghiệm vừa khó chịu vừa hấp dẫn, khiến người ta buộc phải đối diện với đời sống đô thị của chính mình.
Tính tương tác này xóa mờ đường biên giữa nghệ sĩ và công chúng. Người xem không còn là khán giả thụ động, mà trở thành một phần trong ý niệm. Chính vì thế, những tác phẩm của Ưu Đàm thường chỉ thật sự “sống” khi có sự tham gia. Và đôi khi, sự bất ngờ còn xuất hiện ở chính hành trình tác phẩm đi vào đời sống.
Anh kể lại câu chuyện về một cặp vợ chồng bác sĩ ở Singapore mua video art với suy nghĩ “đỡ tốn chỗ treo”. Nhưng khi đưa vào nhà, họ nhận ra cần cả projector, loa, máy tính… chiếm trọn một căn phòng. Tác phẩm vốn tưởng “nhẹ” bỗng hóa thành một hiện diện “nặng”. Bất ngờ đó khiến họ quay lại tìm anh, đề nghị một phiên bản sắp đặt nhỏ để hòa hợp với không gian sống. Thế là một “mini-installation” ra đời, biến phòng khách thành nơi bạn bè đến để trải nghiệm các tác phẩm sống động của anh.
Nghệ sĩ cùng các bạn sinh viên tại trường Đại học Nghệ thuật Singapore (NAFA campus). Ảnh thuộc Bài viết Workshop Vẽ & Tạo vũ khí gốm thu nhỏ – Nguyễn Trần Ưu Đàm (SEA Residency & Exhibition). Nguồn: Đại học Nghệ thuật Singapore.
Nghệ thuật đương đại đầy bất ngờ, đó là điều anh luôn tâm niệm. Từ ý niệm đến hiện thực luôn có khoảng cách, nhưng chính khoảng cách đó lại mở ra những trải nghiệm có thể gọi là “vui để đời”.
“Anh nghĩ đấy cũng là một cái ý hay, trong tất cả tác phẩm của anh, đều có một phần để cho người ta tham gia. Mong muốn cao nhất là sau khi tham gia, họ cảm thấy tốt đẹp và mạnh mẽ hơn.”
Cởi mở một niềm tin
Là một người luôn dành thời gian nhìn ngắm thế giới, Ưu Đàm sẽ không bỏ lỡ thời đại của công nghệ. Với anh, tò mò cách công nghệ ứng dụng vào đời sống cũng là cách tìm một “công cụ nối dài” cho sáng tạo. Thuộc thế hệ được sinh ra trước kỷ nguyên mạng xã hội, anh cảm nhận rõ mức độ khủng khiếp của cơn lũ thông tin ập vào mọi ngóc ngách của đời sống.
"Chỉ có những người của thế hệ anh mới cảm giác được sự biến chuyển khủng khiếp của nó, và cái đó ảnh hưởng đến chuyện sinh ra tác phẩm License 2 Draw.”
Nguyễn Trần Ưu Đàm, Một phần của tác phẩm được tạo nên của dự án License 2 Draw. Nguồn: UuDam Studio.
Ra đời năm 2014, dự án này kết hợp robot, internet và tín hiệu vệ tinh, cho phép bất kỳ ai ở bất cứ đâu điều khiển robot để vẽ. Nếu Jackson Pollock từng dùng cơ thể cho “action painting”, thì Ưu Đàm dùng công nghệ như một thân thể mở rộng. Nhờ đó, không gian địa lý được xóa nhòa, và khán giả khắp nơi trên thế giới đều có thể lưu dấu nét cọ của mình.
Điều anh quan tâm không phải là sản phẩm cuối cùng, mà là quá trình, cách công chúng và công nghệ biến đổi theo thời gian. Bởi thế, License 2 Draw không dừng ở một tác phẩm, mà trở thành nền tảng tiếp diễn, khẳng định rằng nghệ thuật không đứng yên mà luôn chuyển động cùng đời sống toàn cầu.
"Anh không nghĩ là nó thay đổi bản chất. Tại vì bản chất của con người nó gần như không thay đổi... Nó chỉ thay đổi cách thức."
Dù vậy, anh cũng cảnh báo về “ma túy” thời công nghệ: thông tin tràn lan dễ giết chết chiều sâu sáng tạo. Trong một số màn trình diễn, anh còn dùng laser để bắn những tờ giấy cho cháy, tạo nên một hình ảnh trực quan, ám ảnh, nhắc về mặt trái của kỹ thuật: khoa học có thể mang tính “lethal”, có thể nguy hiểm, thậm chí giết người. Ánh sáng rực rỡ và hiệu ứng thị giác vì thế trở thành lời nhắc rằng nếu chỉ dừng ở vẻ bề ngoài choáng ngợp, tác phẩm sẽ rỗng; công nghệ cần được dùng có trách nhiệm, không để nó che lấp suy tư và chiều sâu.
Nguyễn Trần Ưu Đàm, Chúc Giáng sinh. Nguồn: Bài viết “Tạo ra điều gì đó—Nó sẽ làm bạn hạnh phúc!”: Cuộc Trò Chuyện Giáng Sinh Cùng Nghệ Sĩ Nghệ Thuật Đương Đại Ưu Đàm Trần Nguyễn, Wink Hotel.
Công nghệ, theo anh, giống liều thuốc kích thích: tạo cao trào nhanh chóng nhưng cũng dễ làm mất đi phần cốt lõi. Vì thế, anh khuyên nghệ sĩ trẻ, dù đứng trên “đỉnh sóng thông tin”, vẫn cần giữ cho mình khoảng lặng. Phải kiên nhẫn, như anh ví von: chờ cho “con gà ra đời” rồi mới cho thế giới thấy.
Đó cũng chính là triết lý “Ưu Đàm Plus”, không ngại tiếp nhận nhiều ảnh hưởng, nhưng vẫn giữ căn tính riêng. Tư duy này gần gũi với quan điểm của Austin Kleon: nếu chỉ bắt chước một người, ta là bản sao; nhưng nếu tiếp nhận từ hàng nghìn người, ta có thể tạo thành nguyên bản. Và trong tất cả, điều anh giữ nhất quán từ bé đến giờ vẫn là mối quan tâm về xã hội, triết lý, thân phận con người, và trách nhiệm gìn giữ hành tinh mà anh cùng mọi người được sống và hiện hữu.
Đôi lời kết
Nguyễn Trần Ưu Đàm, suy cho cùng, là một nghệ sĩ “ngầu” trong tư tưởng. Ngầu để dấn thân, ngầu để đi và trở về, ngầu để dám để lại “dấu chân” của mình trong bức tranh rộng lớn của môi trường và xã hội.
Trong giai đoạn đầy biến động, với AI, biến đổi khí hậu, và cơn nghiện mạng xã hội, cả nghệ sĩ lẫn công chúng đều phải chọn: chọn cách sống, cách sáng tạo, cách gửi gắm thông điệp. Và Ưu Đàm, bằng hành trình không ngừng phiêu bạt và mở lòng với điều chưa biết, vẫn để lại những dấu chân thật thà nhất, bằng cái tâm của người làm sáng tạo. Và nếu có thời gian, bạn hãy thử scan mã code dưới đây để tham gia cùng dự án License 2 Draw của anh.
Mã QR Code để tham gia dự án License 2 Draw. Nguồn: UuDam Studio.
