Một họa sĩ có thể vẽ quê hương của mình rất đẹp là chuyện không có gì để nói. Nhưng một người phương Tây mà có thể vẽ Việt Nam sống động hơn cả người Việt… có bí ẩn gì đằng sau bút pháp của Joseph Inguimberty?
Những “triệu chứng” của một người say mê hiện thực
Suốt giai đoạn theo học tại trường École nationale supérieure des Arts Décoratifs – Trường Nghệ thuật Trang trí Quốc gia tại Paris, Joseph Inguimberty đã bộc lộ nhiều “triệu chứng” của một họa sĩ say mê với hiện thực, với cái đời thường của cuộc sống quanh mình. Ông thực hiện rất nhiều chuyến đi - vẽ tại các nước châu Âu như Hà Lan, Bỉ, Ý, Tây Ban Nha. Năm 1920, ông thậm chí còn được trao một bourse de voyage – một khoản tài trợ để du hành và sáng tác.
Tại quê nhà Marseille lẫn những nơi ông đến, chủ đề sáng tác chính vẫn xoay quanh cảnh quang, đời sống thường ngày, con người trong công cuộc lao động. Hiếm thấy, thậm chí là không có, những yếu tố dữ dội, phê phán, tôn giáo, kịch tính hóa hay phản ánh một thái độ gay gắt nào đó với xã hội.
Joseph Inguimberty, Le débarquement du plâtre (Bốc dỡ thạch cao), sơn dầu trên canvas, 1923. Nguồn: Paris-Côte d’Azur.
Khi xem các tác phẩm của ông ở giai đoạn này trong những bộ sưu tập được công khai đến đại chúng, có thể thấy tranh ông thường được cấu trúc từ những mảng lớn, chắc, nặng nhưng khi đứng cạnh nhau, chúng giao thoa vào nhau nhẹ nhàng và vẫn mang lại cảm giác thanh lịch. Đối tượng trong tranh của ông thường là các toàn cảnh: toàn cảnh cảng, toàn cảnh tòa thị chính, toàn cảnh ngoại ô. Khi con người được đưa vào tranh của ông, họ cũng xuất hiện theo nhóm, làm việc theo tập thể. Con người như một đơn vị trong toàn cảnh câu chuyện lao động mà ông muốn khắc họa chứ ít khi nào hiện lên như một câu chuyện cá nhân.
Ông sử dụng chủ yếu các màu thiên về đất, nâu, xám, trắng bụi. Trong các tranh về lao động, những màu sắc này như làm người xem cảm nhận được cái nặng của kiện hàng, cái nắng chói trên quần áo người công nhân, lên đất cảng. Đặt những màu này trước thấp thoáng màu xanh của trời, của biển cũng làm dễ dàng cảm giác ra cái rộng lớn của một cảng biển sầm uất. Một điểm kỳ thú nữa là cách ông xử lý màu sắc vào giai đoạn này dường như chuyển tải được cả cái khí hậu và thời tiết của châu Âu đến người xem: độ trong, lạnh, tĩnh của không khí ở miền quê, miền biển châu Âu như có thể được cảm nhận trọn vẹn khi đứng trước tranh của ông.
Đông Dương qua lăng kính trực họa
Ở loạt tác phẩm ông thực hiện suốt thời gian dạy học tại Đông Dương, cách ông xử lý bố cục – bằng những mảng lớn xếp đặt vào nhau hài hòa – dường như không thay đổi. Nhưng ở phương diện màu sắc, các sáng tác của ông trong giai đoạn này khác biệt rõ rệt so với trước kia. Ông bắt đầu dùng nhiều màu có độ nóng hơn như vàng, cam – những màu sắc bản địa với địa hình, cảnh quang, thời tiết, khí hậu và con người Đông Dương. Những gam màu mới này thường được đặt trên những mảng xanh rêu của cây cối, rặng tre, bụi dừa và những dải nâu của con đường chợ, của bờ bao ruộng lúa – những mảng đặc trưng của vùng nông thôn Bắc Kỳ ngày đó.
Joseph Inguimberty, Le retour du Marche (Đi chợ về), sơn dầu trên canvas, 1933. Nguồn: Viet Art View.
Hình thể con người trong tranh của ông cũng ít nhiều khác hơn, hiện lên mềm, uyển chuyển, tha thướt hơn trong những tà áo dài hay những dáng đi, dáng ngồi chơi, dáng nằm nghỉ. Người lao động An Nam cũng không mang lại cảm giác như họ đang làm việc nặng nề như người dỡ hàng ở cảng Marseille: quang gánh có độ đong đưa, bước chân thăn thoắt, có tán dừa đang rũ trên đầu và con đường làng lạnh đất dưới chân.
Khi đến sống và làm việc tại Đông Dương, ông vẫn duy trì thói quen trực họa như đã rong ruổi qua nhiều miền đất châu Âu. Trong khi Victor Tardieu, nhà sáng lập École des Beaux-Arts de l’Indochine – Trường Mỹ thuật Đông Dương, đề cao việc vẽ và sáng tác trong studio, Joseph Inguimberty dường như chỉ chịu vẽ ở ngoài trời, hay nói cách khác, là ở giữa hiện thực của đời thường, của cuộc sống.
Ông thường hay đi - vẽ và cũng khuyến khích các học trò của mình cùng ông da du để vẽ và nghiên cứu địa hình, ánh sáng, đổ bóng của cảnh quang ở khắp nơi. Họa sĩ Nguyễn Trọng Hợp, trong những câu chuyện được con trai là họa sĩ Nguyễn Đức Hòa ghi chép và chia sẻ lại, kể rằng “thầy I” – cách gọi thân tình của học trò dành cho Joseph Inguimberty – rất hay đi vẽ cảnh làng quê Việt Nam; Thầy I chọn xưởng vẽ ngay trong làng Kim Liên chứ không phải ngoài phố. Một lần chấm bài và biết người học trò vẽ làng của cậu, thầy I đã ngỏ ý muốn đến quê của họa sĩ Nguyễn Trọng Hợp để vẽ. Đó là chuyến đi trực họa 4 ngày ở thôn Vân Tình bên tả ngạn sông Hồng. Thầy I còn đặt người làng dựng chòi tre để đứng ngay trên đê vẽ mà không sợ mưa nắng.
Ảnh chụp họa sĩ Inguimberty và chòi vẽ dùng bên hữu ngạn sông Hồng (bên Hà Nội). Nguồn: Đức Hòa chụp lại từ sách “JOSEPH INGUIMBERTY 1896-1971”, Giulia Pentcheff xuất bản tháng 6 năm 2012 / LUXUO.
Kỹ năng quan sát đời sống của ông dường như đạt đến một đỉnh cao chín muồi khi ở Đông Dương. Sự quan sát của ông đi sâu hơn là chỉ dáng vẻ bề ngoài. Trong bóng râm của rặng cây, sức nặng của bước chân trâu, nếp uốn của tà áo dài, bạt ngàn của đồng lúa, Joseph Inguimberty có lẽ đã nắm bắt được hơi thở sự thật ở bản chất của những điều này để chuyển tải chúng lên tranh mà làm người xem như cảm nhận rõ được từ khí hậu nhiệt đới, thời tiết nóng ẩm miền Bắc cho đến nhịp sống, nhịp đời của những người dân An Nam.
Một người bạn của Joseph Inguimberty, nhà nhân chủng học người Pháp Pierre Gourou, từng nhận xét rằng:
“Inguimberty không chỉ say mê với những đồng lúa, hàng cây, rặng tre, mái nhà lợp mà ông đã vẽ; ông còn hứng thú tới việc lúa được gieo ra sao, cấy thế nào và tưới bằng cách gì”. Họa sĩ Nguyễn Trọng Hợp, trong cùng những câu chuyện kể với con trai, nói rằng: “Không thể ngờ thầy là Tây mà tả ra rất dễ dàng mạ non, lúa non, lúa đang thì con gái, lúa sắp chín, ruộng khoai, ruộng đã cày, ruộng đã bừa mà chưa cấy, đầm sen… thậm chí tả được cả ruộng hoang mọc lởm chởm cỏ năn, cỏ lác. [...]. Khó nhất là thầy vẽ các hàng lúa non mới cấy uốn lượn điệu đà mà lại hết sức tự nhiên, và thầy lách bút bẹt để tả bóng mạ chèn bóng nước một cách ngon ơ mà đầy hiệu quả. Sau này họa sĩ người Việt ‘dám’ tả ruộng lúa mới cấy cũng không nhiều. Dường như chỉ có vài ba tên tuổi như Trịnh Hữu Ngọc, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tiến Chung, Trần Đình Thọ – đều là các trò cũ của thầy – có thể vẽ ruộng mạ hay lúa đẹp tương tự như thầy”.
Joseph Inguimberty, Famille dans la riziere (Cả nhà bên đồng lúa), sơn dầu trên toan, 29x80 cm, thuộc bộ sưu tập tư nhân. Nguồn: Đức Hòa chụp lại từ sách “JOSEPH INGUIMBERTY 1896-1971”, Giulia Pentcheff xuất bản tháng 6 năm 2012 / LUXUO.
Có thể thấy Joseph Inguimberty không chỉ quan tâm đến hiện thực ở cái vẻ ngoài của nó. Ông cố gắng để nắm bắt được cái cốt tủy nhất của hiện thực ở quanh mình hòng chuyển tải được nó lên tranh.
Hiện thực mới của Joseph Inguimberty
Sau khi trở về Pháp, ông bắt đầu dành sự say mê cho phong cảnh vùng Provence. Thế nhưng, quãng đời ở Đông Dương đã vĩnh viễn để lại những dấu ấn của nó lên ông. Những bức tranh vẽ hàng ô-liu hay đồng hoa oải hương giai đoạn này lại thấp thoáng cái vẻ bạt ngàn của ruộng lúa, của tầm nhìn hướng ra bản làng khi từ trên đê nhìn ra. Đôi mắt ông đã trở nên lạ lẫm với những thứ bố cục và ánh sáng của châu Âu, của vùng trời miền Nam nước Pháp. Và thế là hai cuộc đời của ông hòa lại làm một, tạo ra một hiện thực mới trong những tác phẩm từ đó về sau của ông.
Joseph Inguimberty, Oliveraie en Provence (Vườn ô-liu ở Provence), sơn dầu trên canvas. Nguồn: Galerie Pentcheff.
Ông tạo ra những chiều không gian mới của riêng mình, vẽ Provence bằng những ký ức sâu nặng với vùng đất châu Á: sử dụng những mảng màu phẳng, tận dụng sự tương phản giữa các màu sắc để tạo ra những khối, hình đan cài duyên dáng, sự thanh bình và vẻ trang nhã cho toàn bộ bố cục tranh. Kết quả là những khung cảnh Provence truyền thống và quen thuộc, nhưng cũng đồng thời gợi lên cảm giác xa cách, vượt ngoài không gian và thời gian.
Di sản và lời kết
Khi nhắc tới Trường Mỹ thuật Đông Dương, người ta cũng thường nghĩ tới Victor Tardieu hơn là Joseph Inguimberty. Thế nhưng, điều đó không thể phủ nhận hay lu mờ “công đức” của ông với nền hội họa hiện đại Việt Nam. Nhờ có Joseph Inguimberty, sơn ta đã được khai sinh vào dòng chảy của mỹ thuật Việt Nam như một chất liệu đầy tiềm năng và mê hoặc, vượt khỏi những khuôn khổ thủ công mỹ nghệ trước đây được gán lên nó. Trong những học trò của ông, nhiều người đã trở thành những danh họa hàng đầu của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam như là Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân. Như danh họa Nguyễn Gia Trí cũng đã nói: “Công đức của cụ I lớn lắm”.
Họa sĩ Joseph Inguimberty. Nguồn: Saigoneer.
Mặc dù dành hết phần đời còn lại để vẽ phong cảnh Provence, ông gần như là một cái tên vô danh với giới hội họa ở miền Nam nước Pháp; ít khi nào ông lui tới những môi trường nghệ thuật ở Provence. Có lẽ đó là tính cách của ông, một người thích lặng lẽ quan sát hơn là phô bày sự xuất hiện của mình. Tuy nhiên, ông vẫn được dành cho sự kính nể và ngưỡng mộ từ giới nghệ thuật và các gallery uy tín ở Paris. Đến ngày nay, nhiều phòng tranh và bảo tàng lớn như Galirie Pentcheff, Bảo tàng Lịch sử Marseille, Bảo tàng Mỹ thuật Marseille vẫn trưng bày, tổ chức sự kiện để giới thiệu tác phẩm và cuộc đời của ông đến công chúng.
Năm 1937, ông được phong tặng Ordre national de la Légion d'honneur – Huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh nhờ những đóng góp của mình cho Pháp.
Joseph Inguimberty, một con người thầm lặng, nhưng đóng góp và di sản của ông mãi mãi là những đợt sóng ngầm mạnh mẽ, thúc đẩy nền mỹ thuật thế giới nói chung và hội họa Việt Nam nói riêng, tiếp tục vươn tới.
