Họa sĩ Trần Quốc Giang – Từ hồi ức đến hội họa như một đức tin

Danh họa Van Gogh từng nói: “Nghệ thuật là để xoa dịu những trái tim tan vỡ vì cuộc đời.” Có lẽ, chính triết lý đó cũng đã len lỏi vào hành trình của họa sĩ Trần Quốc Giang. 

Hội họa như một tín ngưỡng

Trần Quốc Giang là người con của miền sông nước Cửu Long. Là một họa sĩ trẻ thuộc thế hệ 8x, sinh ra tại Gò Công, Tiền Giang, từ bé anh đã nung nấu ước mơ “khi lớn lên sẽ làm họa sĩ”. Niềm đam mê này được thắp lên từ người ông mà anh luôn thần tượng – họa sĩ sơn mài Trần Văn Nên.

Với tình yêu dành cho hội họa, anh đã theo học và tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh. Từ đó, bằng sự nỗ lực với nghề, anh nhanh chóng ghi dấu ấn trong giới nghệ thuật với lối vẽ đầy nội lực và tư duy chiều sâu. Con đường thực hành nghệ thuật của anh được định hình bởi nhiều yếu tố, nhưng một trong những triết lý có thể xem là gốc rễ cho mọi sáng tác chính là sự trân trọng cho duyên khởi – một thuyết nhà Phật. Triết lý này giúp anh nhìn nhận đời sống không chủ quan, chấp nhận tính đa chiều và sự vận động không ngừng của vạn vật.

“Mọi thứ đều có lý do, không có gì ngẫu nhiên cả. Khi vẽ, Giang không bám vào một thứ gì đó quá cụ thể hay chốt vấn đề quá. Bởi song song với nó sẽ có rất nhiều lý do bên ngoài tác động vào. Do đó, khi nhìn nhận một vấn đề hay một chủ đề nào đó, mình sẽ không chủ quan. Không ẩn tình là như vậy.”

Ảnh chụp họa sĩ Trần Quốc Giang. Nguồn: Bài viết Triển lãm cá nhân Ngày hôm qua của họa sĩ Trần Quốc Giang, Luxou.

Trở lại hơn 10 năm trước, khi chàng trai trẻ đang loay hoay tìm kiếm chủ đề cho đề án tốt nghiệp, những chuyến đi “lưu diễn” cùng nhóm bạn nghệ sĩ Múa Mâm Vàng đã đưa anh đi khắp ba miền đất nước. Từ đó, duyên khởi cho một tác phẩm đánh dấu tên tuổi của anh xuất hiện. Tác phẩm Lên đồng đã ra đời, trở thành bức tranh sơn mài giành Giải Bạc tại Triển lãm Mỹ thuật Việt Nam năm 2015 và hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.

Đề tài Lên đồng, hay Đạo Mẫu, là một nghi thức tâm linh thường được xem là nhạy cảm trong xã hội giai đoạn ấy. Giang đã khai thác một cách dũng cảm nhưng vô cùng tinh tế. Anh không vẽ để phán xét hay miêu tả nghi thức một cách hời hợt, mà tập trung vào cảm xúc và trạng thái thăng hoa của người thực hiện, phản ánh sự nghiêm túc và tôn trọng tuyệt đối đối với nét đẹp tâm linh độc đáo này. Đây không chỉ là một bức tranh, mà còn là một sự công nhận cho sự dũng cảm của người nghệ sĩ dám đi sâu vào những góc khuất của văn hóa dân tộc.

Trần Quốc Giang, Lên đồng, 2015. Nguồn: Bài tin Cùng nhìn lại một chặng đường mỹ thuật Việt Nam, Vietnam Plus.

Hội họa, đối với Giang, không đơn thuần là một nghề nghiệp hay một thú vui. Anh tin rằng hội họa là một nơi trú ẩn, một chỗ dựa tinh thần. “Nghệ thuật, đối với mình, gần như là một tôn giáo,” Giang cười và chia sẻ. Anh cũng cảm thấy “hội họa xoa dịu và cứu rỗi những người nghệ sĩ.” Mỗi bức tranh là một sự chạm vào đời, là cách anh hóa giải những ưu tư, những tổn thương và tìm thấy sự cân bằng.

Trong lịch sử mỹ thuật, đã có nhiều nghệ sĩ tìm thấy mối liên kết giữa nghệ thuật và thế giới tinh thần. Tiêu biểu phải kể đến Wassily Kandinsky, một trong những người đặt nền móng cho hội họa trừu tượng. Kandinsky tin rằng nghệ thuật có thể dẫn dắt con người đến một thế giới tâm linh, nơi màu sắc và hình khối có sức mạnh rung động tâm hồn. Tuy nhiên, nếu Kandinsky tiếp cận thế giới tinh thần qua những lý thuyết trừu tượng và cảm xúc thuần túy, thì Trần Quốc Giang lại gắn kết với triết lý duyên khởi và gần gũi với đời sống Á Đông.

Trần Quốc Giang, Sáng trăng. Nguồn: Bài viết Triển lãm cá nhân Ngày hôm qua của họa sĩ Trần Quốc Giang, Luxou.

Hội họa của anh mang màu sắc của sự chiêm nghiệm, của nhân văn, của những câu chuyện quê nhà được lồng ghép trong lớp lang của văn hóa bản địa. Anh không tìm kiếm sự giải thoát trong một thế giới siêu hình, mà tìm thấy nó ngay trong cuộc sống này, trong những mối liên kết chằng chịt của thiên nhiên. Với Giang, nghệ thuật không phải là sự sàng lọc cái xấu để giữ lại cái đẹp, mà là sự chấp nhận và dung hòa tất cả những bản thể của vạn vật, trong đó có cả chính mình.

“Một trang giấy trắng của một đứa trẻ được nhuộm rất nhiều màu, đến một giai đoạn thì cái màu trắng nguyên bản nó không còn nữa, không còn giữ được sự tinh khôi nữa. Thật ra, đó là một việc cần thiết và là quy luật chung của sự phát triển của một con người. Mình không thể phủ nhận được đó là việc tốt hay xấu cả, mà đó là điều mặc nhiên phải như vậy.”

Cuộc song hành của hai bản ngã

Trong sáng tác của Trần Quốc Giang, hai chất liệu đối lập – sơn mài và sơn dầu – tựa như hai bản ngã khác nhau của cùng một con người. Sơn dầu cho phép anh bộc phát, phóng khoáng, tự do theo cảm xúc tức thời. Sơn mài thì rèn luyện sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và chậm rãi. Giang không xem đó là lựa chọn loại trừ, mà là hai ngôn ngữ song song, mỗi thứ soi chiếu một khía cạnh khác của bản thân.

Bên cạnh vóc truyền thống, anh tìm đến sơn mài trên canvas, một hướng đi ít ràng buộc hơn về kỹ thuật cẩn, mài, và cho phép cảm xúc “bùng” lên tức thì. Nhưng ở thời điểm hiện tại, Giang quay lại với vóc, chọn sự chậm rãi như một hành động trở về.

“Giai đoạn này mình gần như trở lại hoàn toàn với cái chậm của cảm tính. Nó qua cái đoạn cần nhanh, sôi nổi rồi.”

Trần Quốc Giang, Ngày hôm qua. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Trần Quốc Giang hoài niệm với 'Ngày hôm qua', Vietnamnet.

Trong quy trình làm việc với vóc, hai bản ngã nghệ sĩ – nghệ nhân thay phiên nhau xuất hiện. Ý tưởng và phác thảo là của người nghệ sĩ; công đoạn gia công bề mặt đòi hỏi 90% tư chất người nghệ nhân; đến khi mài, nghệ sĩ tính lại quay về; và khi đánh bóng hoàn thiện, nghệ nhân một lần nữa xuất hiện.

Sự lựa chọn chất liệu này cũng dẫn Giang đi qua nhiều phong cách. Có thời kỳ anh gần với Dã thú (Fauvism), nơi màu nguyên bản, nét phóng khoáng, giải phóng cảm xúc tức thì thể hiện một tinh thần tương đồng với danh họa Henri Matisse. Sau đó, khi đến với các triển lãm Xúc Cảnh (2021) và Ngày hôm qua (2022), nét vẽ của anh lại hé lộ bước dịch chuyển giữa Hiện thực (Realism), Tượng trưng (Symbolism), Trừu tượng (Abstract Art)… nơi ký ức miền Tây sông nước thấm vào từng mảng màu, và thiên nhiên trở thành một ẩn dụ bền bỉ cho con người.

“Cái đau đáu về phong cảnh miền Tây nó vẫn cứ ở đó. Dù mình có 40, 60 hay 80 tuổi đi chăng nữa thì nó vẫn là của mình. Chính cái ám ảnh đó quyết định nên thủ pháp nghệ thuật mình sẽ sử dụng.”

Trần Quốc Giang, Tàn ngày. Nguồn: Bài viết Triển lãm cá nhân Ngày hôm qua của họa sĩ Trần Quốc Giang, Luxou.

Hồi ức trở về trong hình hài sắc màu

Nghệ thuật của Trần Quốc Giang khởi nguồn từ ký ức tuổi thơ chăn bò nơi đồng ruộng, những buổi hè oi ả, ráng chiều trên bờ đê làng. Sau nhiều năm sống và làm việc tại Sài Gòn, trải qua một quãng dài khai thác đề tài tôn giáo, anh dần “kết duyên” với thiên nhiên và miền sông nước tuổi thơ. Đại dịch Covid-19 đưa anh trở về quê nhà Tiền Giang, nơi dòng Mekong trở thành nguồn cảm hứng lớn, khơi dậy tình yêu và sự gắn bó sâu sắc.

Loạt tranh về Mekong không đơn thuần là bộ sưu tập phong cảnh. Chủ thể chính vẫn là sông nước, đò, bến, rặng cây… nhưng được soi chiếu qua lăng kính của một người từng nhiều lần đối thoại nội tâm. Sắc thái trong tranh hòa quyện giữa hồi ức và sự biến chuyển của cảnh vật, khi người con Tiền Giang trở về để ngắm nhìn mọi thứ chậm hơn, sâu hơn.

“Phong cảnh chỉ có một điều mình chủ định, đó là mình hay vẽ theo hướng ngược sáng, vì mình thích cái le lói của buổi chiều tối, nhất là khi mọi thứ đã nhòa, không còn rõ ràng nữa. Mình thích khai thác khía cạnh đó.”

Trần Quốc Giang, Sóng xô bờ. Nguồn: Bài viết Đã mắt với tranh phong cảnh về một thời xa vắng của Trần Quốc Giang, Dân Việt VN.

Tuổi thơ gắn liền với hạ nguồn Mekong, gia đình sống dựa vào nguồn nước và sản vật của dòng sông đã tạo đủ duyên để Giang vẽ nên loạt phong cảnh thân quen này. Nhưng tranh không chỉ dừng ở hoài niệm. Anh muốn gửi gắm thông điệp mạnh mẽ hơn:

“Mình muốn đưa ra một tín hiệu rằng dòng sông không mãi là thứ có sẵn ở đó. Nó sẽ thay đổi theo quá trình phát triển của con người. Mình muốn đưa hai giá trị văn hóa và sinh thái vào dòng Mekong, để nhấn mạnh rằng ngoài việc khai thác và tận hưởng, con người mình cũng cần có trách nhiệm với nó.”

Triển lãm Ngày hôm qua chính là dịp để Giang gửi gắm ý tưởng này. Với anh, mỗi dự án là một khởi duyên cho chặng đường tiếp theo. Hiện anh đang kết hợp với nghệ nhân Gò Công để đưa những yếu tố đặc thù của vùng này vào tác phẩm trên vóc, cùng các biểu hiện của câu đối và hoành phi.

Vậy là hành trình của Giang vẫn đang tiếp tục, không ngừng kết nối hồi ức cá nhân với phiên bản điềm tĩnh của hiện tại.

Đôi lời kết

Nghệ thuật, với Trần Quốc Giang, không chỉ là kỹ năng hay bề mặt thị giác. Nó là cuộc tìm kiếm sự thật và là nơi an trú của tâm hồn – như một tín ngưỡng đẹp, lặng lẽ nhưng bền bỉ. Anh luôn dung hòa hai bản ngã, hai chất liệu tưởng chừng đối lập: sự tỉ mỉ của nghệ nhân trong sơn mài và sự phóng khoáng của nghệ sĩ trong sơn dầu.

Hành trình của anh giống như dòng Mekong: khởi nguồn từ ký ức tuổi thơ, uốn lượn qua bao đổi thay, chở theo phù sa của ký ức lẫn những hạt bụi thời gian. Mỗi tác phẩm là một bến đỗ, nơi người xem có thể dừng lại, chạm vào câu chuyện của anh và có cho mình những khoảnh khắc lắng đọng, để cảm nhận sự hiện hữu cùng vạn vật thiên nhiên.