/
Họa sĩ Trương Thế Linh – Kẻ mộng du trong mê cung nội tâm (Kỳ 2)

Họa sĩ Trương Thế Linh – Kẻ mộng du trong mê cung nội tâm (Kỳ 2)

Thiện Mỹ October 02, 2026

Nếu ở “Chơi vơi”, Trương Thế Linh đưa người xem bước vào thế giới của những bất an và giằng xé, thì đến “Loài mộng du”, nỗi buồn dường như đã trở thành một phần không thể tách rời trong ngôn ngữ nghệ thuật của anh. Nhưng đó không phải một nỗi buồn bi lụy. Với Linh, buồn là một trạng thái mong manh, dở dang và chân thật – một phần tự nhiên của đời sống con người.

Nỗi buồn là “chất liệu” chính

Đối với Trương Thế Linh, nghệ thuật không phải một hành trình có điểm kết. Mỗi tác phẩm chỉ là một khoảnh khắc được giữ lại trong quá trình liên tục quan sát và tự vấn. Sau khi tác phẩm rời khỏi xưởng, người nghệ sĩ không còn là người duy nhất quyết định câu chuyện của nó. Linh từng chia sẻ: 

“Công việc của mình đã kết thúc trong xưởng. Hôm nay, mình ở đây như một khán giả, chờ mọi người bước vào và tự tìm lấy câu chuyện của riêng mình.”

Quan niệm ấy cho thấy một cách tiếp cận khá đặc biệt với hội họa. Linh không cố giải thích tác phẩm bằng một thông điệp duy nhất. Anh để mỗi người xem bước vào tranh bằng trải nghiệm riêng, từ đó tìm thấy một câu chuyện phù hợp với mình. Và ở trung tâm của những câu chuyện ấy thường là nỗi buồn.

“Nhân vật chính trong câu chuyện của mình, từ đó tới giờ, luôn là nỗi buồn” 

Chia sẻ của Trương Thế Linh phần nào lý giải mạch cảm xúc xuyên suốt trong thực hành của anh. Nỗi buồn không xuất hiện như một chủ đề được minh họa trực tiếp, mà được chuyển hóa thành hình thể, màu sắc và chất liệu.

Trương Thế Linh, Mộng du, acrylic, 100 x 150 cm, 2018. Nguồn: Luxuo.

Đặc biệt, việc trộn cát, keo, cành lá khô vào sơn tạo nên những bề mặt thô ráp, dày dặn như những lớp đất. Khi ấy, nỗi buồn không còn là một cảm xúc vô hình. Nó có khối lượng, có sức nặng và để lại dấu vết trên bề mặt tranh.

Những vật liệu ấy cũng gợi liên tưởng đến thời gian. Một cành lá khô từng thuộc về sự sống, một hạt cát nhỏ bé tưởng như vô nghĩa, khi được giữ lại trên mặt toan lại trở thành dấu tích của một điều đã từng tồn tại. Chúng khiến ký ức trong tranh Linh không còn đơn thuần là một hình ảnh mà trở thành một lớp vật chất.

Bên cạnh đó, kỹ thuật xóa mặt và làm mờ nhân vật tiếp tục đóng vai trò quan trọng. Linh không vẽ một khuôn mặt cụ thể bởi khi nhân vật có danh tính, câu chuyện dễ bị giới hạn vào một cá nhân. Khi khuôn mặt biến mất, nhân vật mở ra khả năng đại diện cho nhiều người hơn.

“Nếu mình vẽ mặt, thì đó chỉ là một cá nhân cụ thể. Nhưng khi không vẽ, thì ai cũng có thể là họ.”

Bởi vậy, những con người trong tranh Trương Thế Linh không nhất thiết phải được nhận diện. Họ chỉ cần tồn tại như những hình hài mang theo một trạng thái. Người xem có thể nhìn thấy trong đó một người xa lạ, một ký ức hoặc thậm chí chính mình.

Mệnh đề “mộng du” thời hiện đại

Từ nỗi buồn cá nhân, Trương Thế Linh mở rộng suy tư đến một trạng thái phổ biến hơn của con người trong đời sống đương đại. Xã hội càng thay đổi nhanh, con người càng phải thích nghi với nhiều áp lực, lựa chọn và bất định. Trong dòng chảy ấy, không phải lúc nào con người cũng thực sự tỉnh thức với chính mình.

“Loài mộng du” vì thế trở thành một hình ảnh phù hợp để Linh nói về con người hiện đại. Đó là những cá thể vẫn bước đi, vẫn làm việc, theo đuổi khát vọng và đưa ra lựa chọn, nhưng bên trong có thể tồn tại một khoảng mơ hồ mà chính họ cũng chưa thể gọi tên. Họ vừa khao khát vừa hoài nghi, vừa tỉnh thức vừa mộng mị; vừa muốn thoát khỏi những giới hạn cũ nhưng đôi khi lại bị chính những nỗi sợ của mình níu giữ.

Triển lãm “Loài mộng du” của Trương Thế Linh. Nguồn: Quang San Art Museum.

Thay vì xây dựng những “siêu tự sự” lớn lao để giải thích hiện thực, Trương Thế Linh lựa chọn những “tiểu tự sự” rời rạc. Một nhánh lá, một hạt cát, một vệt sơn hay một hình hài bị che khuất đều có thể trở thành những mảnh nhỏ của câu chuyện. Khi đặt cạnh nhau, chúng tạo nên một bức tranh rộng hơn về đời sống nhiều biến động.

Những mảnh nhỏ ấy giống như một tấm gương phản chiếu hiện thực. Nhưng đó không phải tấm gương phản chiếu thế giới bên ngoài một cách trực tiếp. Nó phản chiếu những gì thế giới bên ngoài để lại bên trong con người: áp lực, bất an, những vết xước, khát vọng và cả những điều được che giấu dưới lớp mặt nạ xã hội. Ở đây, Trương Thế Linh không tìm cách đưa ra lời phán xét. Anh chỉ đặt con người vào một không gian đủ tĩnh để họ có thể nhìn lại mình.

Nếu ở một số nghệ sĩ phương Tây như Anselm Kiefer, chất liệu đời thường được sử dụng để gợi lên những ký ức lịch sử và bi kịch mang tính tập thể, thì Trương Thế Linh có xu hướng thu nhỏ ống kính vào thế giới bên trong của cá nhân. Những chất liệu như đất, cát, lá khô không trở thành biểu tượng cho một lịch sử lớn, mà gợi đến những lớp ký ức riêng tư và những dấu vết khó gọi tên. Cách tiếp cận ấy tạo nên một không gian mang tính thiền định. Bên cạnh những vệt sơn mạnh và bề mặt vật chất dày đặc, tranh Linh vẫn giữ những khoảng lặng để người xem dừng lại.

Trương Thế Linh, Giấc mộng dài, acrylic, 150 x 100 cm, 2025. Nguồn: Bazaar Việt Nam.

Với người nghệ sĩ, hành trình vẽ vì thế không chỉ là công việc. Đó còn là một “ân huệ”, một khoảng thời gian được trở về với chính mình. Trong quá trình ấy, việc không biết trước tác phẩm sẽ đi đến đâu không còn là sự thiếu kiểm soát mà trở thành một phần của tự do sáng tạo.

Bức tranh được mở ra trong từng nhát cọ, từng mảng màu và từng dấu vết vật chất. Nó không nhất thiết phải đi đến một kết luận. Cũng giống như đời sống nội tâm của con người, tác phẩm có thể luôn ở trạng thái dang dở.

Đánh giá từ giới chuyên môn

Những suy tư của Trương Thế Linh về nỗi buồn và sự im lặng cũng nhận được sự quan tâm từ giới chuyên môn. Ông Nguyễn Thiều Kiên, Giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Quang San, từng nhấn mạnh giá trị của việc người nghệ sĩ dũng cảm đối diện với những nỗi buồn và những khoảnh khắc im lặng. Chính quá trình nhìn thẳng vào những phần khó nói ấy có thể trở thành một cách để con người hoàn thiện tâm hồn.

Ở góc độ ngôn ngữ tạo hình, thực hành của Trương Thế Linh cũng cho thấy những cuộc đối thoại đáng chú ý với nghệ thuật hiện đại và đương đại quốc tế. Những vệt sơn văng, dấu vết của hành động và sự tham gia trực tiếp của cơ thể trong quá trình sáng tác gợi liên tưởng đến tinh thần hành vi họa của Jackson Pollock. Ở đó, bức tranh không chỉ lưu giữ hình ảnh mà còn lưu giữ dấu vết của hành động tạo ra nó.

Triển lãm “Loài mộng du” của Trương Thế Linh. Nguồn: Quang San Art Museum.

Việc sử dụng những chất liệu như cát, đất hay cành lá khô cũng có thể gợi nhớ đến cách Anselm Kiefer vật chất hóa ký ức. Tuy nhiên, Trương Thế Linh không đi theo hướng tái hiện những đại tự sự lịch sử. Anh giữ cho tác phẩm một giọng điệu thủ thỉ, riêng tư và tập trung vào những tổn thương, ký ức và trạng thái tinh thần của cá nhân.

Tạp chí Sông Hương từng nhận định hội họa của Trương Thế Linh tạo nên “một sự im lặng đáng sợ”, đồng thời cho rằng trong đó hiện lên “một cá tính phức tạp, kiêu hãnh cũng như đầy suy tư, u uẩn”. Cảm giác chơi vơi và mất kiểm soát được chuyển hóa thành một ngôn ngữ thị giác riêng, nơi những điều không thể diễn đạt bằng lời lại được thể hiện thông qua hình thể, ánh sáng, bóng tối và chất liệu.

Những nhận định ấy cho thấy vị trí ngày càng rõ nét của Trương Thế Linh trong lớp nghệ sĩ trưởng thành sau thập niên 2010. Thay vì dừng lại ở việc tạo ra những hình ảnh đẹp mắt hay giàu tính trang trí, anh lựa chọn đi sâu vào những vấn đề phức tạp hơn của đời sống tinh thần.

Trương Thế Linh, Mộng du, acrylic, 150 x 120 cm, 2025. Nguồn: Bazaar Việt Nam.

Điều đáng chú ý ở thực hành của Linh không nằm ở việc anh cố tạo ra một câu trả lời cho những bất an của con người, mà ở việc anh tạo ra một không gian để những bất an ấy được tồn tại. Trong không gian ấy, nỗi đau không nhất thiết phải bị che giấu, nỗi buồn không cần được phủ nhận và sự mong manh cũng không phải điều cần xấu hổ. Chúng có thể trở thành chất liệu để con người nhìn lại chính mình.

Có lẽ đó cũng là đóng góp riêng của Trương Thế Linh đối với dòng chảy mỹ thuật đương đại Việt Nam: biến những cảm xúc vốn khó nắm bắt thành một thế giới hữu hình, nơi người xem không chỉ đứng trước một bức tranh mà còn đứng trước chính những vùng khuất của mình.

“Kẻ mộng du” vì thế vẫn tiếp tục bước đi trong mê cung nội tâm. Nhưng thay vì cố tìm một lối thoát, anh chọn ghi lại từng dấu chân trên hành trình ấy. Và từ những vệt sơn, lớp cát, cành lá khô cùng những khuôn mặt bị xóa nhòa, một khoảng lặng được mở ra – nơi con người có thể tạm dừng, soi chiếu chính mình và tìm thấy một khả năng khác của sự an lạc.

Tags: Artist Portraits
Previous Post Next Post

Other Articles

Họa sĩ Đào Minh Tri – Một đời đọc, học và sáng tạo không ngừng (Kỳ 3)
Artist Portraits - October 23, 2026

Họa sĩ Đào Minh Tri – Một đời đọc, học và sáng tạo không ngừng (Kỳ 3)

Trong hành trình của Đào Minh Tri, sáng tác chưa bao giờ là con đường duy nhất để ông đóng góp cho mỹ thuật Việt Nam. Song song đó, ông còn tham gia giảng dạy, hoạt động trong các tổ chức mỹ thuật và kết nối nghệ sĩ trong nước với môi trường sáng tạo quốc tế. Những vai trò ấy cho thấy mối quan tâm của ông không chỉ dừng ở việc xây dựng tiếng nói cá nhân, mà còn hướng đến một không gian nghệ thuật rộng mở hơn, nơi các thế hệ nghệ sĩ có thể tiếp cận những phương thức thực hành mới và phát triển con đường riêng. Ngọn cờ Đổi mới Nam tiến và “tấm lá chắn” cho nghệ thuật trẻ Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam sau năm 1975, Đào Minh Tri là một trong những nghệ sĩ góp phần mở rộng tư duy thẩm mỹ, khuyến khích tinh thần tự do sáng tạo và thúc đẩy cá tính hóa ngôn ngữ tạo hình. Qua hoạt động sáng tác, giảng dạy và quản lý mỹ thuật, ông kiên trì theo đuổi quan niệm rằng nghệ thuật cần được đặt trong một không gian rộng mở, nơi người nghệ sĩ có thể thử nghiệm những phương thức biểu đạt mới thay vì bị giới hạn bởi các khuôn mẫu có sẵn. Tác phẩm thuộc triển lãm “Ngược dòng - Nửa thế kỷ hội họa Đào Minh Tri”. Nguồn: L’Officiel Việt Nam. Giai đoạn giảng dạy tại Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM từ năm 1976 đến 1993 là một chặng đường đáng chú ý trong hành trình của Đào Minh Tri. Là một trong những cán bộ được điều động từ miền Bắc vào công tác, ông tham gia vào quá trình củng cố và chuyển giao phương pháp đào tạo tại cơ sở mỹ thuật phía Nam sau ngày đất nước thống nhất. Trong môi trường giáo dục ấy, bên cạnh việc truyền đạt kiến thức chuyên môn và yêu cầu học tập theo chương trình, ông còn chú trọng khuyến khích sinh viên phát triển tư duy độc lập, tìm kiếm cách biểu đạt phù hợp với trải nghiệm và cá tính của từng người. Với Đào Minh Tri, nền tảng học thuật không phải là chiếc khung khép kín mà là điểm xuất phát để người học tiến xa hơn. Việc nắm vững kỹ thuật, chất liệu và nguyên tắc tạo hình cần song hành với khả năng quan sát, đặt câu hỏi và thử nghiệm. Quan niệm này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh mỹ thuật Việt Nam từng bước tiếp cận những khuynh hướng sáng tác hiện đại, từ trừu tượng đến các hình thức thực hành vượt ra ngoài hội họa và điêu khắc truyền thống. Sự quan tâm của ông đối với nghệ thuật trẻ không chỉ thể hiện trong giảng dạy mà còn gắn với nhận thức về vai trò của lý luận, phê bình và giáo dục nghệ thuật. Theo hướng nhìn ấy, một nền mỹ thuật muốn phát triển không thể chỉ dựa vào hoạt động sáng tác hay những triển lãm đơn lẻ, mà cần có hệ thống tri thức giúp nghệ sĩ hiểu rõ hơn về lịch sử, ngôn ngữ và những chuyển động của nghệ thuật đương đại. Việc tiếp cận các hình thức nghệ thuật mới cũng cần được đặt trong một môi trường học thuật đủ cởi mở để người trẻ vừa có nền tảng chuyên môn, vừa có điều kiện phát triển những hướng đi riêng. Tác phẩm thuộc triển lãm “Ngược dòng - Nửa thế kỷ hội họa Đào Minh Tri”. Nguồn: L’Officiel Việt Nam. Tinh thần đó tiếp tục được thể hiện khi Đào Minh Tri đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo trong Hội Mỹ thuật TP.HCM, trong đó có cương vị Chủ tịch Hội giai đoạn 2005–2010. Với vị thế và kinh nghiệm chuyên môn của mình, ông góp phần tạo điều kiện để các nghệ sĩ trẻ tiếp cận những hình thức thực hành mới như sắp đặt, trình diễn và nghệ thuật trừu tượng. Trong bối cảnh những phương thức biểu đạt này chưa phải lúc nào cũng được tiếp nhận rộng rãi, sự ủng hộ từ những người có kinh nghiệm và trách nhiệm trong các tổ chức nghề nghiệp có thể trở thành điểm tựa quan trọng, giúp nghệ sĩ có thêm không gian thử nghiệm. Vai trò ấy không đơn thuần nằm ở việc khuyến khích một vài cá nhân hay tác phẩm cụ thể, mà còn ở nỗ lực mở rộng cách nhìn về mỹ thuật. Khi nghệ thuật không còn bị giới hạn trong những chất liệu và hình thức quen thuộc, các thiết chế chuyên môn cũng cần điều chỉnh cách tiếp cận để theo kịp sự vận động của thực hành sáng tạo. Từ giảng đường đến hoạt động hội nghề nghiệp, Đào Minh Tri luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của một môi trường mà ở đó người nghệ sĩ có thể tìm tòi, tranh luận và phát triển tiếng nói riêng. Tác phẩm thuộc triển lãm “Ngược dòng - Nửa thế kỷ hội họa Đào Minh Tri”. Nguồn: L’Officiel Việt Nam. Trong tiến trình đổi mới mỹ thuật Việt Nam, TP.HCM dần trở thành một không gian năng động, nơi nhiều thế hệ nghệ sĩ gặp gỡ và thử nghiệm những phương thức biểu đạt khác nhau. Đóng góp của Đào Minh Tri có thể được nhìn nhận từ chính sự kết nối ấy: giữa đào tạo và thực hành, giữa kinh nghiệm của thế hệ đi trước và khát vọng đổi mới của người trẻ, giữa nền tảng mỹ thuật trong nước và những chuyển động nghệ thuật quốc tế. Đặc biệt, việc kết nối nghệ sĩ Việt Nam với các chương trình giao lưu và trại sáng tác ở nước ngoài, trong đó có Vermont Studio Center tại Mỹ, mở thêm cơ hội để nghệ sĩ tiếp xúc với những môi trường sáng tạo khác biệt. Nửa thế kỷ hội họa – Di sản của “sức quyến rũ khó cũ” Song song với hoạt động giảng dạy và quản lý, Đào Minh Tri vẫn bền bỉ theo đuổi con đường sáng tác của mình. Qua nhiều thập niên, ông tham gia các triển lãm cá nhân và triển lãm nhóm trong nước lẫn quốc tế, từng bước xây dựng một thực hành nghệ thuật có dấu ấn riêng. Triển lãm “Ngược dòng – Nửa thế kỷ hội họa” là dịp nhìn lại hành trình sáng tác kéo dài nhiều thập niên, đồng thời gợi mở cách những trải nghiệm và suy tư của người nghệ sĩ được chuyển hóa qua thời gian. Các tác phẩm của ông hiện diện trong nhiều bộ sưu tập, trong đó có Bảo tàng Quang San, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Năm 2024, cuốn sách “Đào Minh Tri – 50 năm hội họa” ra đời, góp thêm một dấu mốc trong việc hệ thống hóa và giới thiệu hành trình nghệ thuật của ông. Không chỉ ghi lại những chặng đường sáng tác, một ấn phẩm nhìn lại nửa thế kỷ hội họa còn mở ra cơ hội để người xem tiếp cận sự chuyển biến trong tư duy và ngôn ngữ tạo hình của nghệ sĩ qua nhiều giai đoạn. Họa sĩ Đào Minh Tri tại lễ ra mắt sách nghệ thuật mang tên ông. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam. Sự ghi nhận từ giới chuyên môn cũng cho thấy sức bền trong thực hành nghệ thuật của Đào Minh Tri. Họa sĩ Lương Xuân Đoàn từng nhận xét tác phẩm của ông có “sức quyến rũ thầm lặng và khó cũ với các thế hệ đến sau”. Cách diễn đạt ấy gợi đến một sức hấp dẫn không nhất thiết đến từ sự phô trương hay hiệu ứng tức thời, mà từ những giá trị có khả năng tiếp tục được khám phá qua thời gian. Trong khi đó, họa sĩ Lý Trực Sơn nhìn nhận nghệ thuật của Đào Minh Tri đã góp phần tạo nên “diện mạo mở rộng đầy sinh lực của Mỹ thuật Việt Nam Đổi mới”. Hai nhận định, từ những góc độ khác nhau, cùng nhấn mạnh mối liên hệ giữa dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ và sự vận động rộng lớn hơn của mỹ thuật Việt Nam. Nhìn rộng hơn, hành trình của Đào Minh Tri còn gắn với sự gặp gỡ giữa nhiều nền tảng văn hóa và mỹ thuật. Những trải nghiệm học tập, giảng dạy và giao lưu đã góp phần hình thành một cách nhìn không khép kín vào bất kỳ hệ quy chiếu nào. Ở ông có sự kết nối giữa nền tảng mỹ thuật miền Bắc với không khí sáng tạo cởi mở của miền Nam, giữa những giá trị truyền thống và các khuynh hướng nghệ thuật hiện đại. Ngoài việc là một trong những gương mặt có công lớn nhất trong việc mở ra kỷ nguyên tự do cá tính hóa mỹ thuật Việt Nam sau 1975, ông còn là cầu nối văn hóa Đông - Tây, cầu nối đưa nghệ sĩ Việt Nam đến với Trại sáng tác Vermont (Hoa Kỳ). Tác phẩm thuộc triển lãm “Ngược dòng - Nửa thế kỷ hội họa Đào Minh Tri”. Nguồn: L’Officiel Việt Nam. Tuy nhiên, di sản của một nghệ sĩ không chỉ được đo bằng số lượng tác phẩm, triển lãm hay những vị trí từng đảm nhiệm. Với Đào Minh Tri, dấu ấn còn nằm ở tinh thần học hỏi không ngừng và sự kiên trì bảo vệ quyền tìm tòi của người nghệ sĩ. Từ giảng đường, hoạt động hội nghề nghiệp đến xưởng vẽ, ông luôn đặt sáng tạo trong mối quan hệ với tri thức, trải nghiệm và sự vận động của đời sống. Điều được truyền lại cho các thế hệ sau vì thế không chỉ là kinh nghiệm về chất liệu hay phương pháp tạo hình, mà còn là thái độ nghiêm túc trước công việc nghệ thuật. Lời kết  Nhìn lại hành trình hơn nửa thế kỷ của Đào Minh Tri, có thể thấy sự bền bỉ trong sáng tạo luôn song hành với tinh thần học hỏi và ý thức tìm kiếm tự do trong nghệ thuật. Từ những cuốn sách trong gia đình, quá trình đào tạo mỹ thuật bài bản đến những trải nghiệm ở các môi trường sáng tạo khác nhau, mỗi chặng đường đều góp phần hình thành tư duy và ngôn ngữ tạo hình riêng của ông. Qua nhiều chất liệu, trường phái và hình thức biểu đạt, Đào Minh Tri không ngừng tìm cách vượt khỏi những khuôn mẫu quen thuộc để khám phá khả năng mới của hội họa. Dấu ấn của ông không chỉ nằm ở những tác phẩm mang cá tính riêng, mà còn ở hành trình gắn bó với giảng dạy, hoạt động mỹ thuật và việc kết nối các thế hệ nghệ sĩ. Trong dòng chảy nhiều biến chuyển của mỹ thuật Việt Nam, con đường Đào Minh Tri lựa chọn cho thấy sáng tạo không phải một đích đến cố định, mà là quá trình liên tục học hỏi, thử nghiệm và tự làm mới mình. Chính tinh thần ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho hội họa của ông – một hành trình vẫn tiếp tục mở ra những cách nhìn và khả năng biểu đạt khác. Có lẽ, “sức quyến rũ thầm lặng và khó cũ” mà Lương Xuân Đoàn nhắc đến cũng bắt nguồn từ tinh thần ấy: một nghệ thuật không ngừng chuyển động, được nuôi dưỡng bằng tri thức, trải nghiệm và sự bền bỉ của người sáng tạo.

Họa sĩ Đào Minh Tri – Một đời đọc, học và sáng tạo không ngừng (Kỳ 2)
Artist Portraits - October 23, 2026

Họa sĩ Đào Minh Tri – Một đời đọc, học và sáng tạo không ngừng (Kỳ 2)

Nếu hành trình học tập và trải nghiệm đã tạo nên nền tảng tư duy cho Đào Minh Tri, thì chính trong sáng tác, những tìm tòi ấy được chuyển hóa thành ngôn ngữ nghệ thuật mang dấu ấn riêng. Không tự giới hạn mình trong một trường phái, ông chủ động tiếp nhận và dung hợp nhiều khuynh hướng tạo hình, đồng thời phát triển những biểu tượng lặp lại qua các tác phẩm. Từ bột màu, sơn dầu đến sơn mài, hội họa của Đào Minh Tri cho thấy nỗ lực vượt khỏi lối mô phỏng hiện thực để hướng đến một không gian biểu đạt giàu tính cá nhân, nơi hình khối, màu sắc và biểu tượng cùng chuyên chở những suy tư về con người và đời sống. “Logo” nghệ thuật của họa sĩ Đào Minh Tri Trong sự nghiệp sáng tác, Đào Minh Tri đã thành công với nhiều chất liệu, từ bột màu, sơn dầu đến sơn mài. Đặc biệt, ông đưa chất liệu sơn mài truyền thống đến một diện mạo hiện đại, huyễn hoặc và giàu tính biểu đạt. Tác phẩm thuộc triển lãm “Ngược dòng - Nửa thế kỷ hội họa Đào Minh Tri”. Nguồn: L’Officiel Việt Nam. Họa sĩ Đào Minh Tri tự định danh nghệ thuật của mình bằng phong cách “Plastic Art” – nghệ thuật tạo hình tổng hòa. Ông không gò ép trí tưởng tượng hay tầm nhìn của bản thân vào một trường phái duy nhất, mà chủ động dung hợp các yếu tố của Biểu tượng (Symbolism), Siêu thực (Surrealism) và Lập thể (Cubism). Theo họa sĩ, việc học hỏi nhiều trường phái là để cuối cùng có thể “quên đi khuôn mẫu”, hướng đến sự tự do trong tạo hình. “Theo tôi, học nhiều trường phái là để cuối cùng có thể quên đi những khuôn mẫu ấy, từ đó tìm được cách làm việc của riêng mình.” Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Dấu ấn làm nên “logo” nghệ thuật của Đào Minh Tri còn nằm ở hình tượng chủ thể xuyên suốt các sáng tác: “Vũ trụ Cá”. Với ông, hình tượng cá vừa mang tính nhận diện cá nhân, như một logo nghệ thuật, vừa hàm chứa ý nghĩa biểu tượng và triết học. Trong văn hóa Á Đông, cá gợi đến hạnh phúc, sự sung túc; đồng thời, hình tượng này cũng có thể phản ánh nỗi đau khổ, sự tĩnh lặng hoặc trạng thái bị gông cùm, mất tự do. “Cá giống như một thứ logo của tôi. Nó có thể tượng trưng cho hạnh phúc, sự sung túc, nhưng cũng có thể gợi đến đau khổ. Tôi quan tâm đến sự đối lập đó. Khi nhìn hình tượng cá, người xem có thể liên tưởng đến con người, đến những trạng thái khác nhau của đời sống. Cá trong tranh không chỉ là cá ngoài tự nhiên mà còn là một cách tôi suy nghĩ về con người và hoàn cảnh sống.” Trước năm 1975, hội họa của Đào Minh Tri chịu ảnh hưởng từ mỹ thuật hàn lâm Nga. Tuy nhiên, qua các tác phẩm bột màu thời kỳ này, ông đã bộc lộ những tìm tòi cá nhân thông qua việc học hỏi Picasso, Matisse, Chagall và Miró. Tạo hình trong tranh của ông khi ấy đã mang đậm tinh thần cá nhân. Ít ai biết rằng, do cá tính nghệ thuật quá mạnh mẽ so với bối cảnh đương thời, một số tác phẩm của ông từng bị từ chối đưa đi triển lãm. Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Trong buổi phỏng vấn với chúng tôi tại nhà riêng, ông tiếc nuối nhắc lại một bức tĩnh vật hoa chuối đỏ mà mình rất tâm đắc. Tuy nhiên, do không đáp ứng được những quy chuẩn về đề tài lúc bấy giờ, tác phẩm đã không có cơ hội xuất hiện trước công chúng. Khi còn hoạt động nghệ thuật ở miền Bắc, Đào Minh Tri phải đối diện với những yêu cầu khắt khe về định hướng đề tài của thời kỳ đó. Sau khi vào Nam và chuyển công tác về Sài Gòn, môi trường Nam Bộ phóng khoáng, nơi giao thoa giữa nhiều luồng tư tưởng mỹ thuật đô thị cũ và xu hướng hiện đại hóa hậu chiến, đã mở ra những không gian sáng tạo mới cho người con đất Bắc. Ông bắt đầu bứt phá khỏi lối sáng tác thiên về kể chuyện, minh họa. Sơn mài không còn chỉ là chất liệu để miêu tả cảnh vật theo lối truyền thống, mà trở thành phương tiện biểu đạt hiện đại, giàu cảm xúc, huyễn hoặc và mang tính biểu tượng cao. Tại miền Nam, cuộc gặp gỡ với họa sĩ Nguyễn Trung đã tác động mạnh mẽ đến phong cách của Đào Minh Tri. Nguyễn Trung là một trong những gương mặt tiên phong của mỹ thuật hiện đại miền Nam, từng giữ chức Chủ tịch Hội Họa sĩ Trẻ Sài Gòn và là thủ lĩnh “Nhóm 10 người”. Sự kết nối giữa Đào Minh Tri và Nguyễn Trung có thể xem là cuộc gặp gỡ giữa hai dòng chảy mỹ thuật Nam – Bắc trong bối cảnh hậu chiến. Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Việc tiếp xúc với Nguyễn Trung – người đi đầu trong thực hành trừu tượng và papier-mâché ở miền Nam – tiếp thêm dũng khí để Đào Minh Tri dần rũ bỏ những đắn đo về lối “nghệ thuật minh họa đề tài”. Cả hai cùng chia sẻ quan niệm về việc “cởi trói” cho mặt phẳng toan, biến màu sắc và bề mặt thành những thực thể tư tưởng độc lập, thay vì chỉ sao chép hình ảnh từ tự nhiên. Cuộc gặp gỡ này góp phần đưa Đào Minh Tri cùng Nguyễn Trung, Ca Lê Thắng và các nghệ sĩ khác trở thành những hạt nhân quan trọng trong việc khởi xướng triển lãm “Tác phẩm mới” và tạp chí mỹ thuật. Những hoạt động này đánh dấu bước chuyển từ tính biểu hình sang ngôn ngữ biểu tượng, trừu tượng mang đậm dấu ấn cá nhân, đồng thời góp phần khởi động làn sóng Đổi mới tại Sài Gòn. Khi tu nghiệp tại Pháp, nghệ thuật của Đào Minh Tri một lần nữa có bước ngoặt lớn. Ông từ bỏ lối tư duy mô phỏng thực tại hữu hình, chuyển sang tổ chức không gian, màu sắc và hình khối theo hướng phi diễn tả. Thời gian du học tạo điều kiện để ông tiếp xúc với các danh họa thế giới, đặc biệt là những nghệ sĩ theo đuổi hội họa trừu tượng. Về sau, tư duy về màu sắc và nhịp điệu trong tác phẩm của Wassily Kandinsky đã ảnh hưởng sâu sắc đến hội họa của Đào Minh Tri, góp phần hình thành một ngôn ngữ tạo hình mới, dựa trên sự tái cấu trúc các yếu tố thị giác. Tinh thần Hiện sinh trong sáng tạo Với Đào Minh Tri, việc tiếp cận nhiều trường phái nghệ thuật không nhằm đưa bản thân vào một khuôn khổ nhất định, mà là quá trình tích lũy để rồi có thể vượt qua những ảnh hưởng ấy, tìm ra phương pháp sáng tạo của riêng mình. Theo ông, người nghệ sĩ không nên trở thành nô lệ của bất kỳ trường phái nào. Những gì đã học cần được chuyển hóa thành kinh nghiệm và tư duy cá nhân, thay vì trở thành công thức chi phối mọi thực hành sáng tác. "Học nhiều trường phái là để cuối cùng có thể quên đi những khuôn mẫu ấy, từ đó tìm được cách làm việc của riêng mình."  Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Từ quan niệm đó, Đào Minh Tri nhấn mạnh tính độc lập của ngôn ngữ tạo hình. Một tác phẩm không nên chỉ dừng lại ở việc minh họa cho một đề tài hay truyền tải một thông điệp có sẵn. Giá trị nghệ thuật trước hết phải được hình thành từ cách tổ chức không gian, màu sắc, hình khối và mối tương quan giữa các yếu tố thị giác. Thế giới quan và nhân sinh quan của người nghệ sĩ vẫn hiện diện trong tác phẩm, nhưng không nhất thiết phải được diễn giải thành một kết luận rõ ràng. Ngược lại, chính những khoảng mở, những vùng nghĩa chưa hoàn toàn xác định mới tạo điều kiện để người xem tự suy ngẫm và hình thành cách tiếp nhận của riêng mình. Tinh thần tự do ấy không đồng nghĩa với việc sáng tạo hoàn toàn phụ thuộc vào cảm hứng nhất thời. Với Đào Minh Tri, nghệ thuật còn là kết quả của quá trình lao động bền bỉ, đòi hỏi người nghệ sĩ duy trì sự tập trung và thực hành đều đặn. Sáng tạo vì thế không chỉ nằm ở khoảnh khắc tìm ra một ý tưởng mới, mà còn ở cách người nghệ sĩ kiên trì theo đuổi, thử nghiệm và điều chỉnh lựa chọn của mình qua từng tác phẩm. Có thể nhìn thấy sự tương đồng giữa quan niệm này với tinh thần Hiện sinh: con người không đơn thuần đi theo một con đường đã được định sẵn, mà tự xác lập ý nghĩa thông qua những lựa chọn và trải nghiệm của chính mình. Trong thực hành nghệ thuật, điều đó có nghĩa là giá trị của hành trình không chỉ được đo bằng kết quả cuối cùng, mà còn nằm trong quá trình dấn thân, tìm tòi và đối diện với những khả năng chưa được xác định. Hạnh phúc sáng tạo không nhất thiết phải chờ đến khi một tác phẩm hoàn thành hay được công nhận; nó có thể hiện diện ngay trong từng bước lao động và khám phá. “Hạnh phúc và giá trị không chỉ nằm ở đích đến, mà nằm ngay trong chính quá trình lựa chọn, trải nghiệm và dấn thân sáng tạo.” Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Để duy trì quá trình ấy, người nghệ sĩ cần có một không gian riêng đủ tĩnh lặng để tập trung vào công việc. Câu chuyện về người nghệ sĩ lên mái nhà vẽ gợi ra nhu cầu tách mình khỏi những xao động thường nhật, tạo điều kiện cho suy nghĩ và cảm xúc được triển khai trọn vẹn. Tuy nhiên, sự tĩnh lặng này không đồng nghĩa với việc cắt đứt liên hệ với đời sống. Trái lại, trải nghiệm thực tế vẫn là nền tảng để nghệ thuật hình thành và phát triển. Không gian riêng giúp người nghệ sĩ lắng nghe, suy ngẫm và chuyển hóa những gì đã trải qua; còn đời sống cung cấp chất liệu, va chạm và những câu hỏi để quá trình sáng tạo tiếp tục vận động. Từ đó, nghệ thuật trong quan niệm của Đào Minh Tri không phải là việc minh họa cho một hệ tư tưởng hay tuân thủ một công thức có sẵn, mà là hành trình tự tìm kiếm và xác lập tiếng nói cá nhân. Hành trình ấy đòi hỏi cả sự tự do trong tư duy lẫn kỷ luật trong lao động, cả khoảng lặng để chiêm nghiệm lẫn sự gắn bó với thực tế đời sống. Và có lẽ, điều quan trọng nhất không nằm ở việc đi đến một đáp án cuối cùng, mà ở khả năng tiếp tục đặt câu hỏi, lựa chọn và mở ra những hướng đi mới trong sáng tạo. Những chuyển biến trong sáng tác của họa sĩ Đào Minh Tri không tách rời môi trường nghệ thuật mà ông từng trải qua, từ miền Bắc đến miền Nam, từ giảng đường trong nước đến những năm tháng tu nghiệp ở Pháp. Nhưng dấu ấn của một nghệ sĩ không chỉ nằm trong tác phẩm. Ở Đào Minh Tri, hành trình sáng tác còn song hành với hoạt động giảng dạy, quản lý mỹ thuật và những nỗ lực tạo điều kiện cho các thế hệ nghệ sĩ tiếp tục tìm tòi, đổi mới. Những đóng góp ấy sẽ được tiếp tục đề cập trong kỳ 3 của loạt bài. Mời các bạn cùng đón đọc!

Họa sĩ Đào Minh Tri – Một đời đọc, học và sáng tạo không ngừng (Kỳ 1)
Artist Portraits - October 23, 2026

Họa sĩ Đào Minh Tri – Một đời đọc, học và sáng tạo không ngừng (Kỳ 1)

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với hội họa, họa sĩ Đào Minh Tri bền bỉ theo đuổi con đường sáng tạo được nuôi dưỡng từ tri thức, trải nghiệm và tinh thần không ngừng học hỏi. Từ nền tảng gia đình trí thức, quá trình đào tạo mỹ thuật bài bản đến những năm tháng tiếp xúc với nghệ thuật hiện đại ở nước ngoài, ông từng bước hình thành một ngôn ngữ tạo hình riêng, không bị giới hạn trong bất kỳ khuôn mẫu nào. Trong chuỗi bài viết 3 kỳ về họa sĩ Đào Minh Tri, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu hành trình chuyển biến trong tư duy sáng tác của ông. Nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của Đào Minh Tri cũng là dịp lần theo những trải nghiệm đã định hình một nghệ sĩ luôn tìm cách mở rộng giới hạn của hội họa. Hạt mầm tri thức từ cái nôi gia đình Họa sĩ Đào Minh Tri sinh năm 1950 tại Thái Nguyên, nguyên quán Thanh Hóa. Ông lớn lên trong một gia đình trí thức. Mẹ ông là Cục trưởng Cục Xuất bản, vì vậy, trong nhà có rất nhiều sách lưu chiểu. Ngay từ nhỏ, ông đã có điều kiện tiếp xúc rộng rãi với sách báo và văn học Việt Nam lẫn thế giới. Niềm đam mê đọc sách khiến ông dành hàng giờ đồng hồ để đọc hết những cuốn sách trong nhà, từ sách mỏng đến sách dày, từ thơ Hồ Xuân Hương đến "Chiến tranh và hòa bình". Niềm say mê ấy đã góp phần tạo dựng nền tảng văn hóa vững chắc cho con đường nghệ thuật của Đào Minh Tri sau này. Chân dung họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: L’Officiel Việt Nam. Thế nhưng, trong buổi phỏng vấn với chúng tôi, họa sĩ Đào Minh Tri thẳng thắn chia sẻ rằng, con đường đến với hội họa của ông lại bắt nguồn từ một quyết định khá dứt khoát của mẹ. Vốn không có thiên hướng với các môn khoa học tự nhiên, ông học toán “rất kém”. Từ đó, gia đình định hướng ông theo học mỹ thuật, mở ra con đường gắn bó với đam mê sáng tạo. “Hồi đi học phổ thông, tôi học toán kém lắm. Mẹ tôi thấy vậy mới bảo: ‘Mày mà toán kém thế này thì không học được nghề gì đâu, thế thì học vẽ.’ Thế là bà cho tôi đi học vẽ. Ba tôi quen họa sĩ Diệp Minh Châu nên gửi tôi đến nhà ông học để chuẩn bị thi vào hệ bảy năm.” Những thành quả trong sự nghiệp của Đào Minh Tri có nền tảng từ quá trình học tập và sự dìu dắt của gia đình, thầy cô. Được cha gửi gắm đến học vẽ tại nhà nhà điêu khắc Diệp Minh Châu, ông vừa học tập, vừa phụ giúp công việc gia đình thầy, từ pha trà đến chăm sóc con để thầy có thời gian làm việc. Sự dạy dỗ nghiêm khắc của thầy góp phần hình thành ở ông kỷ luật sống và thái độ nghiêm túc với lao động nghệ thuật từ sớm. Sau đó, Đào Minh Tri trúng tuyển và theo học Hệ Sơ trung 7 năm, khóa 2, tại Trường Mỹ thuật Việt Nam (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam). Các cột mốc sự nghiệp Trước năm 1975, Đào Minh Tri hoàn thành Hệ Sơ trung 7 năm với kết quả xuất sắc. Sau ba năm được nhà trường giữ lại để giảng dạy các lớp khóa dưới, ông tiếp tục thi và tốt nghiệp Hệ Đại học 5 năm vào năm 1976. Những thành công bước đầu khi còn trẻ gắn liền với niềm say mê tìm tòi và quá trình điền dã văn hóa miệt mài. Đào Minh Tri dành nhiều tháng ăn ở tại các đình, chùa miền Bắc để sao chép tranh, nghiên cứu bản khắc và văn bia, qua đó tiếp nhận sâu sắc những giá trị của mỹ thuật dân gian. Sau năm 1975, Đào Minh Tri Nam tiến và công tác tại TP.HCM theo sự điều động, tham gia bổ sung lực lượng giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Gia Định, sau này là Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM. Trải qua nhiều thăng trầm và những lần thuyên chuyển công tác, ông chuyển hẳn sang làm việc tại Hội Mỹ thuật TP.HCM, từng giữ chức Phó Tổng thư ký và Chủ tịch Hội. Trên cương vị này, ông tham gia kết nối và thúc đẩy các hoạt động mỹ thuật tại TP.HCM nói riêng và Việt Nam sau giải phóng nói chung. Đào Minh Tri, Đẩy lùi chiến tranh, sơn mài trên vóc, 1996. Nguồn: Quang San art museum. Năm 1991 đánh dấu bước ngoặt trong hành trình tu nghiệp tại Pháp của Đào Minh Tri. Khi mới sang, ông được phân về học tại một trường ở Marseille. Sau đó, theo lời khuyên của họa sĩ Trần Trọng Vũ, ông chuyển lên Paris. Đào Minh Tri cùng Trần Trọng Vũ nộp đơn xin học với nhiều giáo sư. Sau một thời gian tìm thầy học đạo, cuối cùng ông được nhận vào một xưởng vẽ. Trong khoảng hai đến ba năm, ông học tập tại các xưởng nghệ thuật ở Pháp dưới sự hướng dẫn trực tiếp của các giáo sư. “Cách học ở Pháp cũng khác. Vai trò của giáo sư rất quan trọng. Họ xem tác phẩm của mình, nếu thấy phù hợp thì nhận vào xưởng để học tập. Việc được một giáo sư tiếp nhận có ý nghĩa lớn đối với quá trình học của người nghệ sĩ. Tôi học ở Pháp khoảng hai đến ba năm. Khoảng thời gian ấy giúp tôi tiếp xúc trực tiếp với nhiều quan niệm nghệ thuật và cách làm việc khác nhau.” Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Đây cũng là khoảng thời gian quý báu, giúp Đào Minh Tri tiếp xúc trực tiếp với những thành tựu của hội họa hiện đại và trừu tượng châu Âu, đặc biệt là các thực hành nghệ thuật của Wassily Kandinsky và Kazimir Malevich. Những trải nghiệm ấy không chỉ mở rộng hiểu biết nghệ thuật mà còn tạo cơ hội để ông tham gia chương trình lưu trú sáng tác tại Mỹ. Đào Minh Tri từng được mời tham gia trại sáng tác ở Vermont, Hoa Kỳ, thông qua sự kết nối của David Thomas, trở thành người Việt Nam đầu tiên tham dự chương trình này. “Khi ấy, David Thomas là người kết nối các nghệ sĩ Việt Nam và Mỹ. Ông từng là lính bộ binh Mỹ tham chiến tại Khe Sanh. Sau chiến tranh, ông trở lại Việt Nam và tổ chức những hoạt động giao lưu, triển lãm giữa nghệ sĩ hai nước.” Bên cạnh hành trình sáng tác của bản thân, Đào Minh Tri còn giới thiệu và kết nối các nghệ sĩ trẻ Việt Nam với môi trường mỹ thuật quốc tế, dựa trên tiêu chí về năng lực sáng tạo hiện đại. Ở tuổi xế chiều, ông vẫn miệt mài sáng tác, duy trì kỷ luật lao động nghiêm ngặt: đúng 8 giờ sáng ngồi vào bàn vẽ và làm việc mỗi ngày với cường độ cao. Dù trải qua biến cố sức khỏe nghiêm trọng khi bị tai biến vào năm 2007, ông vẫn kiên trì theo đuổi tình yêu nghệ thuật. Năm 2024, ông ra mắt cuốn sách tổng kết hành trình sáng tác của mình, "Đào Minh Tri – 50 năm hội họa". Cuốn sách "Đào Minh Tri – 50 năm hội họa". Nguồn: Báo Phụ nữ Việt Nam. Cái tên Đào Minh Tri giữa thế hệ Sơ trung 7 năm Trưởng thành từ hệ đào tạo 7 năm, Đào Minh Tri nổi bật bởi tinh thần tìm tòi và không tự giới hạn mình trong một khuôn khổ có sẵn. Hệ đào tạo này dành cho học sinh từ khoảng 13–14 tuổi, với chương trình rèn luyện hình họa, hình khối, màu sắc và tư duy thẩm mỹ bài bản, kéo dài liên tục qua bảy năm sơ trung và năm năm đại học. Những nghệ sĩ cùng thế hệ với ông có thể kể đến Thành Chương, Đặng Xuân Hòa và Phạm Minh Tuấn. Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Điểm tương đồng của thế hệ này là nền tảng kỹ thuật hình họa vững chắc cùng sự am hiểu vốn cổ dân tộc. Tuy nhiên, Đào Minh Tri có hướng đi riêng khi không chạy theo thị hiếu thị giác dễ tiếp nhận. Sau khi Nam tiến, trong khi nhiều nghệ sĩ cùng thời tập trung khai thác đề tài phố cổ, làng quê hoặc ngôn ngữ tạo hình mang tính trang trí, ông lựa chọn con đường khó hơn: đi sâu vào tính khái niệm, cấu trúc phi diễn tả và ngôn ngữ trừu tượng, biểu tượng. Ngôn ngữ nghệ thuật của Đào Minh Tri không chỉ được hình thành từ kiến thức hàn lâm trong trường lớp, mà còn gắn với nền tảng tri thức và tư duy được nuôi dưỡng từ gia đình. Không dừng lại ở việc tái hiện hiện thực, ông hướng đến việc tổ chức không gian thẩm mỹ, trong đó những suy tư về con người và đời sống được chuyển hóa thành ngôn ngữ tạo hình. Chính quá trình tìm tòi ấy đã góp phần tạo nên dấu ấn riêng của Đào Minh Tri trong dòng chảy hội họa Việt Nam. Tác phẩm của họa sĩ Đào Minh Tri. Nguồn: Báo Thanh niên. Từ nền tảng tri thức được bồi đắp trong gia đình, sự rèn luyện nghiêm khắc ở trường mỹ thuật đến những trải nghiệm học tập và giao lưu quốc tế, Đào Minh Tri từng bước xây dựng cho mình một tư duy nghệ thuật độc lập. Những chặng đường ấy không chỉ mở rộng vốn hiểu biết, mà còn đặt nền móng cho quá trình tìm kiếm ngôn ngữ tạo hình riêng. Vậy điều gì đã làm nên dấu ấn khác biệt trong hội họa Đào Minh Tri, và bằng cách nào ông chuyển hóa những ảnh hưởng nghệ thuật thành tiếng nói cá nhân? Câu trả lời phần nào nằm trong cách ông lựa chọn chất liệu, tổ chức hình ảnh và phát triển hình tượng xuyên suốt sự nghiệp sáng tác. Mời các bạn cùng đón đọc “Họa sĩ Đào Minh Tri – Một đời đọc, học và sáng tạo không ngừng (Kỳ 2)”.