Để hiểu sâu hơn về vị trí của Danh Võ trong nghệ thuật đương đại, cần đặt thực hành của ông trong những bối cảnh rộng lớn hơn: câu chuyện di dân, hậu quả của chiến tranh và những biến động chính trị đã định hình thế giới hiện đại.
Di dân – đề tài lớn của nghệ thuật đương đại
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, di dân đã trở thành một trong những chủ đề quan trọng của nghệ thuật đương đại, khi ngày càng nhiều nghệ sĩ quan tâm đến những câu chuyện về dịch chuyển, mất mát và sự hình thành căn tính trong một thế giới không ngừng biến đổi. Không chỉ đơn thuần là hành trình di chuyển về mặt địa lý, di dân còn là trải nghiệm phức tạp liên quan đến ký ức, nguồn cội, cảm giác thuộc về và những khoảng cách văn hóa mà mỗi cá nhân phải đối diện. Đối với nhiều nghệ sĩ có xuất thân từ những cộng đồng di cư, nghệ thuật trở thành phương tiện để lưu giữ những mảnh ký ức bị đứt gãy, đồng thời đặt câu hỏi về cách con người định nghĩa bản thân giữa nhiều nền văn hóa khác nhau.
Danh Võ, 2.2.1861, chữ viết của Phùng Võ, 2009. Nguồn: The Solomon R. Guggenheim Foundation.
Trong dòng chảy ấy, thực hành nghệ thuật của Danh Võ là một trường hợp tiêu biểu. Sinh ra tại Việt Nam, lớn lên tại Đan Mạch sau cuộc di cư cùng gia đình, ông đã biến trải nghiệm cá nhân thành những suy tư rộng lớn về lịch sử, chính trị và bản sắc. Các tác phẩm của Danh Võ không kể lại câu chuyện di dân theo lối tự sự trực tiếp, mà thường thông qua những vật thể, biểu tượng và mảnh ghép lịch sử để gợi mở về những ký ức chung của con người trong thời đại dịch chuyển.
Hậu chiến – từ ký ức cá nhân đến câu chuyện toàn cầu
Sự vững chắc trong vị thế của Danh Võ trên bản đồ nghệ thuật thế giới không chỉ đến từ việc ông khai thác một đề tài mang tính lịch sử như chiến tranh, mà còn nằm ở cách ông tiếp cận chủ đề hậu chiến bằng một góc nhìn khác biệt. Thay vì bi kịch hóa chiến tranh như một ký ức đau thương cần được than khóc, hay lãng mạn hóa nó như một biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng, Danh Võ quan tâm đến những dư chấn âm thầm mà chiến tranh để lại trong đời sống cá nhân, ký ức tập thể và cấu trúc chính trị - xã hội.
Danh Võ, Untitled, 2022. Nguồn: White Cube.
Sinh ra từ một vùng đất chịu nhiều biến động lịch sử, trải nghiệm của ông bắt nguồn từ câu chuyện cá nhân và căn tính Việt Nam, nhưng không dừng lại ở một ký ức địa phương. Danh Võ biến những dấu vết của chiến tranh, di dân và thuộc địa thành những suy tư mang tính triết học về quyền lực, ký ức và cách lịch sử được kiến tạo.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi những vấn đề về chủ nghĩa thực dân mới, sự dịch chuyển của con người và những ranh giới bản dạng ngày càng trở nên phức tạp, nghệ thuật của Danh Võ tạo ra một cuộc đối thoại trực tiếp với lịch sử can thiệp của phương Tây tại Đông Nam Á, đồng thời mở rộng câu chuyện ấy vào dòng chảy lớn hơn của lịch sử thế giới. Chính khả năng chuyển hóa một trải nghiệm riêng tư thành những câu hỏi phổ quát đã giúp tác phẩm của ông vượt qua giới hạn địa lý, trở thành tiếng nói quan trọng trong nghệ thuật đương đại quốc tế.
Danh Võ và một cách tiếp cận khác biệt về nghệ thuật hậu chiến
Đặt trong tương quan với các nghệ sĩ cùng quan tâm đến lịch sử, chiến tranh và ký ức, Danh Võ tạo nên một vị trí riêng biệt nhờ cách tiếp cận vừa cá nhân vừa mang tính toàn cầu. Trong bối cảnh nghệ thuật Việt Nam, những thực hành về hậu chiến phần lớn vẫn gắn với khuynh hướng hiện thực, biểu cảm hoặc khai thác các chất liệu truyền thống như sơn dầu, sơn mài, điêu khắc nhằm hướng đến sự tưởng niệm, tri ân và chữa lành những tổn thương do chiến tranh để lại. Ngược lại, Danh Võ gần như đoạn tuyệt với lối tái hiện trực tiếp hay sự bộc lộ cảm xúc mãnh liệt. Ông lựa chọn ngôn ngữ của nghệ thuật khái niệm (Conceptual Art) và nghệ thuật sắp đặt (Installation), sử dụng những vật thể có sẵn, tài liệu lưu trữ và các di vật lịch sử như những “mảnh ghép” để đặt ra các câu hỏi về quyền lực, ký ức và cách lịch sử được diễn giải.
Đối với cộng đồng nghệ sĩ gốc Việt hải ngoại, nơi nhiều thực hành nghệ thuật tập trung vào ký ức di cư, căn tính lưu vong hay những nghi thức nhằm hàn gắn và hòa giải với quá khứ, Danh Võ lại lựa chọn một thái độ có phần lạnh lùng, giễu nhại và hoài nghi. Ông không xem lịch sử Việt Nam như một câu chuyện biệt lập, cũng không coi chiến tranh chỉ là một vết thương cần được chữa lành, mà nhìn nó như kết quả của những chuyển động phức tạp giữa chủ nghĩa đế quốc, tôn giáo và các cấu trúc quyền lực toàn cầu.
Danh Võ, Secret Dishwasher, vàng trên bìa carton, 2011. Nguồn: White Cube.
Ở phạm vi quốc tế, cách tiếp cận của Danh Võ cũng tạo nên sự khác biệt khi đặt cạnh những nghệ sĩ cùng khai thác đề tài lịch sử. Nếu Anselm Kiefer sử dụng quy mô hoành tráng, chất liệu nặng tính biểu tượng và sự hủy hoại vật chất để đào sâu vào ký ức tội lỗi cùng vấn đề chuộc lỗi của lịch sử Đức; hay Ai Weiwei lựa chọn thái độ đối kháng chính trị trực diện, thì Danh Võ lại tiếp cận quyền lực bằng một chiến lược tinh tế và đầy nghịch lý. Ông không tạo ra những biểu tượng mới để chống lại các biểu tượng cũ, mà lựa chọn chiếm lĩnh chính những dấu vết của quyền lực – từ các tài liệu liên quan đến những nhân vật chính trị như Henry Kissinger cho đến từng mảnh đúc của Tượng Nữ thần Tự do trong dự án “We the People”. Bằng cách tháo rời, tái sắp xếp và đưa chúng vào những bối cảnh mới, Danh Võ khiến những biểu tượng tưởng như bất biến bộc lộ sự mong manh, phức tạp và đầy mâu thuẫn của chúng. Chính phương pháp này đã giúp nghệ thuật hậu chiến của ông vượt khỏi phạm vi ký ức cá nhân hay lịch sử dân tộc, để trở thành một cuộc đối thoại rộng lớn hơn về quyền lực và cách con người ghi nhớ quá khứ.
Cách tiếp cận lạnh lùng nhưng sâu sắc đã giúp Danh Võ vượt khỏi giới hạn của một nghệ sĩ mang câu chuyện di cư hay hậu chiến, để trở thành một tiếng nói quan trọng trong nghệ thuật đương đại quốc tế. Ở kỳ tiếp theo, chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu về quan điểm sáng tạo, phương pháp làm việc cũng như những thành tựu đã góp phần khẳng định vị trí của Danh Võ trong dòng chảy nghệ thuật toàn cầu. Mời các bạn cùng đón xem!
