Trong những cơn sóng bất an của thế kỷ mới
Trường phái Biểu hiện, hay còn gọi là Expressionism là một trong những trào lưu nghệ thuật quan trọng nhất của thế kỷ XXI, nổi bật với cách tiếp cận mang tính chủ quan, nhấn mạnh cảm xúc mãnh liệt và sự bóp méo hiện thực để bộc lộ tâm hồn con người. Không giống như những trường phái trước đó vốn cố gắng tái hiện thế giới khách quan, các nghệ sĩ Biểu hiện tìm kiếm con đường để biểu đạt thế giới nội tâm, những cảm xúc sâu kín, nỗi bất an, nỗi sợ hãi, sự cô đơn và khủng hoảng hiện sinh. Để hiểu được phong cách sáng tác của họ, người xem không chỉ cần nhìn nhận ở bề mặt hình ảnh mà phải đào sâu vào bối cảnh xã hội, tâm lý sáng tạo và sự đổi mới về kỹ thuật và tư tưởng mà họ mang đến.
Trường phái Biểu hiện ra đời trong bối cảnh châu Âu đầu thế kỷ XX, một thời kỳ đầy biến động với những xung đột xã hội, chính trị và triết học. Đức là cái nôi lớn nhất của phong trào này, nơi những nghệ sĩ trẻ cảm thấy bất mãn với xã hội công nghiệp hóa, chiến tranh, sự tha hóa của con người và mong muốn tìm kiếm một ngôn ngữ nghệ thuật mới có thể truyền tải những căng thẳng, lo âu, xáo động của thời đại. Họ không còn hài lòng với việc tái hiện vẻ đẹp thiên nhiên như các họa sĩ Ấn tượng, cũng không tin rằng có thể cải tạo xã hội thông qua nghệ thuật như các họa sĩ Hiện thực. Thay vào đó, họ đắm mình vào thế giới chủ quan, tin rằng cảm xúc cá nhân là cốt lõi của nghệ thuật, và chỉ khi dám phơi bày những cảm xúc trần trụi nhất, nghệ sĩ mới chạm tới chân lý của con người.
Nét cọ dữ dội và hình khối bẻ cong của cảm xúc
Đặc trưng lớn nhất của phong cách sáng tác Biểu hiện là sự cường điệu hóa. Màu sắc trong tranh không còn là màu thật mà là những mảng màu chói lọi, đối lập gay gắt, nhằm gợi lên cảm xúc mạnh mẽ thay vì mô tả hình dáng sự vật. Ví dụ, gương mặt một người có thể được vẽ xanh lét hoặc đỏ như máu, bầu trời mang sắc tím u ám, thành phố chìm trong những vệt màu loang lổ của sự rối loạn. Đường nét cũng không tuân theo các quy tắc cổ điển, thay vào đó là những nét bút gãy gập, méo mó, thậm chí có phần thô ráp, tạo cảm giác xô lệch, bất an. Các hình khối bị bóp méo, phóng đại hoặc giản lược để nhấn mạnh trạng thái tâm lý, đôi khi khiến người xem cảm thấy khó chịu hoặc ám ảnh. Chính nhờ những thủ pháp này, tranh Biểu hiện không mang đến sự dễ chịu, không mời gọi chiêm ngưỡng một cách thụ động, mà buộc người xem phải dấn thân vào thế giới đầy cảm giác, phải cảm thấy.
August Macke, Girls Under Trees, sơn dầu trên canvas, 1914. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại, Munich, Đức.
Một đặc điểm quan trọng khác là lựa chọn đề tài mang tính nội tâm. Các nghệ sĩ không vẽ những khung cảnh bình yên, không ngợi ca vẻ đẹp vật chất, không cổ vũ chủ nghĩa lãng mạn. Thay vào đó, họ đi sâu vào những đề tài như sự cô đơn, dục vọng, cái chết, nỗi đau, sự tha hóa, giằng xé nội tâm, và đôi khi là cả sự điên loạn. Egon Schiele, một họa sĩ nổi bật của trào lưu này, thường vẽ những thân thể gầy gò, méo mó, tư thế uốn éo, gợi cảm giác bất ổn, giằng xé, thậm chí bạo lực. Những bức tranh của ông không chỉ là chân dung người mẫu mà là bức chân dung của nỗi đau, của dục vọng bị kìm nén, của cái chết cận kề. Kirchner, một thành viên của nhóm Die Brücke (Cây cầu), lại nhấn mạnh vào sự tách biệt giữa con người và xã hội hiện đại, nơi những hình ảnh thành phố được vẽ thành những khối màu sặc sỡ, chằng chịt, ngột ngạt, như nuốt chửng những con người nhỏ bé, méo mó.
Khi phân tích những tác phẩm tiêu biểu, ta dễ dàng nhận ra rằng dù cách biểu đạt khác nhau, tất cả nghệ sĩ Biểu hiện đều có chung một mối quan tâm: con người và trạng thái tinh thần của con người. Trong tranh của Munch, đó là nỗi sợ. Trong tranh của Schiele, đó là sự giằng xé giữa dục vọng và tội lỗi. Trong tranh của Kirchner, đó là sự tha hóa nơi đô thị hiện đại. Trong tranh của Nolde, đó là cơn mê tín, cơn cuồng tín tôn giáo. Mỗi tác phẩm đều là một cái nhìn đầy chủ quan, gần như bản năng, về thế giới, giống như một tiếng gào đòi tự do trong một thế giới chật hẹp.
Ernst Ludwig Kirchner, Davos under Snow, sơn dầu trên canvas. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Basel, Thuỵ Sĩ.
Kỹ thuật sáng tác trong Biểu hiện không chỉ là phương tiện mà trở thành một phần không thể tách rời của ý tưởng. Việc cố tình phá vỡ tỷ lệ hình học, bỏ qua phối cảnh cổ điển, biến đổi ánh sáng, nhấn mạnh chất liệu (như vệt cọ thô, mảng màu đặc, bề mặt gồ ghề) giúp tác phẩm mang tính trực diện, thậm chí gần như tấn công vào thị giác người xem. Một bức tranh Biểu hiện không bao giờ được dựng nên chỉ để "xem cho đẹp"; nó giống như một cú đấm vào mặt, một cú thét vào tai, khiến người xem không thể bỏ qua. Điều này cũng làm cho Biểu hiện khác biệt so với các trường phái cùng thời như Dã thú (Fauvism), dù cả hai đều dùng màu sắc mạnh. Trong khi Dã thú nhấn mạnh sự vui tươi, giải phóng thì Biểu hiện lại đầy u uất, nặng nề, đầy xung đột nội tâm.
Trong trường phái nghệ thuật Biểu hiện, hình ảnh thiên nhiên và đô thị chỉ đóng vai trò như một phương tiện truyền tải cảm xúc cá nhân. Phong cảnh thiên nhiên thường tượng trưng cho sự trong sáng, tâm linh hoặc nơi ẩn náu về mặt cảm xúc. Những ngọn núi tượng trưng cho khát vọng tâm linh hoặc sự cao cả (Tác phẩm VII của Kandinsky). Cây tượng trưng cho sự sống, sự phát triển hoặc sự kết nối với các lực lượng nguyên thủy. Cảnh đô thị mô tả sự xa lánh, hỗn loạn hoặc mất đi tính cá nhân. Các nhà máy và cảnh quan công nghiệp đại diện cho sự phi nhân tính và suy tàn về mặt tinh thần. Sự tương phản giữa các hình thái hữu cơ, trôi chảy của thiên nhiên với các hình thái góc cạnh, khắc nghiệt của môi trường đô thị lại thể hiện sự sôi sục trong tâm trí muốn vùng vẫy của người họa sĩ.
Những tiếng gào thét từ tâm hồn nghệ sĩ
Các nghệ sĩ Biểu hiện chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa hiện sinh (existentialism), vốn nhấn mạnh sự tự do, sự lo âu và sự phi lý của tồn tại con người. Trong mắt họ, con người bị ném vào thế giới này một cách trần trụi, đơn độc, không ai cứu rỗi, không ai chỉ đường. Nghệ thuật, vì thế, trở thành nơi duy nhất con người có thể bộc lộ sự thật sâu thẳm nhất của mình, dù sự thật đó có xấu xí, đau đớn, hay khó chấp nhận đến đâu. Các họa sĩ Biểu hiện không sợ hãi khi vẽ ra những gì bị xã hội coi là xấu xa: sự ghen tuông, dục vọng, bạo lực, nỗi sợ cái chết, sự suy sụp tâm thần. Họ tin rằng nghệ thuật không phải là để che giấu, mà để lột trần.
Paul Klee, Ad Parnassum, sơn dầu, 1932. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Bern, Thuỵ Sĩ.
Phong trào Biểu hiện không chỉ giới hạn ở hội họa mà còn lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác như văn học, sân khấu, điện ảnh và kiến trúc. Trong văn học, nó thể hiện qua những tác phẩm đầy ám ảnh, những câu chuyện về nhân vật lạc lõng, lo âu, không tìm thấy chỗ đứng trong xã hội. Trong sân khấu và điện ảnh, nó xuất hiện qua những phông nền méo mó, những góc quay bất thường, những cử chỉ cường điệu hóa, mà bộ phim "The Cabinet of Dr. Caligari" (1920) là một ví dụ kinh điển. Kiến trúc Biểu hiện thì nhấn mạnh những hình khối không đối xứng, những đường cong táo bạo, những bề mặt gồ ghề, tất cả đều nhằm phá vỡ chuẩn mực cổ điển và gợi cảm xúc mạnh mẽ.
Mối quan hệ giữa người thưởng tranh và người họa sĩ
Một yếu tố không thể bỏ qua khi phân tích phong cách sáng tác Biểu hiện là sự phá vỡ mối quan hệ truyền thống giữa nghệ sĩ và người xem. Trước đây, nghệ sĩ vẽ để người xem chiêm ngưỡng, thưởng thức, đôi khi thán phục. Với Biểu hiện, nghệ sĩ vẽ để người xem phải dấn thân, phải phản ứng, đôi khi là phản ứng tiêu cực. Một bức tranh có thể khiến người xem thấy khó chịu, tức giận, sợ hãi – và đó chính là mục đích của nó. Nó không tìm cách làm đẹp cho cuộc sống, mà tìm cách lột trần sự thật của cuộc sống. Chính điều này đã làm cho Biểu hiện trở thành một trong những trường phái cấp tiến nhất, mở đường cho nhiều trào lưu hiện đại sau này như Biểu hiện Trừu tượng (Abstract Expressionism), Chủ nghĩa Siêu thực (Surrealism), hay Nghệ thuật Ý niệm (Conceptual Art).
Ảnh hưởng của Biểu hiện lên nghệ thuật hiện đại là vô cùng sâu rộng. Nó không chỉ thay đổi cách vẽ, mà thay đổi cách nhìn nhận về bản chất của nghệ thuật. Nhờ Biểu hiện, người ta hiểu rằng nghệ thuật không cần phải đẹp theo nghĩa truyền thống, không cần phải dễ hiểu, không cần phải tuân thủ những quy tắc thị giác, mà quan trọng nhất là chân thực về cảm xúc. Một tác phẩm vĩ đại không phải là tác phẩm được nhiều người yêu thích, mà là tác phẩm chạm tới sự thật, dù sự thật đó có phũ phàng hay gây khó chịu. Chính từ tinh thần đó, nhiều nghệ sĩ hiện đại đã dám thử nghiệm, dám phá vỡ giới hạn, dám khám phá những chủ đề nhạy cảm, dám bộc lộ bản thân không kiềm chế.
Đối với những ai lần đầu tiếp xúc với nghệ thuật Biểu hiện, có thể sẽ cảm thấy sốc, thậm chí từ chối. Nhưng nếu kiên nhẫn nhìn kỹ, đặt mình vào hoàn cảnh lịch sử, cảm nhận từng nét cọ, từng mảng màu, từng khuôn mặt vặn vẹo, người xem sẽ dần nhận ra một thứ chân thật: đó chính là con người. Không phải con người lý tưởng hóa, không phải con người che giấu sau mặt nạ xã hội, mà là con người trần trụi, yếu đuối, giằng xé, đầy lỗi lầm. Đó là chính chúng ta, khi nhìn vào gương, khi đối diện với nỗi sợ, với dục vọng, với cái chết. Và chính vì thế, nghệ thuật Biểu hiện không bao giờ cũ. Nó vẫn chạm tới người xem hôm nay, vẫn làm người ta phải dừng lại, phải suy nghĩ, phải cảm nhận.
Phong cách sáng tác của trường phái nghệ thuật Biểu hiện không chỉ là một tập hợp các thủ pháp kỹ thuật hay đề tài nội dung, mà là cả một cách nhìn thế giới, một cách tồn tại. Đó là tiếng nói mãnh liệt của cái tôi cá nhân giữa một thế giới lạnh lùng, hỗn loạn, vô nghĩa. Đó là nỗ lực tuyệt vọng nhưng dũng cảm để nắm bắt điều gì đó chân thật, dù nó không đẹp, không hoàn hảo, không dễ chấp nhận. Khi ta hiểu điều này, ta sẽ thôi đặt câu hỏi: "Tại sao bức tranh này lại méo mó, kỳ dị, khó hiểu như vậy?" và thay vào đó hỏi: "Nỗi đau nào, nỗi sợ nào, sự thật nào đang được bộc lộ ở đây?". Bởi lẽ, nghệ thuật Biểu hiện, suy cho cùng, chính là nghệ thuật của sự cảm nhận – cảm nhận bằng toàn bộ trái tim và tâm hồn.