Từ những thử nghiệm ban đầu của Kazimir Malevich, Chủ nghĩa Siêu việt nhanh chóng trở thành một trong những phong trào tiên phong quan trọng của nghệ thuật Nga đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, sự phát triển của nó không chỉ phụ thuộc vào riêng Malevich mà còn gắn liền với một nhóm nghệ sĩ cùng chia sẻ khát vọng xây dựng một ngôn ngữ nghệ thuật mới.
Thông qua những đóng góp của các nghệ sĩ đồng thời và sự lan tỏa của các ý tưởng Siêu việt ra ngoài nước Nga, phong trào này đã vượt khỏi phạm vi của một trường phái hội họa để trở thành một nguồn cảm hứng quan trọng cho nghệ thuật hiện đại ở nhiều quốc gia.
Các nghệ sĩ Siêu việt
Ban đầu, Malevich được biết đến là nghệ sĩ thực hành theo phong cách Lập thể - Vị lai. Khi thành lập trường phái Siêu việt, Malevich dẫn đầu nhóm các nghệ sĩ gồm nhiều cái tên như Ivan Klyun, Ivan Puni và Olga Rozanova. Tuy Malevich là người lãnh đạo ấn tượng nhưng nhóm của ông chưa thật sự đạt được tiếng vang như mong muốn, có rất ít người biết đến những họa sĩ còn lại của nhóm. Đến năm 1919, một bước ngoặt lớn xảy ra với phong trào Siêu việt: họa sĩ El Lissitzky gặp Kazimir Malevich và nhanh chóng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ tư tưởng của ông. Sau đó, Lissitzky trở thành một trong những nhân vật quan trọng góp phần đưa các ý tưởng của Chủ nghĩa Siêu việt ra ngoài nước Nga, đóng vai trò như một cầu nối giữa nghệ thuật Nga và các nước Tây Âu.
El Lissitzky, Proun từ danh mục Kestnermappe, c. 1919 - 1923 (trên, trái). Nguồn: Bảo tàng Berardo Collection, Lisbon, Bồ Đào Nha.
Proun 99, c. 1923 - 1925 (trên, phải). Nguồn: Phòng trưng bày nghệ thuật Đại học Yale, New Haven, Hoa Kỳ.
Proun 19D, 1920 hoặc 1921 (dưới, trái). Nguồn Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA), New York, Hoa Kỳ.
Proun 12E, 1923 (dưới, phải). Nguồn: Bảo tàng Busch-Reisinger, Đại học Harvard, Hoa Kỳ.
Lissitzky đã có những nghiên cứu sâu rộng về trường phái Siêu việt, đặc biệt là trong những năm 1919 đến 1923. Ông vô cùng ấn tượng với các tác phẩm Siêu việt của Malevich. Ông coi đó là sự tương ứng về cả lý thuyết lẫn hình ảnh với những biến động xã hội đang diễn ra ở Nga lúc bấy giờ. Đối với El Lissitzky, tính cấp tiến của Chủ nghĩa Siêu việt chính là sự biểu đạt sáng tạo cho một trật tự xã hội hoàn toàn mới đang hình thành.
Lissitzky đã chuyển giao cách tiếp cận của Malevich vào các công trình “Proun” của mình. Chính ông đã mô tả chúng là "điểm chuyển tiếp từ hội họa sang kiến trúc". Tuy nhiên, các thiết kế “Proun” cũng là một bước đột phá nghệ thuật so với chủ nghĩa Siêu việt. Từ nền tảng của bức “Hình vuông Đen”, El Lissitzky đã nhìn thấy một khởi đầu mới cho các công trình “Proun” của mình. Thuật ngữ “Proun” (Pro Unovis) cũng chính là cách ông nhấn mạnh nguồn gốc Siêu việt của những thử nghiệm này.
El Lissitzky, Proun Room (Phòng Proun), 1923. Tái hiện năm 1965 tại bảo tàng Stedelijk Van Abbemuseum. Nguồn: Deutsche Digitale Bibliothek.
Ngoài ra, Chủ nghĩa Siêu việt còn ghi nhận các nghệ sĩ khác như Aleksandr Rodchenko, Aleksandra Ekster và Lyubov Popova làm việc dưới ảnh hưởng của phong trào này. Tuy nhiên, sau này họ đã từ bỏ Chủ nghĩa Siêu việt để theo đuổi Chủ nghĩa Kiến tạo được sáng lập và dẫn đầu bởi Vladimir Tatlin – một người vừa là đồng nghiệp vừa là đối thủ của Malevich.
Tầm ảnh hưởng và lan rộng của nghệ thuật Siêu việt
Mặc dù không liên kết với phong trào này, họa sĩ người Nga Wassily Kandinsky đã thể hiện ảnh hưởng của chủ nghĩa Siêu việt trong việc hình học hóa các hình thức của ông sau năm 1920. Phong cách hình học này, cùng với các xu hướng trừu tượng khác trong nghệ thuật Nga, đã được Kandinsky và El Lissitzky truyền bá đến Đức, đặc biệt là đến trường Bauhaus vào đầu những năm 1920. Trong đó họa sĩ người Hungary Laszlo Moholy-Nagy được cho là bị ảnh hưởng nhiều nhất.
László Moholy-Nagy, K VII, 1922. Nguồn: Bảo tàng Tate Modern, London, Anh.
Năm 1923, Lissitzky tổ chức triển lãm các tác phẩm của mình tại Berlin ở các phòng trưng bày Nghệ thuật Phi vật thể Hannover và Dresden. Trong triển lãm này, Lissitzky đã xây dựng mối liên hệ mật thiết với Theo van Doesburg, tạo nên cầu nối giữa trường phái Siêu việt với trường phái De Stijl.
Và bất ngờ nhất, trong khi tình hình chính trị và xung đột giữa các quốc gia chưa hề hạ nhiệt, ở mặt trận nghệ thuật, phong trào Siêu việt đã hình thành nên thiết kế hiện đại của thế kỷ XX. Đây cũng là cơ sở cho Chủ nghĩa Tối giản xuất hiện ở Mỹ 10 năm sau. Chủ nghĩa Tối giản đã kế thừa việc sử dụng hình học cơ bản, loại bỏ hoàn toàn yếu tố mô tả và chuyển nó từ tìm kiếm cảm giác tinh thần (ở Malevich) sang sự hiện diện vật chất và cấu trúc khách quan của tác phẩm.
Lời kết
Mặc dù thời kỳ hoạt động mạnh mẽ của Chủ nghĩa Siêu việt không kéo dài lâu, nhưng ảnh hưởng của nó đối với nghệ thuật thế kỷ XX lại vô cùng sâu rộng. Từ những thử nghiệm hình học giản lược của Kazimir Malevich, phong trào này đã mở ra một cách nhìn hoàn toàn mới về bản chất của hội họa: nghệ thuật không nhất thiết phải tái hiện thế giới hữu hình, mà có thể tồn tại như một không gian của cảm xúc và nhận thức thuần túy.
Kazimir Malevich, Dynamic Suprematism (Chủ nghĩa Siêu việt Động), 1915 - 1916. Nguồn: Bảo tàng Tate Modern, London, Anh.
Thông qua những nghệ sĩ như El Lissitzky, các ý tưởng của Siêu việt đã vượt ra khỏi biên giới nước Nga và ảnh hưởng mạnh mẽ đến nghệ thuật châu Âu, đặc biệt là môi trường sáng tạo tại Bauhaus. Tại đây, các nguyên tắc về hình học, cấu trúc và tính phi vật thể của Siêu việt tiếp tục được phát triển trong kiến trúc, thiết kế đồ họa và nghệ thuật thị giác hiện đại.
Về lâu dài, những tư tưởng này còn trở thành một trong những nền tảng cho sự xuất hiện của Minimalism tại Hoa Kỳ vào giữa thế kỷ XX. Nếu Malevich tìm kiếm một “cảm giác thuần túy” vượt khỏi thế giới vật chất, thì các nghệ sĩ Tối giản sau này lại tiếp tục con đường ấy bằng cách nhấn mạnh sự hiện diện vật lý và cấu trúc khách quan của tác phẩm.
Nhìn lại lịch sử nghệ thuật hiện đại, Chủ nghĩa Siêu việt có thể được xem như một bước ngoặt quan trọng: nó đã đẩy hội họa vượt qua giới hạn của việc mô tả để bước vào một lãnh địa mới, nơi hình học, màu sắc và không gian trở thành ngôn ngữ trực tiếp của cảm xúc và tư duy. Chính từ điểm khởi đầu tưởng chừng đơn giản ấy – một hình vuông đen trên nền trắng – một chương mới của nghệ thuật trừu tượng đã được mở ra.