Đầu thế kỷ XX, nước Nga đứng trước một giai đoạn biến động dữ dội chưa từng có trong lịch sử. Những khủng hoảng chính trị, chiến tranh và cách mạng không chỉ làm thay đổi cấu trúc xã hội mà còn tạo ra một môi trường đặc biệt cho sự bùng nổ của các tư tưởng nghệ thuật mới. Trong bối cảnh ấy, một thế hệ nghệ sĩ tiên phong đã tìm cách vượt qua những giới hạn của hội họa truyền thống, đặt câu hỏi về bản chất của nghệ thuật và vai trò của cảm xúc trong sáng tạo.
Từ những thử nghiệm cấp tiến này, Chủ nghĩa Siêu việt (Suprematism) ra đời dưới sự dẫn dắt của họa sĩ Kazimir Malevich. Với những hình học giản lược đến cực điểm và triết lý đề cao cảm xúc thuần túy, Siêu việt không chỉ là một phong cách hội họa mới mà còn là một tuyên ngôn nghệ thuật mang tính cách mạng.
Kazimir Malevich, Suprematism (Chủ nghĩa Siêu việt), 1916 - 1917. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Krasnodar, Nga.
Trong loạt bài gồm ba phần, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh xã hội đã dẫn đến sự ra đời của phong trào này, những yếu tố tư tưởng và nghệ thuật ảnh hưởng đến nó, cũng như hành trình lan tỏa của Siêu việt trong lịch sử nghệ thuật hiện đại.
Bối cảnh xã hội
Thế kỷ XX thế giới đã chứng kiến một nước Nga rơi vào cuộc khủng hoảng lớn mang tính cách mạng. Cột mốc này không chỉ đơn giản là bước ngoặt hình thành một nước Nga vĩ lại, đây còn là bước chuyển mình quan trọng của nghệ thuật đất nước này. Câu chuyện bắt đầu được châm ngòi bởi việc chính quyền Sa hoàng Nicholas II đã đi ngược lại với kỳ vọng nhân dân, sa lầy vào cuộc chiến tranh với Nhật Bản từ năm 1904. Mặc dù cuộc chiến chỉ kéo dài khoảng một năm, chế độ quân chủ của Sa hoàng thua cuộc đầy nhục nhã trước quân đội mặt trời mọc.
Trong khi đó, ở trong nội bộ nước Nga, tình hình cũng không khác gì chiến sự bên ngoài. Tầng lớp lao động Nga – lực lượng chiếm phần lớn quần chúng nhân dân – phải sống dưới điều kiện tồi tệ, thu nhập thấp và tệ hơn nữa là họ phải làm việc trong điều kiện tồi tàn suốt nhiều giờ liền. Chính quyền Sa hoàng gần như không có động thái nào nhằm cải thiện tình trạng trên. Xung đột của tầng lớp lao động với Sa hoàng ngày càng trở nên nghiêm trọng. Các công nhân đã xuống đường tuần hành phản đối tại Cung điện Mùa đông tại St. Petersburg vào ngày 22 tháng 1 năm 1905.
Mặc dù, không có mặt ở cung điện nhưng Sa hoàng lại hạ lệnh cho cảnh sát tấn công người biểu tình, biến một cuộc tuần hành hòa bình trở thành Chủ nhật đẫm máu – Bloody Sunday. Có hơn 100 công nhân biểu tình đã thiệt mạng. Sự kiện Ngày Chủ nhật đẫm máu đã phá vỡ mối quan hệ truyền thống giữa hoàng quyền và nhân dân. Nếu trước kia người dân Nga coi Sa hoàng là “người cha nhỏ” của mình, vụ thảm sát này đã biến những người trung thành thành những người khởi nghĩa cách mạng, đấu tranh để cải tổ đất nước. Một cuộc khủng hoảng niềm tin đã nổ ra và lan rộng khắp lãnh thổ Nga.
Sa Hoàng Nicholas II trong trang phục quân đội, người trị vì cuối cùng của Đế Chế Romanov. Nguồn: Boasson và Eggler St. Petersburg Nevsky 24.
Vào tháng 10 năm 1905, một cuộc đình công quy mô lớn nổ ra trên toàn quốc với sự hỗ trợ của Xô viết – hội đồng công nhân của thành phố St. Petersburg do Leon Trotsky dẫn dắt. Sau đó, sự kiện này đã nhanh chóng phát triển thành một cuộc cách mạng. Chằng mấy chốc đã có hàng chục Xô viết trên khắp nước Nga. Tiếp nối những sự kiện đó, Vladimir Lenin – lãnh đạo của những người Bolshevik – đã tuyên bố rằng “cuộc nổi dậy đã bắt đầu”.
Trước áp lực lớn đến từ phía những người cách mạng, Sa hoàng đã chống chế bằng cách thành lập Duma – một cơ quan nghị viện mà giai cấp công nhân sẽ được tham gia. Tuy nhiên, cả hai phía đều hiểu rằng đây chỉ là một phương án giải quyết tạm thời của chính quyền Sa hoàng để làm yên lòng tạm thời giai cấp công nhân. Không một ai trong số họ tin vào sự hiệu quả của cơ quan này.
Và khi Thế chiến I nổ ra vào năm 1914, nước Nga tạm thời thống nhất dưới chính quyền của Sa hoàng. Tuy nhiên, một quân đội hoạt động yếu kém dưới sự chỉ huy của Sa hoàng đã làm sụp đổ hoàn toàn niềm tin của nhân dân vào bộ máy chính quyền bảo thủ và lạc hậu này. Năm 1917, Sa hoàng Nicholas II bị truất quyền. Lenin và đảng Bolshevik lên nắm quyền lãnh đạo đất nước. Chính quyền mới đã tuyên bố với thế giới rằng nước Nga là một nền cộng hoà Cộng sản. Sự kiện lịch sử chấn động thế giới này đã làm thay đổi 180 độ bộ mặt của nước Nga. Nghệ thuật cũng không nằm ngoài những biến chuyển mạnh này. Thậm chí, chính các nghệ sĩ là những người đã góp phần công lớn cho cách mạng nói chung và nghệ thuật hiện đại nước Nga nói riêng.
Sự ra đời của nghệ thuật Siêu việt
Trong khi Lenin cùng các cộng sự đang nỗ lực tạo ra một chính quyền chủ nghĩa chưa từng có trong lịch sử, các nghệ sĩ tiên phong của Nga đồng thời đưa ra một loại hình nghệ thuật chưa từng có trước đây. Họ dựa trên lý thuyết Chủ nghĩa Cộng sản của Karl Marx: Nghệ thuật phi vật thể (non-objective art). Trong đó, họa sĩ Siêu việt Kazimir Malevich (1878 - 1935) là một trong những người dẫn đầu. Loại hình nghệ thuật mới này được dự đoán và kỳ vọng là nghệ thuật của sự tiên tiến và dân chủ, làm nên một nền nghệ thuật nước Nga vĩ đại.
Kazimir Malevich, Self-Portrait (Tự họa), sơn dầu và vải bố, 73 x 66 cm, 1933. Nguồn: Bảo tàng Nga, Saint Petersburg, Nga.
Song song đó, sự bùng nổ của các hình thức nghệ thuật mới trong hội họa, thơ ca và sân khấu, cũng như sự quan tâm đến nghệ thuật dân gian truyền thống của Nga, cũng đã góp phần tạo ra một môi trường phong phú cho sự ra đời của nền văn hóa hiện đại. Sau này, trong "Chủ nghĩa Siêu việt" (Phần II của cuốn sách “Thế giới Phi vật thể” – The Non-Objective World, được xuất bản năm 1927 tại Munich với tên gọi Sách Bauhaus số 11), Malevich đã nêu rõ khái niệm cốt lõi của Chủ nghĩa Siêu việt:
“Theo trường phái Siêu việt, tôi hiểu tầm quan trọng hàng đầu của cảm xúc thuần túy trong nghệ thuật sáng tạo. Đối với người theo trường phái Siêu việt, các hiện tượng thị giác của thế giới khách quan tự thân chúng là vô nghĩa; điều quan trọng là cảm xúc, tự thân nó, hoàn toàn độc lập với môi trường mà nó được khơi gợi.”
Sự ra đời của Chủ nghĩa Siêu việt không phải là một hiện tượng đơn lẻ, mà là kết quả của nhiều dòng chảy tư tưởng, nghệ thuật và triết học cùng hội tụ trong bối cảnh lịch sử đặc biệt của nước Nga đầu thế kỷ XX. Ở kỳ tiếp theo, chúng ta sẽ tìm hiểu những yếu tố quan trọng đã góp phần hình thành Chủ nghĩa Siêu việt. Hãy cùng đón xem nhé!