Trong dòng chảy hội hoạ đương đại Việt Nam, hoạ sĩ Bùi Hoàng Dương hiện lên khác biệt bởi lựa chọn hình tượng chó làm trung tâm sáng tác. Từ trải nghiệm cá nhân đến chiều sâu văn hóa, anh biến những “người bạn bốn chân” thành biểu tượng nghệ thuật, vừa gợi nhắc tình cảm thân thuộc trong đời sống, vừa mở ra không gian đối thoại với tâm linh và bản sắc dân tộc. Mỗi tác phẩm là một lát cắt đời sống, nơi cái riêng hòa vào cái chung, nơi câu chuyện cá nhân trở thành chất liệu để soi chiếu văn hóa cộng đồng.
Hành trình sỏi đá đi tìm chính mình
Bùi Hoàng Dương – người được mệnh danh là “hoạ sĩ vẽ chó nhiều nhất Việt Nam” – sinh năm 1981 tại Thanh Hoá. Là người dân tộc Mường, anh từng lựa chọn theo học ngành Quản lý Du lịch tại Trung Quốc với mong muốn phát triển kinh tế gia đình và quê hương. Tuy nhiên, con đường ấy không mang lại cho anh sự phù hợp, để rồi trong hành trình tìm kiếm đam mê, anh bén duyên với Trung Quốc họa và Thư pháp – chính thức bắt đầu hành trình nghệ thuật chuyên nghiệp. Trước khi gắn bó với hội hoạ, anh đã không ngừng thử nghiệm ở nhiều loại hình nghệ thuật và chất liệu khác nhau như nhiếp ảnh, sắp đặt, tranh mực nho trên giấy xuyến chỉ và giấy dó, tranh giá vẽ, điêu khắc không gian hay video art.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Hành trình Tarot của Dương", sơn dầu. Nguồn: VietTimes.
Nhưng bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời, cũng như trên con đường nghệ thuật của Bùi Hoàng Dương đến sau cuộc ly hôn với người bạn đời. Có lần, anh từng bộc bạch tâm tư: “Tôi bắt đầu vẽ cô ấy và những chú chó của mình. Thế nhưng, tôi chỉ dám nhớ về những người bạn bốn chân mà không dám nhớ đến vợ cũ. Từ đó, tôi quyết định chỉ dùng hình ảnh của những người bạn bốn chân nói lên tiếng nói cá nhân – về sự tự do, cô đơn, u uất và cả hạnh phúc.”
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Mãi yêu", 2018. Nguồn: Báo điện tử Tiền Phong.
Cũng từ bước ngoặt ấy, sáng tác của hoạ sĩ Bùi Hoàng Dương cũng có nhiều chuyển biến, tiêu biểu là việc chuyển từ vẽ trên giấy và sơn mài sang sơn dầu và acrylic trên toan. Lý giải cho sự thay đổi quan trọng trong hành trình nghệ thuật, anh cho rằng chất liệu này phù hợp hơn với cơ địa và cá tính sáng tạo của mình. Ngoài chủ thể là những người bạn bốn chân trung thành, anh còn khai thác nhiều về khía cạnh tâm linh. Một khía cạnh huyền học tưởng chừng như xa vời nhưng lại vô cùng gần gũi với người Việt, đặc biệt là đối với cộng đồng dân tộc Mường.
Từ bản ngã đến bản làng: Văn hóa Mường qua nét cọ “của Dương”
Anh bắt đầu vẽ các nhân vật gắn với hình tượng chó từ triển lãm cá nhân đầu tiên mang tên “Mãi yêu”, diễn ra vào năm 2018. Trong suốt ba năm, Bùi Hoàng Dương đã hoàn thành hơn 300 tác phẩm với đủ chất liệu và kích thước, thể hiện tình cảm gắn bó đặc biệt với những “người bạn thân thiết nhất của con người”. Anh chia sẻ: "Khoảng 50% số tranh chó của tôi được lấy cảm hứng từ hai đứa Koko và Kiki” – hai chú chó đã đồng hành cùng anh từ thời du học ở Quế Lâm, Trung Quốc. Trong tranh của anh, những chú chó hiện lên với nhiều sắc thái tình cảm, phảng phất tinh thần của chính tác giả, cùng những người thương từng xuất hiện và rời đi trong cuộc đời anh. Từ một trải nghiệm cá nhân, hình tượng chó dần trở thành ẩn dụ rộng lớn hơn, thấm đẫm tính cách con người và phản chiếu những biến chuyển xã hội. Ở đó có những yêu - ghét, vui - buồn, mạnh mẽ - sợ sệt, có cả những xung đột nội tâm đặt trong bối cảnh xã hội đương thời. Những suy tư về đời sống và con người được anh chuyển hoá tự nhiên vào hình tượng chó, để rồi người xem cũng cảm nhận được điều đó một cách rất tự nhiên.
Bùi Hoàng Dương, Long khuyển, 2018. Nguồn: Báo điện tử Tiền Phong.
Về phương diện nghệ thuật, hội hoạ với anh như một cuộc dạo chơi. Anh vẽ trước hết là để thỏa mãn chính mình, nên bút pháp của anh dựa theo dòng suy nghĩ riêng của Bùi Hoàng Dương, mà không đặt nặng nhiều đến tạo hình, nhờ vậy mang lại cảm giác vừa phóng khoáng, vừa tự do và đầy ngẫu hứng. Hình khối và màu sắc trong tranh thường đan cài, khi ẩn khi hiện, với gam trầm tối gợi nên nỗi suy tư của người cầm cọ. Tranh của anh mang đậm tính chủ quan cá nhân. Mỗi bộ tranh được hình thành qua rất nhiều thời gian tìm hiểu và dày công nghiên cứu. Anh thực hành kiên trì: vẽ đi vẽ lại, lược bớt, rồi mới mang những cái riêng vào. Nếu chưa thoả mãn anh lại tiếp tục đào sâu để tìm ra một góc nhìn mới mẻ cho đứa con tinh thần của mình. Chính sự bền bỉ và bản năng ấy tạo nên nét ma mị nhưng cũng là sức hấp dẫn khó rời mắt trong tranh của anh.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Mo Mường", acrylic, 2020. Nguồn: LUXUO.
Nằm trong chuỗi sáng tác nhiều năm với hình tượng chó, triển lãm “Mo Mường” đã trở thành dấu ấn nổi bật của hoạ sĩ Bùi Hoàng Dương, quy tụ 30 tác phẩm hội họa và 1 tác phẩm sắp đặt giàu tính biểu tượng. Tác phẩm của anh ở triển lãm này khắc họa rõ nét chân dung thầy mo cùng những vật dụng quen thuộc gắn liền với nghi lễ của người Mường như túi Khót, dao, quạt, chuông… Tất cả hiện lên trong bầu không khí tôn nghiêm, huyền bí, đặc biệt là ở nghi thức tang ma, được chuyển tải qua hình tượng chó. Không chỉ là biểu tượng của sự trung thành, trong văn hoá người Mường, hình tượng chó còn là cầu nối giữa con người và thế giới bên kia sau khi mất đi. Trong đám tang, chó trở thành vật hiến tế, đi theo để dẫn dắt linh hồn chủ nhân qua sông, đến cõi cực lạc. Với người Mường, chó sẽ là đầy tớ trung thành luôn theo sát và bảo vệ chủ nhân của mình, ngay cả khi họ qua đời. Vô tình, quan niệm này lại giao thoa với hình tượng chó mà anh kiên trì theo đuổi trong suốt sự nghiệp sáng tác của mình. Sự trùng hợp ấy càng khiến hình tượng chó trong tranh của anh thêm phần ý nghĩa và có chiều sâu khi thực hiện bộ tranh “Mo Mường”.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Mo Mường", acrylic, 2020. Nguồn: LUXUO.
Nói sâu hơn về nguồn cảm hứng cho bộ tranh đặc biệt này, hoạ sĩ Bùi Hoàng Dương cho biết mọi thứ khởi nguồn từ việc anh suy tư về cội rễ của mình. Bản thân là người dân tộc Mường, lại sinh ra trong gia đình có người làm thầy mo và chịu ảnh hưởng từ bộ sử thi “Đẻ đất đẻ nước”, anh tìm thấy chất liệu độc đáo dành riêng cho bộ “Mo Mường”. Anh mong muốn truyền tải nét văn hóa riêng của dân tộc mình đến đại chúng, một cách rõ nét hơn, thông qua cảm nhận và góc nhìn cá nhân. Là một người tiên phong khai thác và thực hiện đề tài vừa đặc thù vừa khó tiếp cận, anh hy vọng có thể đem đến một lối nhìn mới thông qua hội hoạ, nhờ đó góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc và khẳng định dấu ấn cá nhân. Tuy vậy, anh vẫn khiêm nhường, cho rằng mình không phải đang làm công việc nghiên cứu văn hoá, mà chỉ đơn giản tạo ra một nguồn tư liệu tham khảo cho những thế hệ sau, những ai cũng mang trong mình niềm say mê như anh.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Mo Mường", acrylic, 2020. Nguồn: LUXUO.
Để viết tiếp những chương mới kể về văn hóa Mường, hoạ sĩ Bùi Hoàng Dương cũng đang ấp ủ nhiều dự định. Anh đang chuẩn bị tiến tới những bước cuối cùng hoàn thành bộ tranh “Bùa chú” – một bộ tranh cũng khai thác đề tài tâm linh mà anh rất say mê. Tiếp đó, anh cũng đang ấp ủ hai dự án mới về bộ lịch và sử thi của người Mường trong 3 - 4 năm tiếp theo.
Bùi Hoàng Dương đã chọn cho mình một hành trình không dễ dàng: vừa đi tìm bản ngã, vừa đưa văn hóa Mường đến gần hơn với công chúng. Những sáng tác của anh, từ “Mãi yêu” đến “Mo Mường” và những dự án đang ấp ủ, không chỉ phản ánh hành trình nội tâm nhiều thử thách mà còn khẳng định vị trí riêng biệt trong mỹ thuật Việt Nam đương đại. Ở đó, hình tượng chó không còn dừng lại ở một loài vật quen thuộc, mà trở thành biểu tượng chứa đựng ký ức, tâm linh và bản sắc. Tranh của anh chứa đựng một câu chuyện rộng lớn về con người, văn hóa, và cả những suy nghĩ riêng tư.
