Như đã khám phá trong bài viết kỳ 1, Tân cổ điển là thời kỳ phát triển thăng hoa của kiến trúc, điêu khắc và nghệ thuật trang trí. Trong bài viết này, hãy cùng tìm hiểu các nghệ sĩ Tân cổ điển đã làm gì để đưa những lĩnh vực này đến đỉnh cao của mọi thời đại nhé!
Điêu khắc thời kỳ Tân cổ điển
Nhìn chung, các nghệ sĩ Tân cổ điển đều có xu hướng lý tưởng hoá cơ thể con người trong các tác phẩm điêu khắc của mình. Những nhân vật thần thoại Hy Lạp, La Mã hay các anh hùng và nhân vật lịch sử thường hiện lên với vẻ trang nghiêm và cảm xúc được giản lược đến mức tối thiểu. Điêu khắc Tân cổ điển cũng chú trọng tới đường cong thanh thoát, bề mặt mịn, kết hợp với đá cẩm thạch trắng truyền thống, tạo nên cảm giác trong trẻo và tinh khiết. Trái ngược với sự phóng túng của Rococo, các tác phẩm Tân cổ điển đề cao sự cân bằng và đối xứng trong tư thế lẫn bố cục, mang lại ấn tượng mềm mại và hài hòa. Đồng thời, các nhà điêu khắc thời kỳ này cũng hướng đến việc truyền đạt phẩm hạnh, danh dự, sự cao thượng và tinh thần công dân thông qua tác phẩm, thay vì cố gắng gây choáng ngợp về mặt cảm xúc như những tác phẩm điêu khắc Baroque.
Nếu hội họa Tân cổ điển gặp khó khăn do thiếu các mô hình cổ đại, thì điêu khắc Tân cổ điển lại có xu hướng gặp khó khăn do thừa các mô hình này. Vì các mô hình cổ đại quá nhiều, quá hoàn chỉnh và được tôn thờ đến mức các nghệ sĩ Tân cổ điển hầu như không có không gian để thử nghiệm, dẫn đến khó khăn trong việc tạo ra tác phẩm mang dấu ấn riêng. Tuy nhiên, không phải vì thế mà thời kỳ này thiếu đi những nhà điêu khắc xuất sắc. Trái lại, nhiều nhà điêu khắc Tân cổ điển đã có những ảnh hưởng nhất định đến các thế hệ nghệ sĩ tiếp theo, đặc biệt là ở Hoa Kỳ, phong cách này đã thống trị nghệ thuật quốc gia này trong suốt nhiều thập kỷ.
Jean-Antoine Houdon, Mùa đông, đá cẩm thạch, chiều cao 145 cm, 1783. Nguồn: Bảo tàng Musée Fabre, Montpellier, Pháp
Jean-Antoine Houdon – nhà điêu khắc người Pháp – là một trong những gương mặt nổi bật của điêu khắc Tân cổ điển. Ông nổi tiếng với các tác phẩm chân dung, đặc biệt là tượng bán thân, và được biết đến như một nghệ sĩ hiếm hoi có thể dung hòa một cách tinh tế vẻ duyên dáng của Rococo với các chuẩn mực cổ điển. Khác với nhiều nhà điêu khắc Tân cổ điển đương thời, Houdon không yêu cầu người mẫu mặc trang phục La Mã hay tạo dáng khỏa thân. Ông lựa chọn khắc họa họ trong diện mạo tự nhiên nhất. Houdon đã tạc chân dung hầu hết các nhân vật quan trọng của Thời kỳ Khai sáng, và thậm chí sang Mỹ để thực hiện tượng George Washington cùng các tượng bán thân của Thomas Jefferson, Benjamin Franklin và nhiều nhà lập quốc khác của nền cộng hòa non trẻ này.
Antonio Canova, Venus Victrix, đá cẩm thạch, chiều dài 200 cm, 1804 - 1808. Nguồn: Phòng trưng bày Borghese, Rome, Ý.
Một số nghệ sĩ tiêu biểu khác có thể kể đến là Antonio Canova của Ý. Với phong cách nhẹ nhàng và duyên dáng, ông được xem là một trong những gương mặt đại diện rõ nét nhất cho xu hướng lý tưởng hóa trong điêu khắc Tân cổ điển. Bên cạnh đó, nhà điêu khắc Thụy Điển Johan Tobias Sergel cũng là một trong những người đầu tiên theo đuổi phong cách này tại quê hương mình; nhiều tác phẩm quy mô lớn của ông hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia ở Blasieholmen, trung tâm Stockholm.
Johan Tobias Sergel, Sao Hỏa và Sao Kim, đá cẩm thạch, chiều cao 93 cm, c. 1775. Nguồn: Bảo tàng Quốc gia, Stockholm, Thụy Điển.
Trong khi ấy, John Flaxman của Anh lại nổi tiếng với các phù điêu mang tinh thần cổ điển và những thiết kế gốm Tân cổ điển dành cho nhà buôn Josiah Wedgwood trong suốt nhiều năm. Tại Đức, Johann Gottfried Schadow cùng con trai ông, Rudolph, với sự nghiệp đồ sộ lên đến hàng trăm tác phẩm, được xem là hai trong những nhà điêu khắc quan trọng nhất của thời kỳ này.
John Flaxman, Cephalus và Aurora, đá cẩm thạch, 1789 - 1790. Nguồn: Phòng trưng bày nghệ thuật Lady Lever, Merseyside, Anh.
Kiến trúc và nghệ thuật trang trí
Kiến trúc Tân cổ điển là sự kết hợp đồng thời giữa truyền thống và mới mẻ, lịch sử và hiện đại, bảo thủ và tiến bộ. Những kỹ thuật được sử dụng trong kiến trúc Tân cổ điển thường bao gồm các họa tiết phẳng và nhẹ, được chạm nổi và nông giống như phù điêu, hoặc được vẽ bằng một gam màu đơn sắc “en camaïeu” (giống như màu đá chạm). Các hình trang trí như huy chương tròn, bình hoa, tượng bán thân, đầu bò trang trí (bucrania) và những hoạ tiết khác thường được đặt riêng lẻ, treo bằng dải lá nguyệt quế hoặc ruy băng. Bối cảnh đi kèm có thể là những đường nét arabesque (đường uốn lượn hình lá cọ) mảnh mai đặt trên nền màu đỏ Pompeii, màu nhạt hoặc màu đá tự nhiên. Trước đó, các thợ làm đồ nội thất Tân cổ điển thường vay mượn hoạ tiết từ kiến trúc cổ, trong khi thợ bạc thời kỳ này lại lấy cảm hứng từ gốm và chạm khắc đá cổ đại hơn là từ đồ kim loại. Nhiều nhà thiết kế và nghệ nhân thời ấy dường như còn thích thú và thực hiện việc “chuyển các hoạ tiết từ vật liệu này sang vật liệu khác” một cách có chủ đích.
Có thể được thiết kế bởi J. Métivier, Hôtel Gouthière, Rue Pierre-Bullet no. 6, Paris, 1780. Nguồn: Paris la douce.
Ban đầu, phong cách trang trí và kiến trúc Tân cổ điển pha trộn với các hình thức quen thuộc của châu Âu như Rococo hay Baroque, và chỉ có rất ít chi tiết như đá chạm nổi hậu phù điêu trên cửa mang hơi hướng Tân cổ điển. Ở Pháp, phong cách này ban đầu được gọi là phong cách Hy Lạp chứ không phải là phong cách cung đình. Khi Louis XVI lên ngôi vào năm 1774, Hoàng hậu Marie Antoinette – người yêu nghệ thuật – đã mang phong cách Tân cổ điển vào triều đình, khiến cho phong cách này trong kiến trúc Pháp còn được gọi là “phong cách Louis XVI”. Tân cổ điển chỉ thực sự đạt đến đỉnh cao khi một làn sóng kiến trúc Hy Lạp mới xuất hiện vào khoảng năm 1800, tạo động lực phát triển mạnh mẽ cho lĩnh vực kiến trúc trong giai đoạn này.
Château de Malmaison – Phòng dành cho Hoàng hậu Joséphine, 1800. Thiết kế là sự giao thoa giữa phong cách Directoire và phong cách Đế chế. Nguồn: JasonW.
Làn sóng Tân cổ điển thứ hai gắn liền với thời kỳ đỉnh cao của Đế chế Napoléon, hay giai đoạn “Directoire” (phong cách Đế chế), mang đến một Tân cổ điển hùng tráng hơn trong kiến trúc và nghệ thuật trang trí. Tuy nhiên, theo nhà sử học nghệ thuật Hugh Honour: "Không phải như người ta thường nghĩ, đây là thời kỳ đỉnh cao của phong cách Tân cổ điển, mà Đế chế đánh dấu sự suy tàn nhanh chóng của thời kỳ này”. Lý do là các công trình và tác phẩm trở nên quá hoành tráng và nặng nề, mất đi sự tinh tế, cân đối và thanh thoát vốn là đặc trưng của Tân cổ điển truyền thống. Nghệ thuật cũng bị gắn chặt với các biểu tượng chính trị và quân sự, như hình ảnh chiến thắng, đại bàng hay vòng nguyệt quế, khiến nhiều tác phẩm mang tính tuyên truyền nhiều hơn là thẩm mỹ thuần túy. Đồng thời, sự lý tưởng hóa con người, tinh thần công dân và phẩm hạnh – những giá trị cốt lõi của Tân cổ điển – dần nhường chỗ cho hình ảnh trực quan, tượng trưng và hùng tráng. Phong cách này tuy phát triển mạnh dưới thời Napoléon nhưng nhanh chóng lỗi thời và không tạo được ảnh hưởng lâu dài trên toàn châu Âu, từ đó thể hiện rõ dấu hiệu suy tàn của Tân cổ điển.
Karl Friedrich Schinkel, Bảo tàng Altes ở Berlin, 1825 - 1830. Nguồn: Bảo tàng Altes, Berlin, Đức.
Các tác phẩm và công trình tiêu biểu của phong cách này rất đa dạng và mang tính quốc tế. Đồ nội thất Empire được sản xuất tại các trung tâm lớn như Paris, London, New York và Berlin, trong khi đồ nội thất Biedermeier xuất hiện tại Áo. Một số công trình kiến trúc nổi bật bao gồm Bảo tàng Altes ở Berlin do kiến trúc sư Karl Friedrich Schinkel thiết kế, Ngân hàng Anh do Sir John Soane thiết kế tại London, và Tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ mới xây dựng ở Washington, D.C. Ngoài ra, các tác phẩm phù điêu và bình hoa bằng “đá bazan đen” của Josiah Wedgwood cũng là những ví dụ điển hình. Phong cách này còn thể hiện tầm ảnh hưởng quốc tế khi kiến trúc sư người Scotland Charles Cameron tạo ra những không gian nội thất kiểu Ý nguy nga, tráng lệ cho Nữ hoàng Catherine Đại đế của Nga tại St. Petersburg.
William Thornton và Thomas Ustick Walter, Tòa nhà Quốc hội tại Washington, DC, 1793 - 1863. Nguồn: Lyle Washington DC.
Dù Tân cổ điển từng là một phong cách gây nhiều tranh cãi vì nguồn cảm hứng cổ điển của nó, nhưng không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng rộng lớn của phong cách này đối với nghệ thuật trên toàn thế giới. Đặc biệt tại Hoa Kỳ, Tân cổ điển tồn tại suốt nhiều thập kỷ và vẫn để lại dấu ấn rõ nét, góp phần hình thành nên những giá trị thẩm mỹ cho đến ngày nay.