Ra đời vào bước ngoặt cuối thế kỷ XVIII, Chủ nghĩa Lãng mạn không chỉ hình thành như một phong trào nghệ thuật mới mà còn như một cuộc phản biện mạnh mẽ đối với các giá trị duy lý của Thời đại Khai sáng. Trong bối cảnh châu Âu biến động bởi cách mạng, công nghiệp hóa và khủng hoảng tinh thần, Chủ nghĩa Lãng mạn xuất hiện như lời khẳng định rằng con người không thể bị phụ thuộc vào lý tính thuần túy. Nơi đó, trí tưởng tượng, ký ức, quá khứ và thiên nhiên được đặt lên hàng đầu, mở ra một trong những trào lưu văn hóa – nghệ thuật có sức lan tỏa sâu rộng trong lịch sử phương Tây.
Lịch sử ra đời của Chủ nghĩa Lãng mạn
Chủ nghĩa Lãng mạn là một phong trào nghệ thuật và trí tuệ bắt nguồn từ châu Âu vào cuối thế kỷ XVIII, do hai nhà phê bình đồng thời là anh em August Wilhelm Schlegel và Friedrich Schlegel là người sáng lập. Họ bắt đầu dùng khái niệm “thơ ca lãng mạn” (romantische poesie) vào những năm 1790. Trong bài luận năm 1800 “Đối thoại về thơ ca” (Gespräch über die Poesie), Friedrich Schlegel viết: “Tôi tìm kiếm và nhận ra cái gọi là ‘lãng mạn’ trong những tác giả hiện đại đời trước: ở Shakespeare, ở Cervantes, trong thơ ca Ý, trong thời đại của tinh thần hiệp sĩ, tình yêu và những câu chuyện huyền thoại – chính từ đó mà hiện tượng này và cả từ ngữ ‘lãng mạn’ được sinh ra.”
Caspar David Friedrich, Người lang thang trên Biển Sương Mù, 1818. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Hamburg, Đức.
Chủ nghĩa Lãng mạn ra đời là tiếng nói đại diện mạnh mẽ cho chủ nghĩa cá nhân. Những người theo đuổi chủ nghĩa này ủng hộ tầm quan trọng của chủ thể, trí tưởng tượng. Họ đã bác bỏ các quy ước xã hội thời bấy giờ để ủng hộ một nền tảng triết học mới và cho rằng đam mê và trực giác mới là yếu tố then chốt để hiểu thế giới. Với họ, cái đẹp không chỉ đơn thuần là hình thức, mà còn là thứ khơi gợi cảm xúc mạnh mẽ. Vì vậy, những người theo đuổi Chủ nghĩa Lãng mạn thường đề cao một số chủ đề mà họ tâm huyết như sự lý tưởng hóa quá khứ như một kỷ nguyên cao quý hơn, sự say mê với những điều kỳ lạ bí ẩn và sự tôn vinh những điều anh hùng và cao cả. Đồng thời, họ cũng thể hiện sự trân trọng thiên nhiên trong bối cảnh xã hội bước qua Thời đại Khai sáng và Cách mạng Công nghiệp.
Eugène Delacroix, Cái chết của Sardanapalus, 1827. Bức tranh được lấy cảm hứng từ chủ đề phương Đông từ một vở kịch của Lord Byron. Nguồn: Bảo tàng Louvre, Paris, Pháp.
Nghệ thuật Lãng mạn đặc biệt bị ảnh hưởng nhiều bởi thời Trung cổ. Đối với họ, đây là thời đại đại diện cho tinh thần hiệp sĩ, chủ nghĩa anh hùng và mối quan hệ gần gũi, tự nhiên hơn giữa con người với môi trường xung quanh. Sự lý tưởng hóa này trái ngược hoàn toàn với các giá trị của xã hội công nghiệp đương thời, vốn bị coi là xa lạ vì chủ nghĩa vật chất kinh tế và sự suy thoái môi trường. Nhìn chung, Chủ nghĩa Lãng mạn là một phong trào phức tạp với nhiều quan điểm đa dạng, thấm nhuần nền văn minh phương Tây trên toàn cầu.
Các giai đoạn của Chủ nghĩa Lãng mạn
Andreas Achenbach, Dọn dẹp: Bờ biển Sicily, 1847. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Walters, Maryland, Hoa Kỳ.
Những tư tưởng Lãng mạn đầu tiên xuất phát từ phong trào Phản Khai sáng ở Đức mang tên Sturm und Drang (trong tiếng Đức có nghĩa là Bão táp và Căng thẳng). Phong trào này trực tiếp chỉ trích quan điểm của Khai sáng rằng con người chỉ có thể hiểu thế giới này thông qua lý trí. Những người theo đuổi Phản Khai sáng cho rằng ngoài lý trí, trực giác và cảm xúc cũng là những thành phần chủ chốt của sự thấu hiểu và nhận thức. Tác phẩm “Nỗi đau của chàng Werther trẻ tuổi” (The Sorrows of Young Werther – 1774) của Johann Wolfgang von Goethe – cuốn sách tôn vinh cái tôi và đề cao cảm xúc cá nhân mãnh liệt cũng góp phần định hình phong trào Lãng mạn và các lý tưởng của nó. Ngoài ra, các sự kiện và hệ tư tưởng của Cách mạng Pháp cũng ảnh hưởng trực tiếp và tác động mạnh mẽ đến phong trào này.
Bản in đầu tiên của tác phẩm “Nỗi đau của chàng Werther trẻ tuổi”, xuất bản năm 1774. Nguồn: Sotheby'.
Chủ nghĩa Lãng mạn thực sự đạt đến đỉnh cao từ khoảng năm 1800 đến năm 1850. Ngay sau đó, có nhiều sự kiện đã dẫn đến sự suy tàn của Chủ nghĩa Lãng mạn vào giữa thế kỷ XIX như sự trỗi dậy của Chủ nghĩa Hiện thực và Chủ nghĩa Tự nhiên, việc Charles Darwin xuất bản cuốn “Nguồn gốc các loài”, sự chuyển đổi từ cuộc cách mạng lan rộng ở châu Âu sang một môi trường bảo thủ hơn và sự thay đổi trong nhận thức của công chúng trước tác động trực tiếp của công nghệ và đô thị hóa đối với giai cấp công nhân. Đến Thế chiến thứ nhất, Chủ nghĩa Lãng mạn bị lu mờ bởi các phong trào văn hóa, xã hội và chính trị mới, nhiều phong trào trong số đó thù địch với những ảo tưởng và nhận thức của những người theo chủ nghĩa Lãng mạn.
Trang tiêu đề cuốn sách “Nguồn gốc các loài” của Charles Darwin, ấn bản năm 1859. Nguồn: Sotheby'.
Tuy vậy, không thể phủ nhận rằng Chủ nghĩa Lãng mạn đã để lại dấu ấn bền vững trên nền văn minh phương Tây. Ngay cả sau khi thời kỳ này kết thúc, rất nhiều tác phẩm nghệ thuật, âm nhạc và văn học vẫn tiếp tục phản ánh những lý tưởng Lãng mạn. Tinh thần tôn trọng và hòa hợp với thiên nhiên mà phong trào theo đuổi cũng trở thành nguồn cảm hứng quan trọng cho các nỗ lực bảo tồn môi trường ngày nay. Trong âm nhạc, phần lớn nhạc phim thời hoàng kim Hollywood được sáng tác theo phong cách giao hưởng Lãng mạn giàu cảm xúc – và kiểu nhạc phim này vẫn còn hiện diện rõ nét trong điện ảnh thế kỷ 21. Ở lĩnh vực tư tưởng, nền tảng triết học của Chủ nghĩa Lãng mạn đã góp phần định hình lý thuyết chính trị hiện đại, ảnh hưởng đến cả quan điểm tự do lẫn bảo thủ.
Để hiểu trọn vẹn tinh thần của Chủ nghĩa Lãng mạn, chỉ xem xét bối cảnh và lịch sử ra đời là chưa đủ. Chính những đặc điểm thẩm mỹ, những lý tưởng cốt lõi, cùng phương thức biểu đạt độc đáo của các nghệ sĩ mới là yếu tố làm nên sắc thái riêng biệt của phong trào này. Vì vậy, ở kỳ 2, chúng ta sẽ đi sâu vào những nhận diện đặc trưng của nghệ thuật Lãng mạn châu Âu trong thế kỷ XIX.