Khi nghệ thuật châu Âu được xem là đã chạm tới đỉnh cao, các nghệ sĩ bắt đầu xu hướng quay về với những giá trị cổ xưa và tiếp tục phát triển chúng thành một dòng nghệ thuật mới – Tân cổ điển. Vậy họ đã làm điều đó như thế nào? Hãy cùng khám phá trong loạt bài về phong cách Tân cổ điển nhé!
Lịch sử ra đời của phong cách Tân cổ điển
Tân cổ điển là thời kỳ hồi sinh của nhiều phong cách và tinh thần của thời Cổ đại lấy cảm hứng trực tiếp từ thời kỳ cổ điển (La Mã, Hy Lạp cổ đại và Phục Hưng). Thời kỳ Tân cổ điển xuất hiện trong Thời đại Khai sáng (Age of Enlightenment) – một thời kỳ thịnh hành của phong trào phát triển trí tuệ và văn hoá – từ thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX.
Michelangelo Maestri, Cupid lái cỗ xe do Griffins kéo, c.1800. Hiện chưa rõ vị trí cụ thể hoặc bộ sưu tập bảo tàng nào đang lưu giữ tác phẩm này, vì nó thuộc loại trang trí phổ biến, thường xuyên được mua bán qua các bộ sưu tập tư nhân và các cuộc đấu giá nghệ thuật quốc tế. Nguồn: Scala Regia.
Phong cách Tân cổ điển xuất hiện và hình thành tại Rome. Thời kỳ này tại Ý, nổi lên rầm rộ những cuộc khai quật các thành phố La Mã với quy mô lớn, bắt đầu lần lượt vào năm 1738 và 1748 tại Herculaneum và Pompeii. Nhờ những khám phá khảo cổ học này, một tinh thần “Cổ điển thế hệ mới” ngày càng được thúc đẩy phát triển mạnh mẽ.
Nhà khảo cổ học và học giả nghệ thuật người Ý Giovanni Pietro Bellori được coi là người đi đầu của trường phái Tân cổ điển. Năm 1664, ông đã có bài giảng về "Lý tưởng" trong nghệ thuật tại Học viện Nghệ thuật San Luca, Rome. Bài giảng này đã trở thành tuyên bố nền tảng của lý thuyết nghệ thuật duy tâm (idealist art theory). Nghệ thuật duy tâm tin rằng cái đẹp và chân lý tồn tại ở mức độ cao hơn so với thế giới vật chất, và nhiệm vụ của nghệ sĩ là tiệm cận, biểu đạt, hoặc gợi mở những lý tưởng đó, chứ không sao chép thực tế một cách máy móc.
Carlo Maratta, Chân dung Gian Pietro Bellori. Nguồn: Phòng trưng bày Nghệ thuật Cổ điển Quốc gia, Rome, Ý.
Bài giảng của Bellori đã có ảnh hưởng rất lớn, mang tính quyết định đến lý thuyết hàn lâm châu Âu. Sau này, bài giảng này đã trở thành cơ sở lý thuyết của trường phái Tân cổ điển do học giả, nhà khảo cổ học người Đức Johann Joachim Winckelmann thuyết giảng. Dựa trên lý thuyết đó và những nghiên cứu chuyên sâu khác, Winckelmann đã viết hai cuốn sách “Suy nghĩ về sự mô phỏng các tác phẩm Hy Lạp trong hội họa và điêu khắc” (Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture – 1750) và "Lịch sử nghệ thuật cổ đại (Geschichte der Kunst des Alterthums – 1764). Đây là hai cuốn sách đầu tiên phân biệt rõ nét giữa nghệ thuật Hy Lạp và La Mã cổ đại.
Chân dung Johann Joachim Winckelmann, sơn dầu trên vải, 136 x 99 cm. Nguồn: Bảo tàng Lâu đài Weimar, Đức.
Trong công trình nghiên cứu của mình, Winckelmann cũng đồng thời thiết lập lại các giai đoạn trong nghệ thuật Hy Lạp, từ lúc bắt đầu đến thời kỳ đỉnh cao và sau đó là suy tàn. Ngoài ra, ông cũng là người đi đầu trong việc phổ biến kiến thức về những bức tranh La Mã lớn đầu tiên được phát hiện tại Pompeii và Herculaneum. Ông cho rằng nghệ thuật Hy Lạp cổ đại là “một sự giản dị cao quý và vẻ hùng vĩ tĩnh lặng”. Do đó, ông kêu gọi các nghệ sĩ hãy phỏng theo nghệ thuật Hy Lạp để có thể trở thành những nghệ sĩ vĩ đại. Có thể nói, những nghiên cứu và lý thuyết của Johann Joachim Winckelmann chính là yếu tố quan trọng định hình phong trào Tân cổ điển trong cả kiến trúc và nghệ thuật thị giác.
Bên cạnh đó, cuộc cách mạng công nghiệp vào thế kỷ XVIII, đã thúc đẩy sự thịnh vượng về mặt vật chất. Vì vậy, trên khắp châu Âu, rộ lên phong trào Chuyến du ngoạn vĩ đại (Grand tour). Nhờ đó, một trào lưu sưu tập đồ cổ bắt đầu trong giới quý tộc, đặt nền móng cho sự hồi sinh của trường phái Cổ điển, giúp cho Tân cổ điển lan rộng khắp châu lục này.
Thời kỳ Tân cổ điển phát triển mạnh mẽ nhất trong lĩnh vực kiến trúc, điêu khắc và nghệ thuật trang trí. Phong cách Tân cổ điển ra đời như một sự đối lập, chống lại phong cách Rococo đang thịnh hành tại châu Âu thời bấy giờ. Trong khi Rococo nhấn mạnh vào sự duyên dáng, tính trang trí và tính bất đối xứng, Tân cổ điển dựa trên các nguyên tắc đơn giản và đối xứng, vốn được coi là tinh thần của nghệ thuật La Mã và Hy Lạp cổ đại, và ảnh hưởng trực tiếp từ Chủ nghĩa Cổ điển Phục hưng thế kỷ XVI.
Hội họa thời kỳ Tân cổ điển
Giống như nhiều trường phái nghệ thuật khác, hội họa Tân cổ điển cũng trải qua thời kỳ rực rỡ rồi dần bước vào giai đoạn thoái trào của riêng mình. Giai đoạn từ năm 1750 đến năm 1770, được ghi nhận là thời kỳ đầu của phong cách này. Hội họa Tân cổ điển lúc này không có nhiều khác biệt về mặt phong cách so với phong cách Rococo của Pháp và các phong cách khác ra đời trước đó. Xảy ra điều này là bởi chỉ có số ít tranh Cổ điển còn sót lại hoặc chỉ là những tác phẩm nhỏ hoặc mang tính trang trí. Vì vậy, các nghệ sĩ không có nhiều nguồn tài nguyên để tham khảo và phát triển phong cách này, cho đến khi có những khám phá tại Herculaneum và Pompeii.
Anton Raphael Mengs, Parnassus, sơn dầu, 55 x 101 cm, 1761. Bức bích họa trần nhà nguyên bản vẫn còn tại Villa Albani ở Rome, trong khi các bản phác thảo và các phiên bản liên quan khác hiện có trong các bảo tàng. Nguồn: Bảo tàng Hermitage, Saint Petersburg, Nga.
Những họa sĩ Tân cổ điển đầu tiên là Joseph-Marie Vien, Anton Raphael Mengs, Pompeo Batoni, Angelica Kauffmann và Gavin Hamilton. Dù mang đậm dấu ấn nghệ thuật Cổ điển, các nghệ sĩ này vẫn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ những phong cách đương thời, đặc biệt là Rococo. Một trong những tác phẩm Tân cổ điển tiêu biểu thời kỳ đầu là Parnassus (1761) của Anton Raphael Mengs. Bức tranh này chịu ảnh hưởng lớn từ trường phái Cổ điển thế kỷ XVII và danh họa Phục Hưng Raphael về cả tư thế của các nhân vật lẫn bố cục tổng thể. Ngoài ra, các bức tranh lịch sử của Angelica Kauffman cũng là một trong những tác phẩm có ảnh hưởng lớn đến các nghệ sĩ kế cận.
Đến những năm 1780, nghệ thuật Tân cổ điển đạt đến sự phát triển đỉnh cao. Phong cách này xuất hiện ở Pháp dưới sự lãnh đạo của Jacques-Louis David. Đây đồng thời là giai đoạn Cách mạng Pháp. Vì thế, các nghệ sĩ Tân cổ điển Pháp đã lấy cảm hứng từ những chủ đề lịch sử La Mã (tôn vinh các giá trị giản dị, khắc khổ, anh hùng và tinh thần khắc kỷ). Qua đó, họ đã vẽ nên những tác phẩm mang nét tương đồng giữa thời kỳ đó và cuộc đấu tranh giành tự do đương thời ở Pháp.
Jacques-Louis David, Lời thề của Horatii, sơn dầu trên vải, 1784. Nguồn: Bảo tàng Louvre, Paris, Pháp.
Hai trong số những tranh lịch sử tiêu biểu nổi tiếng thời kỳ này là “Lời thề của Horatii” (Oath of the Horatii – 1784) và “Những người hầu mang thi thể các con trai của Brutus đến cho ông” (Lictors Bringing to Brutus the Bodies of His Sons – 1789) của Jacques-Louis David. Trong hai tác phẩm này, David đã thể hiện sự nghiêm nghị và trang trọng, lấy cảm hứng từ những bi kịch cổ điển. Những cuộc đối đầu của các nhân vật trở nên kịch tính hơn bao giờ hết mặc dù tất cả chỉ được thể hiện trên một mặt phẳng. Điều này có được là nhờ David đã thể hiện bố cục chuyển động chéo trong bối cảnh hoành tráng trong các tác phẩm của mình. Ông đã loại bỏ hết những yếu tố hỗn loạn của nghệ thuật Baroque như các tấm vải phủ hoặc những nhóm nhân vật lớn khỏi tác phẩm của mình. Với phong cách không khoan nhượng này, nghệ thuật của David đã gắn liền với Cách mạng Pháp – một phong trào ông đã tích cực tham gia.
Jacques-Louis David, Chân dung bà Récamier, sơn dầu trên canvas, 1800. Nguồn: Bảo tàng Louvre, Paris, Pháp.
Tác phẩm “Chân dung Bà Récamier” (1800) của David là một trong những tác phẩm tiêu biểu, hội tụ đầy đủ các yếu tố của một bức tranh Tân cổ điển. Nhìn chung, nghệ thuật Tân cổ điển nhấn mạnh vào chất lượng của đường viền và thiết kế tuyến tính hơn là màu sắc, bầu không khí và hiệu ứng ánh sáng. Lối vẽ đơn giản hóa cơ thể con người, lược bỏ không gian và bối cảnh đến mức tối giản đã được nhiều nghệ sĩ Tân cổ điển áp dụng. Ngoài ra, trang phục cũng là một đặc điểm mà các nghệ sĩ Tân cổ điển rất chú trọng. Họ khắc họa trang phục, bối cảnh và các chi tiết với độ chính xác cao nhất có thể.
Mặc dù cùng được gọi là phong cách Tân Cổ điển, mỗi lĩnh vực nghệ thuật lại phát triển theo một cách riêng và mang những đặc trưng rất khác biệt. Hãy cùng theo dõi bài viết Tân cổ điển kỳ 2 để khám phá sự phát triển của điêu khắc và kiến trúc trong giai đoạn này nhé!