Có những tình cờ lại thành khởi điểm cho cả hành trình. Với họa sĩ Đinh Quân, sự tình cờ ấy là lần phân lớp bất ngờ hồi đi học, để rồi từ đó mở ra một con đường sáng tác mà ông gắn bó hơn ba mươi năm qua.
Trót thương cái tính đỏng đảnh
“Làm sơn mài mấy chục năm rồi, tôi mới nhận ra, sơn mài có một điều gì đó rất bí ẩn.”
Đinh Quân, Không đề số 32, sơn mài và chất liệu tổng hợp trên vóc, 20 x 60 cm. Nguồn: Bài viết 40 tác phẩm sơn mài độc đáo tại triển lãm ‘Bụi Tinh Vân’ của họa sĩ Đinh Quân, Doanh Nhân Plus.
Từ xưa đến nay, sơn mài vẫn được ngưỡng mộ bởi vẻ lộng lẫy, kiêu sa. Nhưng điều níu giữ Đinh Quân lại chính là sự khó đoán của nó. Dù nhiều năm kinh nghiệm, ông thừa nhận kết quả cuối cùng của tranh sơn mài chỉ đạt bảy, tám phần mười so với dự định, nhưng chính phần bất ngờ ngoài tầm kiểm soát ấy mới khiến ông say mê
Sự tò mò ấy đưa ông đến nhiều chuyến đi, tìm hiểu cây sơn ở nhiều quốc gia, quy trình đánh nhựa tạo sơn, để rồi nhận ra cây sơn Việt Nam có đặc tính lý–hóa đặc biệt, phù hợp để trở thành ngôn ngữ hội họa. Khác với nhiều nơi chỉ dừng ở giá trị mỹ nghệ, sơn Việt mở ra cho người họa sĩ một không gian sáng tạo rộng lớn hơn nhiều.
“Cây sơn có mặt ở khắp nơi trên thế giới, nhưng mỗi vùng thổ nhưỡng lại cho một tính chất khác nhau. Khi lấy nhựa sống về, họ phải tác động vật lý rất nhiều, đánh liên tục thì nhựa từ màu trắng mới chuyển thành màu mật ong. Nhưng ở các nước ấy, sơn chỉ thành màu đen thôi, chứ không như ở Việt Nam."
Đinh Quân, Bản giao hưởng vàng son, trưng bày trong triển lãm Túc Duyên. Nguồn: Bài viết Chiêm ngưỡng 40 bức tranh xuất sắc của họa sĩ Đinh Quân, Vietnam Net.
Ở một tầng nghĩa lịch sử, sơn mài còn gắn chặt với văn hóa Việt. Từ lâu, nó hiện diện trong các công trình tâm linh và cung đình, nơi đại diện cho sự lộng lẫy và thiêng liêng. Với Đinh Quân, sơn mài không chỉ là vật liệu, mà còn là một phần tâm hồn Việt, một ký ức tập thể.
Tất nhiên, sự bí ẩn này cũng đi kèm giới hạn. Sơn mài đòi hỏi sự gián tiếp: nhiều lớp phủ, nhiều lần mài, nhiều lần chờ đợi, dễ khiến cảm xúc bộc phát bị chùng xuống. Thêm vào đó là những “dị ứng” khó chịu mà nhựa sơn gây ra. Cái tính đỏng đảnh ấy lại được ông thương, để rồi vừa kiên định gắn bó, vừa tìm cách giữ cho cảm xúc không đứt quãng trong quá trình sáng tác.
“Không giống sơn dầu hay acrylic vốn chiếm đoạt ngay lập tức, sơn mài buộc họa sĩ phải chờ đợi. Tôi muốn nó được bình đẳng như sơn dầu: vừa có thể áp đặt cảm xúc ngay, vừa đi từng lớp. Chính vậy tôi mới đam mê, vì không chấp nhận vẽ bằng công thức.”
Sau cùng, điều mà họa sĩ Đinh Quân muốn nhấn mạnh là sự bình đẳng của chất liệu. Trong mắt ông, sơn mài hay sơn dầu đều chỉ là công cụ. Giá trị tác phẩm nằm ở cách người nghệ sĩ đặt tâm hồn và cảm xúc vào đó.
Từ "biểu hình" đến "biểu ý"
Hơn 30 năm gắn bó với hội họa, Đinh Quân luôn tin rằng điều làm nên một tác phẩm nghệ thuật không phải là nó giống cái gì, mà là nó chạm đến điều gì nơi người xem. Với ông, ranh giới giữa một sản phẩm mỹ nghệ và một tác phẩm hội họa nằm ở tâm hồn người họa sĩ. Nếu “biểu hình” là cái mắt ta thấy, thì “biểu ý” là cái tâm ta cảm, và đó là điều ông luôn hướng tới.
Triển lãm Thiên Khải không chỉ dùng hình tượng như vũ trụ, quả trứng vũ trụ, ánh sáng – bóng tối để thu hút ánh nhìn, mà còn mở ra một không gian nơi tư tưởng phương Đông giao hòa với triết lý phương Tây, làm bật lên sự chuyển hóa từ hình thức sang ý niệm sâu xa. Nhà phê bình Nguyễn Quân nhận xét: tranh của Đinh Quân đã thoát khỏi vẻ lộng lẫy quen thuộc của sơn mài, để trở nên “gấp gáp, bung phá” như De Kooning, hoặc “âm ỉ nồng nàn” như Mark Rothko.
Đinh Quân, Cây. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Đinh Quân trở lại với triển lãm tranh sơn mài trừu tượng tại Tp. Hồ Chí Minh, Tạp chí Mỹ Thuật.
Để đạt sự chuyển hóa ấy, ông chọn cách đi riêng: kết hợp kỹ thuật Đông -Tây. Thay vì làm phẳng, làm bóng như truyền thống, chú cố tình giữ độ nhám, tránh phản quang, khiến người xem tập trung vào không gian và kết cấu bên trong. Nhờ vậy, ông dựng được chiều sâu ba chiều trên mặt phẳng, một cách tiếp cận gần với hội họa châu Âu.
Học từ cụ Nguyễn Gia Trí, Đinh Quân tiếp bước nâng tầm sơn mài, nhưng lại chọn hướng trừu tượng, đi sâu vào nội hàm thay vì tả thực lộng lẫy. Hay khi đặt cạnh Jackson Pollock hay Mark Rothko, những tên tuổi của Biểu hiện Trừu tượng Mỹ, Đinh Quân cũng giống như họ, cùng tìm đến trừu tượng như một ngôn ngữ để biểu đạt cảm xúc và triết lý. Pollock tung hứng với sơn men trên toan, Rothko chìm đắm trong sơn dầu, còn ông chọn sơn mài, một chất liệu vốn chậm rãi và đầy thách thức.
Nếu ở phương Tây, các họa sĩ phá bỏ mọi quy tắc, thì với Đinh Quân, hành trình là sự dung hòa, vừa kiểm soát vừa chấp nhận cái bất ngờ, cái “đỏng đảnh” vốn có của sơn mài. Khi được hỏi vì sao lại chọn cái khó, ông chỉ cười:
“Có lẽ mình là người tâm hồn Việt mang tính khái quát nhiều hơn. Nó chạm đến mình bằng những cảm giác rất Việt: sự mộc mạc và sự chân thành. Và sơn mài Việt Nam đáp ứng được điều đó.”
Đinh Quân, Cô gái bên hoa sen. Nguồn: Facebook của Mỹ thuật Hải Phòng.
Nghệ thuật là nhật ký cuộc đời
Sinh năm 1964 ở Hải Phòng, Đinh Quân sớm tìm thấy con đường hội họa. Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 1990, chú bắt đầu hành trình của mình. Triển lãm đầu tiên vào năm 1996 mở đường cho một chặng sáng tác bền bỉ đến nay.
Trong suốt năm tháng ấy, ông thử sức với nhiều đề tài, nhiều cách xử lý khác nhau: khi gần với tả thực, khi đi sâu vào trừu tượng, lúc lại biến hóa trong biểu đạt. Với ông, điều quan trọng là mỗi tác phẩm đều phải là một lần chinh phục, một thử thách mới với chính bản thân. Chính tinh thần ấy đã đưa tranh của ông ra thế giới. Đinh Quân từng có triển lãm ở 15 quốc gia, trải dài từ châu Á đến châu Âu. Dù ở đâu, ông cũng tìm cách thử nghiệm với nhiều loại sơn mài để hiểu rõ đặc tính, rồi quay về khẳng định giá trị riêng của sơn mài Việt.
Không gian triển lãm Túc Duyên. Nguồn: Bài viết Nhà sưu tập Đỗ Tú Oanh: "Tranh của Đinh Quân với tôi giống như một trang đời", L’officiel Vietnam.
Điều ông vẫn trăn trở là sơn mài Việt Nam chưa được thế giới nhìn nhận như một chất liệu hội họa đúng nghĩa. Với nhiều người, nó vẫn chỉ là “đặc sản địa phương”. Ông mong rằng trong tương lai sẽ có thêm triển lãm, hoạt động truyền thông, để sơn mài được đặt ngang hàng với sơn dầu hay màu nước, một ước nguyện mà thế hệ họa sĩ trước như Tô Ngọc Vân từng khởi xướng từ những ngày kháng chiến.
Dẫu vậy, ông vẫn lặng lẽ đi con đường của riêng mình. Với ông, điều cốt yếu vẫn là tập trung vào chính mình và tác phẩm. Góc nhìn công chúng ông trân trọng, nhưng không bị chi phối, bởi ông hiểu “ai cũng có ý kiến riêng của họ”. Với ông, mọi sự trên đời xảy đến đều tạo nên Đinh Quân của ngày hôm nay.
“Đối với tôi, nghệ thuật chính là cuộc đời mình, giống như bản nhật ký cuộc đời mình, và nhật ký bằng tạo hình.”
Chân dung họa sĩ Đinh Quân. Nguồn: Bài viết Đinh Quân – Tiểu Sử Cuộc Đời, Con Đường Nghệ Thuật & Các Tác Phẩm Tiêu Biểu, Art Việt.
Câu nói ấy thể hiện mối liên kết sâu sắc giữa người họa sĩ và tác phẩm. Mỗi bức tranh là một dòng trong “nhật ký đời tôi”, một lát cắt cảm xúc từ những trải nghiệm mà ông đã đi qua. Và chính sự chân thành ấy đã tạo nên sợi dây vô hình nối tác phẩm với người xem. Nhà sưu tập Đỗ Tú Oanh từng chia sẻ: “Tranh của Đinh Quân với tôi giống như một trang đời, là sự nối dài định nghĩa của tôi về bản ngã của mình.”
Đôi lời kết
Họa sĩ Đinh Quân là một trong số ít người vừa kiên định với chất liệu truyền thống, vừa tiên phong trong cách tân. Chính khi thương cái ‘đỏng đảnh’ và bí ẩn của sơn mài, ông đã tìm thấy ngôn ngữ hội họa cho riêng mình.
Tinh thần không ngừng chinh phục bản thân đã giúp ông để lại một dấu ấn cá nhân độc đáo, góp phần tạo nên diện mạo nghệ thuật đương đại Việt Nam. Và từ những lát cắt đời mình, biết đâu Đinh Quân đã gieo thêm niềm tin để thế hệ sau viết tiếp câu chuyện còn dang dở của sơn mài đất Việt.
