Từ cậu bé mê vẽ ở Hội An đến một họa sĩ có mặt trên sân khấu nghệ thuật quốc tế, Đỗ Hoàng Tường luôn giữ cho mình một lựa chọn: đi con đường khó hơn, tự cãi lại chính mình để mở ra lối mới.
Ảnh chụp họa sĩ Đỗ Hoàng Tường. Nguồn: Bài viết Đỗ Hoàng Tường là ai? Họa sĩ tài năng với những nét vẽ độc đáo, 35 Express.
Một người chọn vẽ làm nghề
Họa sĩ Đỗ Hoàng Tường sinh năm 1960 tại Quảng Nam. Mặc dù sinh ra tại miền Trung, phần lớn cuộc đời ông lại gắn bó với phương Nam. Năm 10 tuổi, cậu bé Tường theo gia đình vào Sài Gòn và sớm bộc lộ năng khiếu cùng niềm đam mê hội họa.
“Tôi là người đầu tiên trong dòng họ biết vẽ, và thành một người vẽ làm nghề.”
Ông theo học Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM từ năm 1976 - 1984, thuộc thế hệ họa sĩ tài năng có ảnh hưởng lớn đến phong trào trừu tượng miền Nam sau 1975. Trong thời kỳ này, dù định hướng đào tạo là phục vụ công tác tuyên truyền, nhưng phương pháp giảng dạy vẫn kế thừa từ Mỹ thuật Đông Dương, với nền tảng hình họa, giải phẫu, phối cảnh.
“Mỗi năm chúng tôi đều có vài tháng xuống công xưởng hoặc vùng quê, tiếp xúc với công nhân, nông dân để vẽ. Đó là cách đào tạo theo phương pháp Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa mà lứa chúng tôi được rèn.”
Đỗ Hoàng Tường, Cityscape, 1997 (Phố phường nơi tôi, năm 1997), sơn dầu trên canvas, 105 x 100 cm. Nguồn: Mutual Art.
Song hành cùng yêu cầu chính trị, các thầy trò vẫn truyền đạt cho nhau tinh thần tìm đến cái đẹp thuần túy. Với Đỗ Hoàng Tường, hội họa không dừng lại ở việc phản ánh hiện thực, mà còn là phương tiện biểu đạt nội tâm, một thứ khát vọng chân thực.
Tốt nghiệp năm 1984, ông giảng dạy hình họa bảy năm trước khi chuyên tâm sáng tác. Ông tự nhận mình không phải là một nhà sư phạm kiểu mô phạm, mà là người khuyến khích học trò vẽ theo cách riêng.
“Ví dụ như lớp có hai mươi người, thì tôi cố gắng dạy hai mươi kiểu khác nhau. Đó là cái mong muốn của mình là như vậy. Hai mươi học trò mình dạy, hai mươi cách dạy khác nhau.”
Tư duy khác biệt đó, Đỗ Hoàng Tường không đơn độc. Ông có cho mình nhóm bạn họa sĩ trẻ cùng lý tưởng thời ấy, gồm Nguyễn Trung, Đào Minh Tri, Ca Lê Thắng, Nguyễn Tấn Cương, Trần Văn Thảo, Hứa Thanh Bình, Nguyễn Trung Tín, Vũ Hà Nam và Nguyễn Thanh Bình. Họ là những người tiên phong, dám “tự cãi” khuôn khổ an toàn để tìm tiếng nói cá nhân, mở đường cho mỹ thuật miền Nam thời Đổi mới.
Đỗ Hoàng Tường, Blue Bird (Chú chim màu xanh). Nguồn: Mục Thông tin về nghệ sĩ của trang Sàn Art.
Cũng trong giai đoạn đó, phía miền Bắc đất nước cũng có một nhóm họa sĩ, được nhà phê bình Nguyễn Quân đặt tên "Bè lũ năm tên" (Gang of Five), gồm Hồng Việt Dũng, Hà Trí Hiếu, Đặng Xuân Hòa, Trần Lương và Phạm Quang Vinh. Họ có chung chí hướng thoát khỏi khuôn khổ của hệ thống bao cấp, khẳng định cái tôi sáng tạo bằng những triển lãm độc lập, và đưa hội họa trở thành một kênh phản ánh xã hội, đời sống.
Tuy có chung tinh thần bứt phá, sự khác biệt của hai nhóm lại đến từ gốc rễ và bối cảnh hình thành. Gang of Five trưởng thành trong không khí Hà Nội, nơi bóng dáng phố cổ, ký ức chiến tranh và tinh thần Bùi Xuân Phái vẫn còn đậm nét, nên ngôn ngữ nghệ thuật thường neo giữ hiện thực, có chút trầm tư và chất thơ phố phường. Trong khi đó, mười họa sĩ trẻ ở Sài Gòn lại thở trong nhịp sống đô thị sôi động, tiếp xúc sớm với nguồn tư liệu quốc tế và ít bị chi phối bởi truyền thống cũ. Chính sự “thoáng khí” này giúp họ táo bạo hơn trong thể nghiệm, mạnh dạn đẩy hội họa về phía trừu tượng, nơi màu sắc và hình khối được dùng để khắc họa đời sống tinh thần.
Tác phẩm của họa sĩ Đặng Xuân Hòa. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Đặng Xuân Hòa: Thành công không bỗng nhiên mà có, Báo Công An Nhân dân.
Nếu Hà Nội giữ vẻ trầm tĩnh, thì Sài Gòn phóng chiếu một nguồn năng lượng quyết liệt, nơi tiếng nói cá nhân vang lên to tiếng hơn. Đỗ Hoàng Tường nổi bật trong dòng chảy ấy, khi chọn soi chiếu vào thân phận cá nhân, sự cô độc trong xã hội đô thị, để biến hội họa thành một tiếng nói dằn vặt và dữ dội của thời kỳ Đổi mới.
Tìm ra tiếng nói cho sự thầm lặng
Suốt hơn ba thập niên, Đỗ Hoàng Tường chưa bao giờ thôi “tự cãi” trong hội họa. Mỗi giai đoạn, ông lại tìm một cách khác để đối diện với chính mình và với xã hội. Tranh của ông vì thế trở thành vết sơn đậm của một tâm hồn không bao giờ chấp nhận đứng yên.
Những năm 1980, khi Việt Nam còn khép kín, việc tiếp cận mỹ thuật thế giới vô cùng hạn chế. Trong bối cảnh ấy, ông vẽ như người vừa học vừa dò đường, tìm cảm hứng từ các bậc thầy châu Âu qua những trang sách cũ. Dù còn non nớt, nhưng nét vẽ đã bắt đầu hé lộ khát vọng vượt thoát khỏi khuôn khổ tả thực, để tìm đến một giọng điệu riêng tư và thành thật.
“Mình chỉ biết hội họa thế giới ở đầu thế kỷ XX trở lui. Thì biết mấy ông như Picasso, Matisse, Gauguin, Van Gogh… thì mình ra cũng vẽ giống như mấy thầy đó, vẽ nó có hướng Ấn tượng một chút.”
Đỗ Hoàng Tường, Remains II, 1994 (Tàn dư II, năm 1994), tổng hợp nhiều chất liệu. Nguồn: Mục Hình ảnh tác phẩm của họa sĩ Đỗ Hoàng Tường, CUC Gallery.
Sang thập niên 1990, cùng luồng gió Đổi Mới thổi vào đời sống văn hóa, ông dần rẽ sang trừu tượng. Ảnh hưởng từ bạn bè và những catalogue hiếm hoi truyền tay nhau, Đỗ Hoàng Tường dành hơn một thập niên thử nghiệm với các mảng màu phi hình thể. Ông coi giai đoạn này như một cuộc im lặng, một sự kìm nén, khi mọi năng lượng sáng tạo được dồn nén vào những mảng toan dày đặc màu sắc. Sự im lặng ấy lên đến cao trào trong triển lãm cá nhân năm 2000, với gần 40 tác phẩm trừu tượng. Nhưng chính từ đỉnh cao đó, ông nhận ra cần bước đi khác, để hội họa không chỉ còn là trò chơi hình khối, mà phải chạm tới những khắc khoải sâu xa của đời sống.
“Sau cái triển lãm khoảng 40 cái Trừu tượng lớn thì thấy là Trừu tượng đối với mình, nó hết đường rồi, hết khai thác được. Và lúc đó, cái cánh cửa của Việt Nam bắt đầu mở ra thế giới. Mình bắt đầu nhận những thông tin mới, cái gọi là một cái luồng sinh khí mới.”
Sự mở cửa của xã hội Việt Nam sau Đổi Mới đem đến biến động, đứt gãy và ám ảnh hiện hữu. Đỗ Hoàng Tường cảm thấy cần một ngôn ngữ khác, không còn là sự im lặng mà là một tiếng hét. Ông quay trở lại với hình thể, nhưng là những cơ thể méo mó, căng giãn, biến dạng, như bị vặn xoắn bởi áp lực đời sống. Đây là bước ngoặt đưa ông thoát khỏi kìm nén, đối diện trực diện với giằng xé nội tâm.
Đỗ Hoàng Tường, A Black Tie, 2016 (Chiếc cà vạt đen, 2016), acrylic trên canvas. Nguồn: Bài viết Personal Structures - Họa sĩ Việt Nam Đỗ Hoàng Tường, CUC Gallery.
Sự chuyển mình của ông được đánh dấu tại một trong những không gian danh giá nhất thế giới: triển lãm Personal Structures tại Venice, Ý năm 2017. Sự kiện này đặt Đỗ Hoàng Tường trong “sân chơi quốc tế,” nơi ông đối thoại trực tiếp với nhiều nghệ sĩ toàn cầu, thể hiện rõ bản lĩnh “tự cãi” khi mang phong cách biểu hiện mạnh mẽ của Việt Nam giới thiệu đến công chúng nước ngoài.
Từ đó đến nay, phong cách của ông ngày càng tinh luyện. Hình thể vẫn còn đó, nhưng hòa quyện cùng ảnh hưởng trừu tượng; kỹ thuật hình họa vững chắc tiếp tục làm nền, còn các sắc thái biểu hiện được tiết chế, sâu lắng hơn. Những bức tranh vừa dữ dội, vừa ẩn chứa một nỗi thầm lặng khó gọi tên.
“Tôi chưa bao giờ thấy mình là hoàn hảo, mình thành công hết, lúc nào cũng phải đi tìm.”
Người ta thường nói Đỗ Hoàng Tường là một trong số ít họa sĩ Việt Nam có khả năng trực họa bậc thầy. Nhưng quan trọng hơn, ông không dừng lại ở kỹ năng, mà luôn đặt kỹ năng ấy vào những câu hỏi không ngừng. Chính sự “tự cãi”, tự chất vấn ấy đã mở ra những hành trình mới: từ hình thể đến trừu tượng rồi lại trở về, để mỗi giai đoạn đều mang dấu vết của một cuộc đối thoại nội tâm sâu thẳm.
Ông luôn nhấn mạnh sự tìm tòi, bởi chính nó đã đem lại cho mình sự công nhận ở nhiều triển lãm lớn trong và ngoài nước với bút pháp riêng biệt; đồng thời mở ra những cơ duyên với tranh minh họa và truyện tranh, những lối rẽ khác của sáng tạo trong hành trình nghệ thuật.
