Với Bùi Chát, nghệ thuật chỉ thật sự hiện hữu khi là một trải nghiệm trực tiếp, một sự va đập với thực tại. Vì thế, anh từ chối mọi ý niệm tiền lập, mọi giáo điều hay phác thảo định sẵn.
Tình huống như sự hiện diện
Tinh thần ấy chính là cốt lõi trong hoạt động nghệ thuật của Bùi Chát, một tinh thần mà họa sĩ Ngô Lực từng chia sẻ rằng: thế hệ họ không tin vào tính độc đoán của nghệ thuật, không tin vào những giáo điều cũ rích khi mô tả một nghệ sĩ như sự đúng đắn tối thượng, mà chỉ tin vào những gì đang diễn ra, vào sự đúng đắn trong từng hoàn cảnh và, trên hết, vào những gì họ trực tiếp chứng kiến trong thực tại.
Bùi Chát, Không đề 1. Nguồn: Bài viết Tràn ngập cảm xúc với 'Những hiện diện vô hình' của họa sĩ Bùi Chát, Báo Thanh Niên.
Sáng tạo của Bùi Chát là hành trình bất định, nơi cái sai và sự ngẫu nhiên trở thành chất liệu. Anh không bao giờ cố định “chủ đề”, mà để tác phẩm tự hình thành qua từng lớp màu, từng tình huống.
Để thể hiện tinh thần ấy, anh liên tục thử nghiệm với các chất liệu, không đóng khung trong một phong cách cố định. Ở triển lãm Được rồi, được rồi (2021) những khung giường xếp chống dịch trở thành tranh, như một cách tự trấn an, biến căng thẳng thành sáng tạo. Còn ở triển lãm Gieo dó ngồi ngó (2022–2024), 23 bức tranh mực tàu trên giấy dó, linh hoạt đến mức tạo hiệu ứng như sáp dầu, lại hòa trộn truyền thống phương Đông và thể nghiệm đương đại.
Một số tác phẩm làm từ giường xếp tại xưởng vẽ của nghệ sĩ trong Triển lãm Được rồi, được rồi (OK Fine - 2023). Nguồn: Bài viết Triển lãm 1 ngày tưởng niệm Covid-19 của Bùi Chát, Báo Pháp luật Việt Nam.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Từ Huy đã nhận xét: "Hội họa của Bùi Chát quả đặt người xem trước một sự xóa bỏ ý tưởng... không theo một cấu trúc tạo nghĩa nào.". Có thể thấy, ở anh, “sự hiện diện” chính là chìa khóa, vừa cho nghệ sĩ ứng biến trước toan trống, vừa cho khán giả hiện diện để cảm nhận.
“Ban đầu các nhà sưu tập chưa ưng, nhưng dần họ khen mình vẽ “lên tay”, bảo tranh có nhiều chất thơ. Nhờ vậy, họ tiếp nhận dễ hơn mà không cần giải thích.”
Chính từ những trải nghiệm này, Bùi Chát tiếp tục bước sang những thử nghiệm mới, mở ra hành trình tiếp theo trong hội họa.
Bùi Chát, Tranh giấy dó, trưng bày trong Triển lãm Gieo dó ngồi ngó, 2024. Nguồn: Bài viết Bùi Chát lần đầu triển lãm tranh trên giấy dó, Báo Dân Việt.
Bước qua để bước tiếp
Từ “Dị nhân thơ” rẽ sang hội họa, những giai đoạn đầu vấp phải nhiều chê bai, chỉ trích với lối thực hành mang tính hình thức Phi hình thể hay Phi diễn ngôn, những nỗi suy tư từ góc nhìn của Tiến sĩ Hoàng Phong Tuấn.
“Tự thân những tâm hồn nghệ thuật đích thực ấy cảm thấy việc chống diễn giải không đơn thuần là vượt bỏ, mà trên hết, là trở về với cái cá biệt của chính mình khi đến với nghệ thuật, là từ chối cưỡng nghĩa cho nó, là để cho nghệ thuật tự xảy đến cùng những hiệu ứng thân xác, những "cú chạm" (click), như Wittgenstein đã nói.”
Chính những áp lực ấy, cùng sự đối thoại liên tục với công chúng về tinh thần Phi diễn ngôn, đã trở thành động lực để anh trau dồi. Điều này lặp lại một ý tưởng mà Bùi Chát từng thể hiện trong tập thơ của mình:
“Có lẽ điều duy nhất cần thiết để nghệ sĩ thể hiện qua tác phẩm chính là tư duy.”
Bùi Chát, góc trưng bày các tác phẩm Không đề, Triển lãm Mét Mét Ba, 2024. Nguồn: Chụp bởi Trà Trương, được đăng trên Facebook cá nhân Bùi Chát
Triển lãm Vùng Lụa là một minh họa rõ nét cho luận điểm này. Đây là triển lãm cá nhân thứ 6 của Bùi Chát, được khai mạc vào năm 2024 tại TP.HCM, trưng bày 19 tác phẩm sơn dầu được sáng tác trong giai đoạn 2021-2022, thời kỳ chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch. Tên gọi "Vùng Lụa" không phải về chất liệu, mà được lấy cảm hứng từ khoảnh khắc giữa ngủ và thức, nơi những luồng ánh sáng và màu sắc mờ nhạt, hỗn độn xuất hiện. Theo nhà phê bình mỹ thuật Hà Vũ Trọng, thủ pháp vẽ của Bùi Chát gợi nhớ đến kỹ thuật 'sfumato' của Ý, một phong cách nổi tiếng với việc làm mờ đường nét, tạo hiệu ứng chuyển màu mềm mại như khói.
Việc bày tranh và ra mắt công chúng với tần suất đều đặn cũng là một chiến lược “lạ đời.” Thay vì “giữ tác phẩm” để tạo khoảng cách, Bùi Chát lại chọn sự hiện diện thường xuyên, nhờ đó giúp anh gần gũi hơn với công chúng.
“Tôi không thể nói rõ phương án nào lợi hơn, nhưng đây là lựa chọn của tôi. Nếu làm mỗi năm một triển lãm, tác phẩm sẽ chín hơn, được nhà sưu tập tin tưởng và dễ tiêu thụ hơn. Nhưng cách của tôi là xuất hiện nhiều triển lãm trong cùng một năm, tạo cảm giác bất ngờ và ấn tượng mạnh cho khán giả.”
Bùi Chát, Không Đề 14, sơn dầu trên canvas, 150 x195 cm, 2021. Trưng bày trong Triển lãm Vùng lụa (2024). Nguồn: Bài viết "Vùng lụa" hay vùng thay đổi nhận thức trong tranh trừu tượng của Bùi Chát, Lofficiel Vietnam
Anh hướng đến sự đồng điệu với những nhà sưu tập và người yêu nghệ thuật. Các triển lãm của Bùi Chát, vì thế, luôn mang tính phi tuyến, mở ra không gian tương tác cho khán giả. Người anh em thân thiết của anh, họa sĩ Ngô Lực cũng từng chia sẻ:
“Trong nhiều năm theo dõi và đồng hành cùng Bùi Chát tôi thấy ở anh một tinh thần tiên phong dám dấn thân tìm tòi trong sáng tạo nghệ thuật và trong nhiều hoạt động khác nhau. Anh không bị giới hạn bản thân trong bất kỳ hoàn cảnh nào.”
Đón nhận là sự ứng biến thú vị nhất
“Tôi chọn cho mình một lối đi thú vị: không phong cách, không phác thảo, không ý tưởng và không thông điệp.”
Cái “không” ấy thoạt nghe như phủ định, nhưng thực chất lại khẳng định cách anh sáng tác: đặt tất cả vào sự ứng biến. Nếu nhìn anh làm việc, sẽ thấy rõ những tuýp sơn, cọ vẽ vương vãi trên sàn; ngẫu nhiên thế nào thì anh dùng thế ấy. Chính cái ngẫu nhiên ấy lại mở ra những bất ngờ cho cảm hứng tự phát.
Anh từng ví von: “Mỗi lần thực hành nghệ thuật là mỗi lần tôi tự ném mình vào đại dương. Hoàn thành một tác phẩm cũng như người đang cố sống sót giữa biển, bằng mọi cách phải ứng biến để vượt qua.”
Câu nói ấy được thể hiện chân thật nhất trong bức vẽ Hiện thực. Năm 2022, tác phẩm này từng nằm trong một triển lãm gây tranh luận và bị buộc ngừng trưng bày. Khi cất giữ vội, tranh không may bị mối ăn loang lổ. Thay vì bỏ tranh, anh mày mò tiếp tục hoàn thiện nó, rồi đặt tên là Hiện thực thần kỳ.
“Nghệ thuật Tình huống là vậy đó, chỉ có đón nhận rồi tìm ra giải pháp thôi.”
Bùi Chát, Hiện thực thần kỳ. Ảnh được chụp tại Xưởng vẽ của Bùi Chát. Nguồn: Artonis.
Đợi mưa tạnh, anh đem tranh ra phơi nắng, để màu tự khô. Những bức dở dang xếp quanh phòng, như cũng chờ một khoảnh khắc bất ngờ để tiếp tục.
Khi được hỏi lời nhắn cho người trẻ, anh bật cười: “Hồi còn trẻ, tôi cũng có chịu nghe ai khuyên đâu.” Rồi anh lặng nghĩ và nói: “Các bạn hãy tự tin đi trên con đường riêng, vì chính bạn quyết định cuộc đời mình.”
Với công chúng, anh chỉ mong thái độ cởi mở. Nghệ thuật không cần khuôn khổ, chỉ cần người xem chịu mở lòng để đón nhận.
“Nếu bạn ít thấy tiếng cười trong cuộc sống, hãy tìm tiếng cười trong nghệ thuật.” (Những suy nghĩ trở lại, tuyển tập thơ “Chúng ta đang trôi đi đâu?”, tác giả Bùi Chát)
Nghệ sĩ Bùi Chát bên những tác phẩm trong Triển lãm Đang trôi (2025). Nguồn: Bài viết Khai mạc Triển lãm “Đang trôi” – Họa sĩ Bùi Chát được đăng tải trên Facebook của 22 Gallery
Thay lời kết
Theo đuổi tinh thần sáng tạo phi tuyến tính và ứng biến, Bùi Chát là một nghệ sĩ của sự tự do. Nghệ thuật của anh mở ra một cách tiếp cận “lạ đời”: vừa là hành trình nội tâm, vừa là không gian trải nghiệm của khán giả.
“Học, thử và đi tiếp” là chìa khóa của anh. Có lẽ cũng vì thế, mỗi triển lãm lại là một trình hiện mới. Như nhà phê bình Nguyên Hưng từng nói:
“Mỗi triển lãm của Bùi Chát, là một trình hiện nghệ thuật khác. ...Tôi tin, Bùi Chát rồi sẽ đi xa, và có nhiều đóng góp trong nghệ thuật."
