Trong thế giới nghệ thuật đương đại Việt Nam, hiếm có cặp đôi nào đặc biệt như Lê Brothers – hai anh em song sinh Lê Ngọc Thanh và Lê Đức Hải. Sinh ra tại Quảng Bình năm 1975, không phải những ký ức đau thương về thời chiến tranh, họ mang trong mình hình ảnh của những ngày đất nước mới độc lập. Họ dùng nghệ thuật làm phương tiện để đối thoại với quá khứ, hiện tại và tương lai. Bằng sơn mài, sơn dầu, sắp đặt, trình diễn và video art, Lê Brothers đã kiến tạo nên một tiếng nói chung độc đáo – nơi hai nửa hòa vào làm một, khắc họa bản sắc cá nhân song song với nỗi niềm tập thể của cả một thế hệ hậu chiến.
Lê Brothers, Mộng ảo, sơn mài, 2002. Nguồn: Harper's Bazaar Vietnam.
Anh em sinh đôi và bước khởi đầu trong nghệ thuật.
Xuất thân là những hoạ sĩ tranh giá vẽ độc lập, trước năm 2006, cả hai xuất phát là những họa sĩ độc lập: Lê Ngọc Thanh gắn bó với sơn mài, còn Lê Đức Hải theo đuổi sơn dầu – những chuyên ngành mà họ đã được đào tạo từ thời sinh viên tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Huế (1992). Song song đó, anh em nhà họ Lê cũng đã làm về nghệ thuật đương đại từ năm 1997, bắt đầu với sắp đặt và trình diễn. Ở thời điểm ấy, Lê Ngọc Thanh và Lê Đức Hải chỉ đơn thuần là những cậu sinh viên thích tìm tòi và thể nghiệm những điều mới mẻ. Những chàng thanh niên trẻ khi ấy vẫn chưa thể thoát khỏi vòng xoáy mưu sinh để toàn tâm cho nghệ thuật đương đại, cho đến tận cuối những năm 2000.
Lê Brothers, Mật mã đỏ, sơn mài, 2001. Nguồn: Annam Gallery.
Sau khi tốt nghiệp và trở về mảnh đất họ đã sinh ra – nơi đã từng trải qua chiến tranh, cặp anh em hoạ sĩ đã nhìn thấy đất nước trong một hình hài mới, khác xa với những câu chuyện họ được nghe kể về. Khi ngang qua cây cầu Hiền Lương – ranh giới từng chia đôi hai bờ đất nước – một câu hỏi định mệnh cùng xuất hiện trong cả hai người nghệ sĩ tài ba: “Nếu đất nước không thống nhất, thì bây giờ chúng ta là ai?”. Trăn trở tưởng chừng chỉ thoáng qua ấy lại trở thành điểm then chốt, mở ra bước ngoặt trong hành trình sáng tạo của hai anh em. Họ biết ơn vì ngày sinh ra là ngày đất nước hoà bình, non sông thống nhất, để họ có cơ hội được chinh phục nghệ thuật.
Lê Brothers, Cây cầu I, video art, 2010. Nguồn: Le Brothers.
Chính vì lý do đó, họ bắt đầu dự án Cây cầu (The Bridge) vào năm 2010, khởi đầu cho hành trình nghệ thuật đương đại của cái tên chung Lê Brothers. Bên cạnh những chủ đề về lịch sử, tự nhiên cũng là thứ thu hút sự chú ý của Lê Brothers. Với thiên nhiên, hai anh em theo đuổi một hướng đi làm việc và sáng tạo khác biệt, nhận diện và đối thoại với một thực thể của đời sống hiện tại, vượt lên trên những ám ảnh, hình ảnh và câu chuyện của quá khứ và lịch sử trong các thực hành nghệ thuật trước đây của họ.
Có lẽ đây là một trong những cặp song sinh hiếm hoi chia sẻ một bản sắc nghệ sĩ duy nhất trong giới nghệ thuật không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn cầu. Là anh em sinh đôi, họ có sự kết nối sinh học và tâm lý đặc biệt, hình thành một bản sắc cá nhân trong cuộc sống và nghệ thuật vô cùng độc đáo. Họ vẽ tranh cùng nhau, điêu khắc cùng nhau và biểu diễn bằng chính cơ thể của cả hai. Kể từ khi sinh ra, họ chưa bao giờ tách rời nhau trong sáng tạo hay trong cuộc sống, cùng nhau ăn uống, ngủ, làm việc và suy nghĩ, đồng hành cùng nhau trong những chuyến đi xa, chia sẻ suy nghĩ về tương lai. Chính vì vậy, sự sáng tạo của họ hình thành một phong cách rất đặc biệt, nhất quán và không thể lặp lại, được công nhận trong bức tranh văn hóa và nghệ thuật cả trong nước và quốc tế suốt gần 20 năm qua.
Khi nghệ thuật chạm vào ký ức: chia cắt và hòa hợp
Lê Brothers theo đuổi nghệ thuật đương đại. Chủ đề thường thấy trong tác phẩm của cặp song sinh là những nội dung về hậu chiến ở Việt Nam theo tinh thần hậu hiện đại. Họ tìm thấy mình ở đó và không ngần ngại thể hiện mình ở mọi loại hình từ sắp đặt tới trình diễn, video art, đa phương tiện... Phong cách của cái tên Lê Brothers là sự pha trộn giữa nhiều sắc thái của hai anh em. Quyết liệt, dứt khoát, phóng khoáng, đa sắc màu hay thậm chí mềm mỏng… là những nhận xét người yêu nghệ thuật dễ bắt gặp khi tìm hiểu về cặp đôi này.
Lê Brothers, Cây cầu II, video art, 2012. Nguồn: Le Brothers.
Mặc dù, Cây cầu là dự án nghệ thuật đương đại chính thức đầu tiên của Lê Brothers, nhưng đã để lại dấu ấn mạnh mẽ bởi sự phá cách trong phong cách nghệ thuật cũng như ý nghĩa sâu xa, đa tầng của nó. Từ năm 2010 đến 2016, Lê Brothers phát triển chuỗi dự án Cây cầu (The Bridge), xoáy sâu vào chủ đề chia cắt – không chỉ của Việt Nam trong thời chiến, mà còn ở những vùng đất từng bị phân đôi như Đức hay Triều Tiên – Hàn Quốc. Thông qua hình thức sắp đặt và trình diễn, họ truyền tải một thông điệp xuyên biên giới: nỗi đau mất mát khi con người bị chia lìa, và khát vọng hàn gắn trong mỗi cộng đồng. Trong ba phần của dự án, mỗi lần kể là một lần nối dài thêm những điều mới, tưởng chừng như vô tận. Câu chuyện về sự nối kết của những thái cực, những ngăn cách, những cơn mơ và cuộc đời thực. Giữa ranh giới hai miền bị chia cắt của mỗi nước, không chỉ là một phần của lịch sử hiện đại được hiện lên, mà còn là những trở trăn muôn thuở của kiếp người, của kẻ sáng tạo, thêm vào đó là những suy tư và ray rứt về một quá khứ bị chia cắt đầy khổ đau. Cây cầu là dự án mà Lê Brothers gửi gắm một nỗ lực tỏ bày cách nghĩ suy của thế hệ hậu chiến với lịch sử bằng nghệ thuật.
Lê Brothers, Dự án "Những con số", sắp đặt, 2010 - 2011. Nguồn: Le Brothers.
Cũng trong năm 2010, Lê Brothers cùng các tình nguyện viên khởi xướng dự án Những con số (The Numbers). Với dự án này, Lê Brothers sử dụng sắp đặt và video art để biến những con số khô khan thành một ngôn ngữ biểu đạt giàu cảm xúc. Chẳng hạn, 1.945 chiếc chén cùng số đôi đũa tương ứng trở thành hình ảnh tưởng niệm hàng triệu người mất trong nạn đói lịch sử, còn hai chiếc giường tầng gợi lại ký ức thời sinh viên giản dị. Những chi tiết ấy vừa mang tính cá nhân, vừa mở rộng thành ký ức tập thể của một dân tộc. Trong dự án này, Chạm tới biển là câu chuyện kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai của Lê Brothers. Bằng những thước phim tự do, hai nghệ sĩ đã ghi lại hành trình tìm kiếm nhau, tìm về quê hương và bản ngã của chính mình. Thay vì một câu chuyện được kể lại, tác phẩm là sự pha trộn những cảnh quay thực tế và chi tiết tưởng tượng, là ẩn dụ của ẩn dụ. Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật, ý nghĩa của sự chia ly và đoàn tụ một lần nữa được Lê Brothers truyền tải rõ nét, đi sâu vào tâm trí khán giả.
Tiếp nối The Bridge, dự án Trở về (The Return) kể về câu chuyện của những người Việt tại Đức. Họ có thể là du học sinh, công nhân trao đổi lao động thập niên 70-80, lao động nhập cư sau Đổi Mới, những người trẻ thuộc thế hệ thứ hai sinh ra và lớn lên tại Đức, hay các sinh viên du học những năm gần đây. Trở về là một trưng bày chọn lọc từ hơn 1,500 hình ảnh và video của cặp đôi nghệ sĩ trò chuyện với những người Việt Nam tại Đức. Những tấm hình được in theo nhiều kích thước và treo trên các tấm lưới giăng trong phòng, tạo thành một sắp đặt thị giác nhiều lớp, vừa tách bạch, vừa chồng phủ lên nhau như những tấm màn ký ức mà thời gian khó xóa nhòa, trở thành một bức tranh toàn cảnh đa sắc nhiều tầng của cộng đồng hải ngoại. Mỗi cuộc trò chuyện, hình ảnh, ghi chép là một ẩn dụ về sự ra đi và trở về trong nhiều uẩn khúc, nỗi niềm, ước vọng và mơ hồ với tương lai mà ký ức lẫn thực tại nhòa làm một.
Lê Brothers, Dự án "Sự trở lại", video art, 2023. Nguồn: Le Brothers.
Cánh cửa kết nối nghệ thuật
Không chỉ dừng lại ở sáng tác cá nhân, Lê Brothers còn mở rộng hành trình nghệ thuật bằng việc thành lập The New Space Arts Foundation tại Huế. Đây là một không gian độc lập dành cho nghệ sĩ, nơi họ tổ chức lưu trú, kết nối và đối thoại giữa nghệ thuật đương đại quốc tế và văn hóa bản địa. The New Space không chỉ mang đến cơ hội để nghệ sĩ quốc tế đến Việt Nam trải nghiệm, mà còn là nơi nghệ sĩ trong nước bước ra thế giới bằng các dự án giao lưu, hợp tác đa phương. Với sáng kiến này, Lê Brothers đã mở ra một “cánh cửa” – nơi nghệ thuật không còn ranh giới, mà trở thành điểm gặp gỡ của những tiếng nói khác biệt trong cùng một cộng đồng sáng tạo.
Từ hai cá thể song sinh gắn bó trong đời sống lẫn sáng tạo, Lê Brothers đã kiến tạo nên một tiếng nói chung hiếm có trong nghệ thuật đương đại Việt Nam. Những dự án của họ không chỉ khơi gợi ký ức chia cắt và khát vọng hàn gắn, mà còn mở rộng đối thoại văn hóa trên phạm vi toàn cầu. Trong từng vệt màu, từng sắp đặt, từng thước phim, Lê Brothers luôn đặt câu hỏi về bản sắc, ký ức và tương lai – không chỉ cho chính họ, mà cho cả cộng đồng mà họ thuộc về. Hai nửa song song, một tiếng nói chung, Lê Brothers đã và đang góp phần viết tiếp câu chuyện nghệ thuật Việt Nam trong dòng chảy thế giới.
