Có những khác biệt, khi được nuôi dưỡng bởi sự ủng hộ tuyệt đối của người cha, đã trở thành động lực cho một tư duy khát khao cá nhân, dám vượt khỏi “cái cần phải y nhau” để hình thành nên cá tính nghệ thuật để đời mang tên Thành Chương.
Họa sĩ Thành Chương ở xưởng vẽ. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương: Tranh phải lấy sự sáng tạo nghệ thuật là cốt yếu, Báo Người Hà Nội.
Một cá tính khác biệt từ tuổi thơ
Thành Chương, tên thật là Nguyễn Thành Chương, sinh năm 1949 tại chiến khu Việt Bắc. Ông là con trai của nhà văn Kim Lân, tác giả truyện ngắn Vợ nhặt, một tác phẩm quen thuộc với bao thế hệ học trò phổ thông 8x - 9x. Dù nổi tiếng trong văn chương, cụ Kim Lân lại nuôi trong mình niềm đam mê hội họa, và chính tình yêu ấy đã được truyền lại cho con trai. Quan trọng hơn, cụ không áp đặt con phải đi theo lối mòn, mà luôn khích lệ Thành Chương tự do sáng tạo, hình thành một cá tính nghệ thuật độc lập.
Không chỉ lớn lên trong mái nhà văn chương, Thành Chương còn may mắn được nuôi dưỡng trong cái nôi nghệ thuật của Hội Văn hóa Cứu Quốc, nơi từng quy tụ những tên tuổi như Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng… và nhiều bậc tinh hoa khác. Chính môi trường ấy đã sớm thấm vào ông một tinh thần nghệ sĩ. Năm lên bảy, Thành Chương gây chấn động khi đoạt giải Vàng quốc tế với bức tranh thiếu nhi Con gà tồ. Câu chuyện “cậu bé thần đồng cầm cọ” bước ra thế giới từ chiến khu đã trở thành một dấu ấn khó phai trong ký ức nghệ thuật Việt Nam thời ấy.
Thành Chương, Một tác phẩm chủ đề Con gà. Nguồn: Bài viết Cơn "say" gà của họa sĩ Thành Chương, An ninh Thủ đô.
Tuổi học trò của ông gắn với Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Nhưng khác với nhiều bạn bè đồng trang lứa, Thành Chương không dễ dàng chấp nhận những quy chuẩn khắt khe của nền mỹ thuật hàn lâm.
“Những cái bài cơ bản tôi vẽ rất tốt, nhưng khi sáng tác, tôi không vẽ theo tất cả mọi người nghĩ, tôi vẽ theo sáng tạo, cái ý thích của riêng mình. Và cái điều ấy hồi xưa, theo một nền giáo dục như thế, thì không được. Nhưng tôi thấy đúng, cho nên tôi kiên quyết tôi theo.”
Sự “cứng đầu” ấy đã đưa ông rẽ sang một ngã khác. Thay vì bám lấy những con đường thuận lợi và nhàn hạ, ông quyết định xin nhập ngũ. Trong môi trường quân ngũ, ông vừa sống tinh thần “chống Mỹ cứu nước”, vừa giữ cho mình ngọn lửa sáng tạo. Với cái tên Chường Thanh (đọc lái của Thành Chương), ông miệt mài ký họa chiến trường, ghi lại những khoảnh khắc khốc liệt và chân thực của đời lính.
“Tôi xin vào bộ đội với tinh thần chung chống Mỹ cứu nước. Lúc nào cũng có cái tập vẽ bên mình để ký họa mỗi khi rảnh. Giữ cái mạch sáng tạo liên tục, được là mình chứ không phải là một cái suy nghĩ rập khuôn ai cũng y nhau được.”
Thành Chương, Bên cầu phao Đông Hà, 1972. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương: Từ ký họa chiến tranh đến tác phẩm ‘Cô gái mở đường’, Báo Đại đoàn kết.
Chính trong môi trường khắc nghiệt ấy, cá tính nghệ thuật của ông càng được tôi luyện sắc bén. Sau ngày đất nước thống nhất, cơ duyên đưa ông về công tác tại Báo Văn nghệ. Tại đây, Thành Chương để lại dấu ấn với bản thiết kế tựa báo (masthead) vẫn còn được dùng đến hôm nay, đồng thời tiên phong thay đổi quan niệm về tranh minh họa. Nếu trước đó minh họa chỉ đơn thuần là “vẽ lại” chi tiết văn bản, ông khẳng định: minh họa phải vẽ cảm xúc mà tác phẩm đem đến.
Hơn 35 năm gắn bó với Báo Văn nghệ, Thành Chương vừa là chứng nhân, vừa là người tạo nên một giai đoạn mới mẻ của mỹ thuật minh họa Việt Nam. Và hành trình ấy cũng khẳng định một điều: ông chính là nghệ sĩ dám bước ra khỏi “vùng đồng nhất”, để kiên định sống với sự tự do sáng tạo của riêng mình.
Ngẫu hứng, dân gian, một bản sắc
Nếu phải tìm một từ để khái quát con đường nghệ thuật của Thành Chương, thì đó là “ngẫu hứng”. Ông không đặt cho mình quy tắc cứng nhắc nào, mà tin vào sự thăng hoa tức thì, vào cảm xúc dẫn dắt bàn tay.
Trong những năm tháng chiến tranh, ông vẫn sáng tác không ngơi nghỉ dưới bút danh Chường Thanh. Những bức ký họa chiến trường của ông, đăng tải trên nhiều tờ báo miền Bắc, ghi lại khoảnh khắc chân thực và sống động, như một minh chứng rằng ngọn lửa nghệ thuật không thể bị dập tắt bởi khói lửa bom đạn.
"Tôi có trong cái ba lô của mình đủ thứ: súng ống, đạn dược, cuốc xẻng, thuốc men, mặt nạ chống độc, rồi ruột tượng gạo... mọi thứ đều đầy đủ hết. Nhưng lúc nào cũng có thêm một cái cặp đựng một cuốn sổ và một cây bút chì. Đi đâu, rảnh ra là tôi lại ký họa."
Ảnh chụp Họa sĩ Thành Chương đang vẽ ký họa ở Trường Sơn 1970. Nguồn: Bài viết Bản ngã nghệ thuật ít ai biết về Thành Chương trong thời chống Mỹ, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật.
Rời chiến hào, trở lại đời thường, ông tiếp tục “gieo” chất dân gian vào từng bức tranh. Hình ảnh về con gà, con trâu, mái đình, chiếc chum vại, nếp nhà cổ… hiện diện như một mạch ngầm ký ức Bắc Bộ. Tranh Thành Chương cũng gợi nhớ tinh thần tranh Đông Hồ, Hàng Trống, những đường nét dân dã nhưng giàu sức biểu đạt. Với ông, nghệ thuật không thể tách khỏi dân tộc, và mỗi tác phẩm phải mang theo bản sắc riêng.
Một trong những mảng sáng tác quan trọng nhất là chân dung tự họa. Hàng ngàn bức đã ra đời, mỗi bức một diện mạo, một tâm trạng, không lặp lại: trên giấy dó, trên toan, sơn mài, thậm chí cả chất liệu đời thường. Hầu như mọi nhà sưu tập đều sở hữu ít nhất một bức tự họa, điều này minh chứng cho sức hút đặc biệt của loạt tranh này. Theo nhà phê bình Lã Nguyên, những “chân dung tự họa” ấy không sao chép một Thành Chương bằng xương bằng thịt, mà là những cấu trúc mới lạ, nhiều khi phi lí, chỉ nhờ nghệ thuật của ông mới có thể thấy. Vậy nên, có thể nói, ở Việt Nam, hiếm họa sĩ nào lấy tự họa làm ‘mạch nguồn’ lớn lao như ông.
Thành Chương, Tự họa. Nguồn: Bài viết ‘Mật ngữ’ Thành Chương, Báo Đại đoàn kết.
Điều làm nên khác biệt ở Thành Chương là khả năng dung hòa: vừa dân gian, vừa hiện đại. Tranh của ông tiếp thu tinh thần Lập thể (Cubism), Biểu hiện (Expressionism) nhưng không “sao chép” phương Tây. Đường nét khoẻ khoắn, màu sắc trang trí gần với mỹ cảm dân gian, hình khối lập thể được “thổi hồn” vào đời sống Việt. Như nhà phê bình Lã Nguyên nhìn nhận bút pháp lập thể của Thành Chương sử dụng khối hình kỷ hà, như tam giác, tròn, lập phương… chồng xếp tạo chiều sâu không gian, kết hợp với màu sắc rực rỡ, gần gũi với mỹ cảm hội làng.
Nếu Picasso phá vỡ cấu trúc cổ điển để cách mạng nghệ thuật phương Tây đầu thế kỷ XX, thì Thành Chương dùng lập thể để làm mới văn hóa Việt. Ông đã “dịch” đời sống dân gian sang một ngôn ngữ hiện đại. Trên bình diện Việt Nam, có thể đặt ông cạnh Tạ Tỵ, người tiên phong lập thể những năm 1950 - 1960, hay Ca Lê Thắng, người bạn cùng thời chọn lối vẽ thiên về trừu tượng biểu hiện. Nhưng nếu Tạ Tỵ hướng ngoại tìm đến triết học phương Tây, Ca Lê Thắng khám phá cái vô hình, thì Thành Chương lại chọn con đường ngược: trở về với dân gian, dùng ngôn ngữ hiện đại để kể câu chuyện làng quê, kiến trúc đình chùa, hội hè.
Thành Chương, Chuyện nhà chuột. Nguồn: Bài viết Xem tranh Thành Chương, VOV5.
Ba ngôn ngữ tạo hình lớn hội tụ trong tranh Thành Chương là: lập thể, phù điêu đình chùa, và bảng màu hội làng. Từ vàng kim, xanh nõn chuối, xanh cánh chả đến đỏ son, hồng điều…, những gam màu “mớ bảy mớ ba” ấy như kéo cả không khí lễ hội Bắc Bộ vào trong tranh. Nhờ đó, tác phẩm của ông vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc truyền thống, giúp ông trở thành một hiện tượng đặc biệt trong mỹ thuật đương đại Việt Nam.
Mỗi bức tranh Thành Chương không chỉ là thực thể nghệ thuật, mà còn là câu chuyện, là ký ức tập thể được cá nhân hóa bằng bút pháp độc đáo. Và từ đây có thể thấy rõ: ông không vẽ chỉ cho riêng mình, mà đã đặt nền móng cho một con đường nghệ thuật “vượt vùng đồng nhất” nhưng luôn neo vào tinh thần dân tộc, từ đó mở ra con đường dẫn tới những cách tân minh họa, đến công trình Việt Phủ Thành Chương, và cả những thông điệp gửi trao cho thế hệ sau.
Tin bài liên quan
Thành Chương – Người bước ra khỏi “vùng đồng nhất” (kỳ 2)
Tiếp nối câu chuyện về một cá tính nghệ thuật được tôi luyện từ tuổi thơ, Thành Chương trong chặng đường sau này đã để lại những đổi mới mang tầm “di sản” cho nền nghệ thuật nước nhà. Tranh minh họa là phải thoát nghĩa Khi đất nước bước vào thời bình, Thành Chương được điều về Báo Văn nghệ. Đây là bước ngoặt đưa ông đi từ người ghi chép chiến trường sang người vẽ nên hình ảnh cho đời sống văn chương. Tại đây, ông để lại dấu ấn với cuộc thi thiết kế man-sét (masthead) cho tờ báo, vốn có nguồn gốc từ Văn hóa Cứu quốc, ra số đầu tiên năm 1948, trùng tuổi đời với chính ông. Cuộc thi có nhiều tên tuổi lớn tham gia như Bùi Xuân Phái, Văn Cao, Sĩ Ngọc, Nguyễn Tư Nghiêm… nhưng thiết kế của Thành Chương đã được chọn và còn tồn tại cho đến hôm nay. Đó không chỉ là một thành công đồ họa, mà còn mở đầu cho hành trình “cách mạng hóa” tranh minh họa báo chí của ông. Thành Chương, Các tranh vẽ bìa Tạp chí Văn nghệ. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương với “vỉa vàng” lấp lánh, Báo Công Luận. Trước đó, minh họa báo chí thường chỉ được coi là phần “phụ họa”: văn bản có con sông thì minh họa vẽ dòng sông, nhân vật mặc áo dài thì tranh cũng rập khuôn áo dài. Cách làm này biến minh họa thành bản sao cơ học, khô cứng, thiếu sáng tạo. Thành Chương thì nghĩ khác. Ông quan niệm minh họa không chỉ sao chép, mà phải trở thành một tác phẩm độc lập, chứa cả hành trình không gian, thời gian và đặc biệt là cảm xúc mà họa sĩ có được khi đọc tác phẩm. “Ngày xưa minh họa chỉ cố định lại một hình ảnh, tôi thì nghĩ khác. Trong một bức minh họa có thể chứa cả hành trình… Và cao hơn nữa, khi đọc xong tác phẩm, mình rung động ra sao thì vẽ lại chính cái cảm xúc ấy. Lúc đó văn chương chỉ còn là cái cớ, còn minh họa trở thành một tác phẩm độc lập.” Chính quan điểm ấy đã tạo ra một sự “cách mạng hóa”. Minh họa không còn dừng ở chỗ “trình bày minh chứng cho văn bản”, mà trở thành một hình thái nghệ thuật mang ngôn ngữ riêng, song hành cùng văn chương, để lại một phần ký ức song song trong lòng độc giả. Thành Chương, Tranh minh họa tác phẩm Vợ nhặt. Nguồn: Bài viết Đấu giá trực tuyến 19 tranh của họa sĩ Thành Chương minh họa 'Người kép già', Báo Thanh niên. Không chỉ thay đổi quan niệm, ông còn đổi mới cách làm việc: luôn đọc kỹ tác phẩm, tìm hiểu tinh thần ẩn dưới câu chữ, rồi mới giao đề tài cho họa sĩ. Đề tài quân đội thì nhờ người từng trải lính; văn học nước ngoài thì chọn họa sĩ có vốn sống liên quan. Ông đi tận nhà đặt tranh, rồi đích thân quay lại lấy, thay vì gửi thư từ, email như sau này. Nhờ đó, công việc minh họa không còn khô khan, mà trở thành một mối quan hệ gắn bó, đầy sẻ chia. “Tôi chơi thân với các ông ấy còn hơn cả bố tôi… công việc minh họa khiến chúng tôi thành bạn bè, đi lại, chia sẻ hàng ngày. Nó khác hẳn bây giờ khi người ta chỉ đặt qua mail, chẳng biết mặt nhau.” Sự gắn kết ấy đã biến Báo Văn nghệ thành một không gian sáng tạo tập thể, đầy tương tác và chia sẻ, chứ không đơn thuần là “đặt hàng và giao bài”. Từ đây đã sản sinh ra một thế hệ họa sĩ minh họa tài năng, sau này trở thành những tên tuổi lớn của mỹ thuật Việt Nam. “Cho nên chính Báo Văn nghệ là một cái sân chơi, là nơi tụ được những tên tuổi để họ quảng bá tác phẩm đến với mọi người. Nghệ thuật hội họa chính là từ Báo Văn nghệ mà thành.” Thành Chương, Bóng mẹ. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương: Người biến hiện thực thành giấc mơ, Báo Văn nghệ. Việt phủ Thành Chương Nếu tranh minh họa là tác phẩm 2D, thì Việt Phủ Thành Chương có thể xem là một tác phẩm 4D, nơi hội tụ không gian, thời gian, đời sống và ký ức. Nằm ở thôn Ninh Môn, Sóc Sơn, Hà Nội, Việt Phủ không phải biệt phủ riêng tư, mà là một điểm đến văn hóa mở cửa đón công chúng. Đây là một “tác phẩm nghệ thuật tổng thể”, nơi hội họa, kiến trúc, điêu khắc, sắp đặt giao thoa, như ông từng chia sẻ: “Việt Phủ là bức tranh khổng lồ mà tôi vẽ bằng ngói, gạch, gỗ, đá.” Với ông, nghệ thuật không chỉ để treo trên tường, mà phải trở thành đời sống. Mỗi viên ngói, mỗi cánh cửa, mỗi cái cối đá trong phủ đều được ông sưu tầm, gìn giữ và đặt đúng “vị trí” để kể lại một câu chuyện văn hóa. Nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là một ‘bảo tàng sống’. Một nơi tái hiện và lưu giữ kiến trúc, vật dụng, nghệ thuật dân gian đang dần mai một. Một góc Việt phủ Thành Chương. Nguồn: Bài viết Việt phủ Thành Chương – địa điểm du xuân thưởng ngoạn đầu năm, Tạp chí Người Hà Nội. Triết lý đứng sau công trình ấy là: “Nghệ thuật phải bắt rễ từ đời sống, chứ không thể lơ lửng ngoài đời sống.” Nếu trong tranh, ông “cấy” dân gian thành cánh đồng của ngôn ngữ hiện đại, thì với Việt Phủ, ông lại “gieo” dân gian vào không gian kiến trúc, nơi người thưởng lãm vừa nhìn, vừa chạm, vừa bước vào và trở thành một phần của tác phẩm. Việt Phủ cũng là minh chứng cho sự kiên định với bản sắc dân tộc của ông. Không chạy theo xu hướng kiến trúc xa hoa, không mượn dáng dấp ngoại lai, ông chọn gom nhặt những gì gần gũi nhất với ký ức làng quê Bắc Bộ để dựng thành một không gian văn hóa. Từng mảng gỗ, phiến đá đều chứa tinh thần “sống cùng dân gian” mà ông theo đuổi suốt cả đời. Ngày nay, Việt Phủ mở cửa từ 9 giờ sáng đến 17 giờ hằng ngày, chào đón du khách trong và ngoài nước. Nhưng hơn một điểm đến du lịch, nó còn là không gian ký ức tập thể, là di sản cá nhân mà Thành Chương muốn để lại cho thế hệ sau. Gia đình họa sĩ cũng mong muốn công trình được gìn giữ, phát triển, để Việt Phủ tiếp tục là nơi đối thoại giữa truyền thống và hiện đại. Vậy nên, ai có dịp ghé Sóc Sơn, cứ thử một lần bước vào Việt Phủ, để cảm nhận cái tình, cái tâm mà ông gửi gắm trong từng gian nhà. Một góc công trình bên hồ nước của Việt Phủ. Nguồn: Bài viết Việt Phủ Thành Chương Sóc Sơn – Chốn Bình Yên Giữa Nét Văn Hóa Việt Cổ, ATravel. Một cuộc đời nhìn lại Hành trình của Thành Chương không chỉ là vẽ tranh hay dựng một Việt Phủ, mà còn để lại cho lớp trẻ nhiều thông điệp. Trước hết, tác phẩm phải mang tinh thần cá nhân nhưng không thể rời xa bản sắc dân tộc. “Giữ được phong cách riêng, nhưng phải giữ được bản sắc dân tộc. Khi hội nhập, tiếp thu cái hiện đại của thế giới, thì mình mới có vị thế riêng, không ai thay được,” ông khẳng định. Ông cũng nhấn mạnh: tài năng bẩm sinh chỉ là phần nhỏ, còn lại quyết định ở lao động bền bỉ. “Nếu có 1% trời cho thì cũng phải có 99% nỗ lực. Không khổ luyện, làm việc bền bỉ thì cũng không thành được.” Đây là nguyên tắc mà ông kiên trì suốt mấy chục năm. Theo ông, thành công của một họa sĩ nằm ở sự dung hòa ba yếu tố: cá tính riêng, bản sắc dân tộc, và tư duy hiện đại. Họa sĩ Thành Chương bên những tác phẩm. Nguồn: Bài viết ‘Mật ngữ’ Thành Chương, Báo Đại đoàn kết. “Các bạn phải hội tụ đủ: cá tính riêng, bản sắc dân tộc và hòa đồng với sự phát triển của thế giới. Khi ý thức được điều đó, họa sĩ sẽ thành công.” Với Thành Chương, nghệ sĩ không chỉ làm ra tác phẩm, mà còn gánh vai trò “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại. Giữa không gian thanh bình dưới mái ngói Việt Phủ, ông nhắn nhủ giản dị: đừng vội cuốn theo cái mới, cái lạ. Thời gian và trải nghiệm mới là thước đo công bằng nhất. Chỉ những ai đủ kiên nhẫn, đủ bản lĩnh mới có thể đi lâu dài với nghề. Trong tiếng mưa tí tách rơi, những hồi ức và câu chuyện đã được trải lòng như thế. Thay lời kết Nhìn lại, Thành Chương không chỉ là một họa sĩ tài năng, mà còn là một tinh thần sống, một nhà kiến tạo văn hóa. Từ minh họa ở Báo Văn nghệ, đến công trình Việt Phủ, và những thông điệp gửi lớp trẻ, mọi chặng đường của ông đều cho thấy một điều: nghệ thuật luôn “ăn đời ở kiếp” với đời sống. Ông khiêm tốn tự nhận hành trình của mình là “những điều may mắn”. Nhưng thực chất, đó là kết quả của sự kiên định, lao động không mệt mỏi, và dám bước ra khỏi vùng an toàn. Đóng góp lớn nhất mà Thành Chương để lại không chỉ là những bức tranh, những công trình, mà là một tư duy: nghệ thuật Việt có thể bước ra thế giới bằng chính bản sắc của mình. Và có lẽ, chính sự không ngừng bước ra khỏi “vùng đồng nhất” ấy, đã làm nên một Thành Chương, người khiến nghệ thuật không chỉ dừng ở tác phẩm, mà hóa thành một cách sống, để lại dư âm dài lâu trong mỹ thuật đương đại Việt Nam.
Thành Chương – Người bước ra khỏi “vùng đồng nhất” (kỳ 1)
Có những khác biệt, khi được nuôi dưỡng bởi sự ủng hộ tuyệt đối của người cha, đã trở thành động lực cho một tư duy khát khao cá nhân, dám vượt khỏi “cái cần phải y nhau” để hình thành nên cá tính nghệ thuật để đời mang tên Thành Chương. Họa sĩ Thành Chương ở xưởng vẽ. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương: Tranh phải lấy sự sáng tạo nghệ thuật là cốt yếu, Báo Người Hà Nội. Một cá tính khác biệt từ tuổi thơ Thành Chương, tên thật là Nguyễn Thành Chương, sinh năm 1949 tại chiến khu Việt Bắc. Ông là con trai của nhà văn Kim Lân, tác giả truyện ngắn Vợ nhặt, một tác phẩm quen thuộc với bao thế hệ học trò phổ thông 8x - 9x. Dù nổi tiếng trong văn chương, cụ Kim Lân lại nuôi trong mình niềm đam mê hội họa, và chính tình yêu ấy đã được truyền lại cho con trai. Quan trọng hơn, cụ không áp đặt con phải đi theo lối mòn, mà luôn khích lệ Thành Chương tự do sáng tạo, hình thành một cá tính nghệ thuật độc lập.Không chỉ lớn lên trong mái nhà văn chương, Thành Chương còn may mắn được nuôi dưỡng trong cái nôi nghệ thuật của Hội Văn hóa Cứu Quốc, nơi từng quy tụ những tên tuổi như Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng… và nhiều bậc tinh hoa khác. Chính môi trường ấy đã sớm thấm vào ông một tinh thần nghệ sĩ. Năm lên bảy, Thành Chương gây chấn động khi đoạt giải Vàng quốc tế với bức tranh thiếu nhi Con gà tồ. Câu chuyện “cậu bé thần đồng cầm cọ” bước ra thế giới từ chiến khu đã trở thành một dấu ấn khó phai trong ký ức nghệ thuật Việt Nam thời ấy. Thành Chương, Một tác phẩm chủ đề Con gà. Nguồn: Bài viết Cơn "say" gà của họa sĩ Thành Chương, An ninh Thủ đô. Tuổi học trò của ông gắn với Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Nhưng khác với nhiều bạn bè đồng trang lứa, Thành Chương không dễ dàng chấp nhận những quy chuẩn khắt khe của nền mỹ thuật hàn lâm. “Những cái bài cơ bản tôi vẽ rất tốt, nhưng khi sáng tác, tôi không vẽ theo tất cả mọi người nghĩ, tôi vẽ theo sáng tạo, cái ý thích của riêng mình. Và cái điều ấy hồi xưa, theo một nền giáo dục như thế, thì không được. Nhưng tôi thấy đúng, cho nên tôi kiên quyết tôi theo.” Sự “cứng đầu” ấy đã đưa ông rẽ sang một ngã khác. Thay vì bám lấy những con đường thuận lợi và nhàn hạ, ông quyết định xin nhập ngũ. Trong môi trường quân ngũ, ông vừa sống tinh thần “chống Mỹ cứu nước”, vừa giữ cho mình ngọn lửa sáng tạo. Với cái tên Chường Thanh (đọc lái của Thành Chương), ông miệt mài ký họa chiến trường, ghi lại những khoảnh khắc khốc liệt và chân thực của đời lính. “Tôi xin vào bộ đội với tinh thần chung chống Mỹ cứu nước. Lúc nào cũng có cái tập vẽ bên mình để ký họa mỗi khi rảnh. Giữ cái mạch sáng tạo liên tục, được là mình chứ không phải là một cái suy nghĩ rập khuôn ai cũng y nhau được.” Thành Chương, Bên cầu phao Đông Hà, 1972. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương: Từ ký họa chiến tranh đến tác phẩm ‘Cô gái mở đường’, Báo Đại đoàn kết. Chính trong môi trường khắc nghiệt ấy, cá tính nghệ thuật của ông càng được tôi luyện sắc bén. Sau ngày đất nước thống nhất, cơ duyên đưa ông về công tác tại Báo Văn nghệ. Tại đây, Thành Chương để lại dấu ấn với bản thiết kế tựa báo (masthead) vẫn còn được dùng đến hôm nay, đồng thời tiên phong thay đổi quan niệm về tranh minh họa. Nếu trước đó minh họa chỉ đơn thuần là “vẽ lại” chi tiết văn bản, ông khẳng định: minh họa phải vẽ cảm xúc mà tác phẩm đem đến. Hơn 35 năm gắn bó với Báo Văn nghệ, Thành Chương vừa là chứng nhân, vừa là người tạo nên một giai đoạn mới mẻ của mỹ thuật minh họa Việt Nam. Và hành trình ấy cũng khẳng định một điều: ông chính là nghệ sĩ dám bước ra khỏi “vùng đồng nhất”, để kiên định sống với sự tự do sáng tạo của riêng mình. Ngẫu hứng, dân gian, một bản sắc Nếu phải tìm một từ để khái quát con đường nghệ thuật của Thành Chương, thì đó là “ngẫu hứng”. Ông không đặt cho mình quy tắc cứng nhắc nào, mà tin vào sự thăng hoa tức thì, vào cảm xúc dẫn dắt bàn tay. Trong những năm tháng chiến tranh, ông vẫn sáng tác không ngơi nghỉ dưới bút danh Chường Thanh. Những bức ký họa chiến trường của ông, đăng tải trên nhiều tờ báo miền Bắc, ghi lại khoảnh khắc chân thực và sống động, như một minh chứng rằng ngọn lửa nghệ thuật không thể bị dập tắt bởi khói lửa bom đạn. "Tôi có trong cái ba lô của mình đủ thứ: súng ống, đạn dược, cuốc xẻng, thuốc men, mặt nạ chống độc, rồi ruột tượng gạo... mọi thứ đều đầy đủ hết. Nhưng lúc nào cũng có thêm một cái cặp đựng một cuốn sổ và một cây bút chì. Đi đâu, rảnh ra là tôi lại ký họa." Ảnh chụp Họa sĩ Thành Chương đang vẽ ký họa ở Trường Sơn 1970. Nguồn: Bài viết Bản ngã nghệ thuật ít ai biết về Thành Chương trong thời chống Mỹ, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Rời chiến hào, trở lại đời thường, ông tiếp tục “gieo” chất dân gian vào từng bức tranh. Hình ảnh về con gà, con trâu, mái đình, chiếc chum vại, nếp nhà cổ… hiện diện như một mạch ngầm ký ức Bắc Bộ. Tranh Thành Chương cũng gợi nhớ tinh thần tranh Đông Hồ, Hàng Trống, những đường nét dân dã nhưng giàu sức biểu đạt. Với ông, nghệ thuật không thể tách khỏi dân tộc, và mỗi tác phẩm phải mang theo bản sắc riêng. Một trong những mảng sáng tác quan trọng nhất là chân dung tự họa. Hàng ngàn bức đã ra đời, mỗi bức một diện mạo, một tâm trạng, không lặp lại: trên giấy dó, trên toan, sơn mài, thậm chí cả chất liệu đời thường. Hầu như mọi nhà sưu tập đều sở hữu ít nhất một bức tự họa, điều này minh chứng cho sức hút đặc biệt của loạt tranh này. Theo nhà phê bình Lã Nguyên, những “chân dung tự họa” ấy không sao chép một Thành Chương bằng xương bằng thịt, mà là những cấu trúc mới lạ, nhiều khi phi lí, chỉ nhờ nghệ thuật của ông mới có thể thấy. Vậy nên, có thể nói, ở Việt Nam, hiếm họa sĩ nào lấy tự họa làm ‘mạch nguồn’ lớn lao như ông. Thành Chương, Tự họa. Nguồn: Bài viết ‘Mật ngữ’ Thành Chương, Báo Đại đoàn kết. Điều làm nên khác biệt ở Thành Chương là khả năng dung hòa: vừa dân gian, vừa hiện đại. Tranh của ông tiếp thu tinh thần Lập thể (Cubism), Biểu hiện (Expressionism) nhưng không “sao chép” phương Tây. Đường nét khoẻ khoắn, màu sắc trang trí gần với mỹ cảm dân gian, hình khối lập thể được “thổi hồn” vào đời sống Việt. Như nhà phê bình Lã Nguyên nhìn nhận bút pháp lập thể của Thành Chương sử dụng khối hình kỷ hà, như tam giác, tròn, lập phương… chồng xếp tạo chiều sâu không gian, kết hợp với màu sắc rực rỡ, gần gũi với mỹ cảm hội làng. Nếu Picasso phá vỡ cấu trúc cổ điển để cách mạng nghệ thuật phương Tây đầu thế kỷ XX, thì Thành Chương dùng lập thể để làm mới văn hóa Việt. Ông đã “dịch” đời sống dân gian sang một ngôn ngữ hiện đại. Trên bình diện Việt Nam, có thể đặt ông cạnh Tạ Tỵ, người tiên phong lập thể những năm 1950 - 1960, hay Ca Lê Thắng, người bạn cùng thời chọn lối vẽ thiên về trừu tượng biểu hiện. Nhưng nếu Tạ Tỵ hướng ngoại tìm đến triết học phương Tây, Ca Lê Thắng khám phá cái vô hình, thì Thành Chương lại chọn con đường ngược: trở về với dân gian, dùng ngôn ngữ hiện đại để kể câu chuyện làng quê, kiến trúc đình chùa, hội hè. Thành Chương, Chuyện nhà chuột. Nguồn: Bài viết Xem tranh Thành Chương, VOV5. Ba ngôn ngữ tạo hình lớn hội tụ trong tranh Thành Chương là: lập thể, phù điêu đình chùa, và bảng màu hội làng. Từ vàng kim, xanh nõn chuối, xanh cánh chả đến đỏ son, hồng điều…, những gam màu “mớ bảy mớ ba” ấy như kéo cả không khí lễ hội Bắc Bộ vào trong tranh. Nhờ đó, tác phẩm của ông vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc truyền thống, giúp ông trở thành một hiện tượng đặc biệt trong mỹ thuật đương đại Việt Nam. Mỗi bức tranh Thành Chương không chỉ là thực thể nghệ thuật, mà còn là câu chuyện, là ký ức tập thể được cá nhân hóa bằng bút pháp độc đáo. Và từ đây có thể thấy rõ: ông không vẽ chỉ cho riêng mình, mà đã đặt nền móng cho một con đường nghệ thuật “vượt vùng đồng nhất” nhưng luôn neo vào tinh thần dân tộc, từ đó mở ra con đường dẫn tới những cách tân minh họa, đến công trình Việt Phủ Thành Chương, và cả những thông điệp gửi trao cho thế hệ sau.