Tiếp nối câu chuyện về một cá tính nghệ thuật được tôi luyện từ tuổi thơ, Thành Chương trong chặng đường sau này đã để lại những đổi mới mang tầm “di sản” cho nền nghệ thuật nước nhà.
Tranh minh họa là phải thoát nghĩa
Khi đất nước bước vào thời bình, Thành Chương được điều về Báo Văn nghệ. Đây là bước ngoặt đưa ông đi từ người ghi chép chiến trường sang người vẽ nên hình ảnh cho đời sống văn chương. Tại đây, ông để lại dấu ấn với cuộc thi thiết kế man-sét (masthead) cho tờ báo, vốn có nguồn gốc từ Văn hóa Cứu quốc, ra số đầu tiên năm 1948, trùng tuổi đời với chính ông. Cuộc thi có nhiều tên tuổi lớn tham gia như Bùi Xuân Phái, Văn Cao, Sĩ Ngọc, Nguyễn Tư Nghiêm… nhưng thiết kế của Thành Chương đã được chọn và còn tồn tại cho đến hôm nay. Đó không chỉ là một thành công đồ họa, mà còn mở đầu cho hành trình “cách mạng hóa” tranh minh họa báo chí của ông.
Thành Chương, Các tranh vẽ bìa Tạp chí Văn nghệ. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương với “vỉa vàng” lấp lánh, Báo Công Luận.
Trước đó, minh họa báo chí thường chỉ được coi là phần “phụ họa”: văn bản có con sông thì minh họa vẽ dòng sông, nhân vật mặc áo dài thì tranh cũng rập khuôn áo dài. Cách làm này biến minh họa thành bản sao cơ học, khô cứng, thiếu sáng tạo. Thành Chương thì nghĩ khác. Ông quan niệm minh họa không chỉ sao chép, mà phải trở thành một tác phẩm độc lập, chứa cả hành trình không gian, thời gian và đặc biệt là cảm xúc mà họa sĩ có được khi đọc tác phẩm.
“Ngày xưa minh họa chỉ cố định lại một hình ảnh, tôi thì nghĩ khác. Trong một bức minh họa có thể chứa cả hành trình… Và cao hơn nữa, khi đọc xong tác phẩm, mình rung động ra sao thì vẽ lại chính cái cảm xúc ấy. Lúc đó văn chương chỉ còn là cái cớ, còn minh họa trở thành một tác phẩm độc lập.”
Chính quan điểm ấy đã tạo ra một sự “cách mạng hóa”. Minh họa không còn dừng ở chỗ “trình bày minh chứng cho văn bản”, mà trở thành một hình thái nghệ thuật mang ngôn ngữ riêng, song hành cùng văn chương, để lại một phần ký ức song song trong lòng độc giả.
Thành Chương, Tranh minh họa tác phẩm Vợ nhặt. Nguồn: Bài viết Đấu giá trực tuyến 19 tranh của họa sĩ Thành Chương minh họa 'Người kép già', Báo Thanh niên.
Không chỉ thay đổi quan niệm, ông còn đổi mới cách làm việc: luôn đọc kỹ tác phẩm, tìm hiểu tinh thần ẩn dưới câu chữ, rồi mới giao đề tài cho họa sĩ. Đề tài quân đội thì nhờ người từng trải lính; văn học nước ngoài thì chọn họa sĩ có vốn sống liên quan. Ông đi tận nhà đặt tranh, rồi đích thân quay lại lấy, thay vì gửi thư từ, email như sau này. Nhờ đó, công việc minh họa không còn khô khan, mà trở thành một mối quan hệ gắn bó, đầy sẻ chia.
“Tôi chơi thân với các ông ấy còn hơn cả bố tôi… công việc minh họa khiến chúng tôi thành bạn bè, đi lại, chia sẻ hàng ngày. Nó khác hẳn bây giờ khi người ta chỉ đặt qua mail, chẳng biết mặt nhau.”
Sự gắn kết ấy đã biến Báo Văn nghệ thành một không gian sáng tạo tập thể, đầy tương tác và chia sẻ, chứ không đơn thuần là “đặt hàng và giao bài”. Từ đây đã sản sinh ra một thế hệ họa sĩ minh họa tài năng, sau này trở thành những tên tuổi lớn của mỹ thuật Việt Nam.
“Cho nên chính Báo Văn nghệ là một cái sân chơi, là nơi tụ được những tên tuổi để họ quảng bá tác phẩm đến với mọi người. Nghệ thuật hội họa chính là từ Báo Văn nghệ mà thành.”
Thành Chương, Bóng mẹ. Nguồn: Bài viết Họa sĩ Thành Chương: Người biến hiện thực thành giấc mơ, Báo Văn nghệ.
Việt phủ Thành Chương
Nếu tranh minh họa là tác phẩm 2D, thì Việt Phủ Thành Chương có thể xem là một tác phẩm 4D, nơi hội tụ không gian, thời gian, đời sống và ký ức. Nằm ở thôn Ninh Môn, Sóc Sơn, Hà Nội, Việt Phủ không phải biệt phủ riêng tư, mà là một điểm đến văn hóa mở cửa đón công chúng. Đây là một “tác phẩm nghệ thuật tổng thể”, nơi hội họa, kiến trúc, điêu khắc, sắp đặt giao thoa, như ông từng chia sẻ:
“Việt Phủ là bức tranh khổng lồ mà tôi vẽ bằng ngói, gạch, gỗ, đá.”
Với ông, nghệ thuật không chỉ để treo trên tường, mà phải trở thành đời sống. Mỗi viên ngói, mỗi cánh cửa, mỗi cái cối đá trong phủ đều được ông sưu tầm, gìn giữ và đặt đúng “vị trí” để kể lại một câu chuyện văn hóa. Nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là một ‘bảo tàng sống’. Một nơi tái hiện và lưu giữ kiến trúc, vật dụng, nghệ thuật dân gian đang dần mai một.
Một góc Việt phủ Thành Chương. Nguồn: Bài viết Việt phủ Thành Chương – địa điểm du xuân thưởng ngoạn đầu năm, Tạp chí Người Hà Nội.
Triết lý đứng sau công trình ấy là: “Nghệ thuật phải bắt rễ từ đời sống, chứ không thể lơ lửng ngoài đời sống.” Nếu trong tranh, ông “cấy” dân gian thành cánh đồng của ngôn ngữ hiện đại, thì với Việt Phủ, ông lại “gieo” dân gian vào không gian kiến trúc, nơi người thưởng lãm vừa nhìn, vừa chạm, vừa bước vào và trở thành một phần của tác phẩm.
Việt Phủ cũng là minh chứng cho sự kiên định với bản sắc dân tộc của ông. Không chạy theo xu hướng kiến trúc xa hoa, không mượn dáng dấp ngoại lai, ông chọn gom nhặt những gì gần gũi nhất với ký ức làng quê Bắc Bộ để dựng thành một không gian văn hóa. Từng mảng gỗ, phiến đá đều chứa tinh thần “sống cùng dân gian” mà ông theo đuổi suốt cả đời.
Ngày nay, Việt Phủ mở cửa từ 9 giờ sáng đến 17 giờ hằng ngày, chào đón du khách trong và ngoài nước. Nhưng hơn một điểm đến du lịch, nó còn là không gian ký ức tập thể, là di sản cá nhân mà Thành Chương muốn để lại cho thế hệ sau. Gia đình họa sĩ cũng mong muốn công trình được gìn giữ, phát triển, để Việt Phủ tiếp tục là nơi đối thoại giữa truyền thống và hiện đại. Vậy nên, ai có dịp ghé Sóc Sơn, cứ thử một lần bước vào Việt Phủ, để cảm nhận cái tình, cái tâm mà ông gửi gắm trong từng gian nhà.
Một góc công trình bên hồ nước của Việt Phủ. Nguồn: Bài viết Việt Phủ Thành Chương Sóc Sơn – Chốn Bình Yên Giữa Nét Văn Hóa Việt Cổ, ATravel.
Một cuộc đời nhìn lại
Hành trình của Thành Chương không chỉ là vẽ tranh hay dựng một Việt Phủ, mà còn để lại cho lớp trẻ nhiều thông điệp.
Trước hết, tác phẩm phải mang tinh thần cá nhân nhưng không thể rời xa bản sắc dân tộc. “Giữ được phong cách riêng, nhưng phải giữ được bản sắc dân tộc. Khi hội nhập, tiếp thu cái hiện đại của thế giới, thì mình mới có vị thế riêng, không ai thay được,” ông khẳng định.
Ông cũng nhấn mạnh: tài năng bẩm sinh chỉ là phần nhỏ, còn lại quyết định ở lao động bền bỉ. “Nếu có 1% trời cho thì cũng phải có 99% nỗ lực. Không khổ luyện, làm việc bền bỉ thì cũng không thành được.” Đây là nguyên tắc mà ông kiên trì suốt mấy chục năm.
Theo ông, thành công của một họa sĩ nằm ở sự dung hòa ba yếu tố: cá tính riêng, bản sắc dân tộc, và tư duy hiện đại.
Họa sĩ Thành Chương bên những tác phẩm. Nguồn: Bài viết ‘Mật ngữ’ Thành Chương, Báo Đại đoàn kết.
“Các bạn phải hội tụ đủ: cá tính riêng, bản sắc dân tộc và hòa đồng với sự phát triển của thế giới. Khi ý thức được điều đó, họa sĩ sẽ thành công.”
Với Thành Chương, nghệ sĩ không chỉ làm ra tác phẩm, mà còn gánh vai trò “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại. Giữa không gian thanh bình dưới mái ngói Việt Phủ, ông nhắn nhủ giản dị: đừng vội cuốn theo cái mới, cái lạ. Thời gian và trải nghiệm mới là thước đo công bằng nhất. Chỉ những ai đủ kiên nhẫn, đủ bản lĩnh mới có thể đi lâu dài với nghề. Trong tiếng mưa tí tách rơi, những hồi ức và câu chuyện đã được trải lòng như thế.
Thay lời kết
Nhìn lại, Thành Chương không chỉ là một họa sĩ tài năng, mà còn là một tinh thần sống, một nhà kiến tạo văn hóa. Từ minh họa ở Báo Văn nghệ, đến công trình Việt Phủ, và những thông điệp gửi lớp trẻ, mọi chặng đường của ông đều cho thấy một điều: nghệ thuật luôn “ăn đời ở kiếp” với đời sống.
Ông khiêm tốn tự nhận hành trình của mình là “những điều may mắn”. Nhưng thực chất, đó là kết quả của sự kiên định, lao động không mệt mỏi, và dám bước ra khỏi vùng an toàn.
Đóng góp lớn nhất mà Thành Chương để lại không chỉ là những bức tranh, những công trình, mà là một tư duy: nghệ thuật Việt có thể bước ra thế giới bằng chính bản sắc của mình. Và có lẽ, chính sự không ngừng bước ra khỏi “vùng đồng nhất” ấy, đã làm nên một Thành Chương, người khiến nghệ thuật không chỉ dừng ở tác phẩm, mà hóa thành một cách sống, để lại dư âm dài lâu trong mỹ thuật đương đại Việt Nam.
