Cảm nhận những khoảng trống bằng tâm thức nghe vừa phiêu vừa lạ, nhưng với Trần Việt Hưng, đó là cách ông sống cùng điêu khắc. Lá bằng lăng, lá sa kê rơi trên đường, không chiếc nào giống chiếc nào, hệt như con người với những nỗi niềm riêng. Ông đi qua kinh nghiệm đã có và cả những thử nghiệm mới, mở rộng khối tích bằng những dụng ý rất riêng, để rồi hiện lên như một điểm giao thoa thú vị của điêu khắc hôm nay. Vì sao có thể nhìn ông như vậy?
Nhà Điêu khắc Trần Việt Hưng bên tác phẩm Tự Ái. Nguồn: Artonis.
Bản nguyên tiếp biến
Nếu điêu khắc truyền thống thường nhấn vào khối đặc, vào cái nhìn thấy và sờ được, thì Trần Việt Hưng lại dành sự chú ý cho phần không nhìn thấy. Ảnh hưởng từ người thầy, cũng là thần tượng duy nhất của ông, Phan Gia Hương, thể hiện rõ ở tư duy xử lý khoảng không.
Từ sự am tường khối tích, sự khắt khe với đồng và đá, ông học cách xem điêu khắc như một cấu trúc của suy nghĩ chứ không chỉ là vật thể đặt trong không gian. Tinh thần đặt câu hỏi về con người, tự nhiên và sự tồn tại là mạch ngầm nối hai thế hệ, lặng lẽ nhưng bền bỉ. Tuy vậy, nếu Phan Gia Hương đại diện cho những tượng đài chặt chẽ, chuẩn mực của lớp đi trước, thì Trần Việt Hưng lại “Jazz hóa” những khối tích ấy. Ông đưa vào đó sự phóng khoáng của cảm xúc cá nhân, một chút lãng mạn, và đặc biệt là cách sử dụng khoảng rỗng như một phần chủ động của tác phẩm. Khoảng trống không còn là phần còn lại sau khi đục đẽo, mà trở thành nơi ý nghĩa được sinh ra.
"Khoảng trống cực kỳ quan trọng. Mình phải cảm giác bằng tâm thức chứ không phải bằng mắt hay tay."
Tác phẩm Âm - Dương tại Trại sáng tác Bergen Rocks (2008). Nguồn: Bergen Rocks.
Gần hai mươi năm trước, tác phẩm Âm - Dương tại Bergen Rocks đã cho thấy rõ điều đó. Hình tượng gia đình được cách điệu bằng một khối lớn đại diện người đàn ông, trong lòng ẩn hiện dáng người phụ nữ, và khoảng rỗng trở thành bóng đứa trẻ. Toàn bộ cấu trúc vươn mình trên đỉnh cột, mong manh mà vẫn ổn định. Gia đình không được kể bằng gương mặt hay chi tiết cụ thể, mà bằng lực giữ thăng bằng giữa các phần. Thông điệp “Gia đình mang lại sự cân bằng cho cuộc sống” là cách ông chuyển ý niệm thành cấu trúc vật lý, là cách ông “vẹo” hình tượng quen thuộc để mở ra một diễn giải khác.
Đến năm 2011, tác phẩm Dơi đoạt giải A tại triển lãm mỹ thuật khu vực TP.HCM cho thấy một góc nhìn khơi mở của người nghệ sĩ trước triết lý “Tam không” trong truyền thống Á Đông. Hình ảnh đôi bàn tay “Ta nghe - Ta nhìn - Ta nói” nằm trong đôi cánh dơi treo ngược gợi lên sự linh hoạt kỳ lạ. Con dơi tận dụng trọng lực để tạo gia tốc trước khi bay, cũng như cách Trần Việt Hưng biến nghịch cảnh hay những khoảng lặng đời mình thành điểm bật cho sáng tạo.
Nếu trong lời dạy xưa, bịt tai, bịt mắt, bịt miệng là cách giữ mình, thì ở đây, ông làm điều ngược lại. Không né tránh. Không im lặng. Khi không còn che chắn, người nghệ sĩ có dám nhìn, nghe và nói bằng cả giác quan lẫn cái tâm hay không? Sự dí dỏm trong tạo hình tưởng như chơi, nhưng ẩn chứa một suy tư nghiêm túc về trăn trở cá nhân trước đời sống.
Tác phẩm Dơi đạt giải A tại Triển lãm Mỹ thuật khu vực VI - TP. HCM. Nguồn: Báo Tuổi trẻ Online.
Từ tinh thần ấy, qua tháng năm và những va chạm đời thường, cảm hứng của ông dần tìm đến những chiếc lá. Với Trần Việt Hưng, lá không chỉ là thực vật; mỗi chiếc lá bàng hay lá bằng lăng ông nhặt được đều là một “nhân vật” có cá tính. Chúng biết cuộn mình vì cô đơn, biết xòe ra nhảy múa hay nằm chơi đàn trong không gian. Tinh thần nhân cách hóa thiên nhiên ấy có điểm giao thú vị với điêu khắc gia người Ý Giuseppe Penone. Từ tinh thần Arte Povera, Penone truy tìm sự tương đồng vật chất giữa cơ thể người và cây cối, đúc đồng lá với hệ gân như mạch máu, in dấu tay lên thân gỗ để chỉ ra con người và thiên nhiên cùng chung một cơ chế tồn tại.
Trần Việt Hưng chạm vào chiếc lá từ một hướng khác. Ông không đi tìm sự tương đồng sinh học mà tìm sự tương đồng về cảm xúc. Nếu Penone cho thấy thiên nhiên có sự sống, thì Hưng cho thấy thiên nhiên có tâm hồn. Ở đó, triết lý “Hợp” hiện lên rõ ràng: con người và chiếc lá là một. Dù xòe mở hay cuộn mình, dù “Thong dong dưới nguyệt, dập dìu bóng hoa”, tất cả đều là những biến điệu của cùng một đời sống.
Là một bản Jazz Fusion
Nếu chỉ nhìn vào điêu khắc mà bỏ qua việc vẽ, hẳn sẽ hiểu chưa trọn vẹn về cái chất ngẫu hứng đậm Jazz của Trần Việt Hưng. Từ năm bảy tuổi cho đến khi theo học điêu khắc, ông đã vẽ sơn dầu khổ lớn chỉ vì “thích thì vẽ”. Không để chứng minh điều gì, không để xây dựng danh xưng họa sĩ, mà để giải tỏa năng lượng sáng tạo bên trong.
Thời dịch giã là một minh chứng rõ. Khi không thể lên xưởng cũng không kịp mua toan hay giấy vẽ, ông đành lật mặt sau những tờ lịch cũ làm toan, dùng acrylic “may có mua từ trước sẵn” để vẽ. Những bức tranh nhỏ như ghi chép cảm xúc tức thời, nhưng lại trở thành mầm cho các ý tưởng có thể phát triển thành sơn mài hay sơn dầu lớn hơn sau này. Hội họa, với ông, không phải đích đến, mà là trạng thái trung gian của một ý tưởng đang tìm hình.
“Cái nét như Thủy mặc mà mọi người thấy, nó đến như một cái duyên thôi. Nếu đem so về kỹ thuật thì chắc tôi còn kém lắm. Nhưng cái tôi cần là giữ lại những cảm xúc đột nhiên bật lên, ghi lại cho trung thực, vậy là đủ.”
Một số tranh vẽ ngẫu hứng mang phong cách Thủy mặc. Nguồn: Artonis.
Chính sự không câu nệ kỹ thuật ấy tạo nên một trạng thái rất riêng. Không phải sự tĩnh lặng của khuôn phép, mà là phản xạ tức thời, nơi đường nét và khoảng thở chỉ nhằm giữ lại một cảm xúc vừa kịp xuất hiện rồi biến mất. Dù làm việc trên mặt phẳng hai chiều, ông vẫn nghĩ như một nhà điêu khắc. Nhiều khi đang vẽ, ông tự hỏi: “Cái này làm tượng chắc có đẹp không?”. Tranh vẫn thế, không tách rời tượng, mà là cách xả stress, và cũng là bước thử nghiệm cho một cấu trúc có thể bước ra không gian ba chiều.
Ý niệm này mở ra những khả năng biến hình: một chiếc lá trong tranh có thể hóa thành khối đá, khối đồng, thậm chí mang màu sắc rực rỡ và cái trào phúng của Pop Art. Ông không tự đóng mình vào một hệ mỹ học cố định. Ý tưởng biến hình theo chất liệu và hình thức, nhưng nhịp cảm xúc ban đầu luôn được giữ lại, như một mạch ngầm của sự ngẫu hứng và “chịu chơi” trong tư duy vật liệu.
Nghệ thuật với ông không chỉ là khoảnh khắc thăng hoa mà còn là nhịp lao động đều đặn trong xưởng, bên những đồng nghiệp thân thiết và có sức ảnh hưởng lớn như Bùi Hải Sơn, Hoàng Tường Minh, vân vân. Tiếng búa, tiếng hàn vang lên mỗi ngày cho thấy cảm hứng chỉ bền khi được nâng đỡ bởi sự cần mẫn.
Một số sáng tác trong dự án sắp tới đang dần hoàn thiện tại xưởng. Nguồn: Artonis.
Vị thế của Trần Việt Hưng trong dòng chảy điêu khắc đương đại không nằm ở việc ông đứng ở đâu, mà ở cách ông đã “chạy” qua các chặng đường sáng tạo. Ông là một “gạch nối” mềm, hay một bản Jazz Fusion giữa các thế hệ: dịch chuyển liên tục nhưng không tách rời nền tảng.
Với lớp tiền bối như cố Điêu khắc gia Phan Gia Hương, ông giữ sự nghiêm cẩn trong xử lý khối tích nhưng rũ bỏ đi những diễn ngôn nặng nề của tượng đài truyền thống. So với những đồng nghiệp cùng thời thường cố gắng định hình một "thương hiệu" ổn định, ông lại chọn tâm thế của kẻ lãng du, luôn sẵn sàng làm mới mình. Và khi nhìn sang thế hệ 8X như Thái Nhật Minh - người đẩy điêu khắc sang bình diện cấu trúc ý niệm - ta thấy Trần Việt Hưng đã dọn đường bằng việc mở khối tích bằng trạng thái nội tâm. Sự tiếp nối ở đây không nằm ở hình dáng, mà nằm ở tinh thần kiên định không để điêu khắc dừng lại ở vai trò mô phỏng thuần túy.
Từ triển lãm Ngẫm (2007) đến những phác thảo cho dự án Hót sắp tới, nơi các hình tượng âm nhạc như The Beatles, Richard Clayderman hay Louis Armstrong được xử lý bằng tinh thần dí dỏm quen thuộc, có thể thấy một điều nhất quán: ông chưa bao giờ đứng yên. Mỗi dự án mới không phủ nhận cái cũ, mà mở rộng biên độ của nó.
Đôi lời kết
Trần Việt Hưng là thế, dí dỏm và đầy phóng khoáng, nhưng khi bắt tay vào việc lại hết sức nghiêm khắc. Ông dung hòa kỹ thuật xử lý khối tích với tinh thần ngẫu hứng, như một bản Jazz Fusion không ngừng chuyển động.
Sắc màu loan chuyển trên tờ lịch cũ, cú chẻ đá granite hay những chiếc lá cuộn mình giữa vô vàn hình nhân, tất cả đều là từng nhịp rung động rất riêng của ông. Ông vẫn luôn mở lòng để thử những điều mới, và không ngừng thấy cái mới trong từng khoảnh khắc. Đúng chuẩn một người mang tinh thần “hát ca nhảy múa” với sáng tạo, mà vẫn không quên để dành những khoảng trống trong khối hình, để đá, đồng cũng lây cái chất mà chỉ Trần Việt Hưng mới có.
